Togail Bruidne Da Derga
Sections in the text
|
|
|
|||||
Note to the reader
While Stokes’ edition is based in the main on the version of the saga in the Yellow Book of Lecan (YBL.) for §§1-20 and on the version in Lebor na hUidhre (LU.) for §§21-168, he inserts words and phrases from the versions in other manuscripts, which he identifies as follows: YBL2. = YBL fragment; H. = H. 2. 17; F. = the Book of Fermoy; St. = Stowe MS. 992 = D. 4. 2; Eg. = Egerton 1782; Eg.1 = Egerton 92.
The Modern Irish version used in this presentation is incomplete and corresponds to the following sections in the Medieval Irish text: §§1-75, 97-99, 102, 132-133, 141-168. Only those sections appear in this presentation.
“It has long been recognized that, in the form in which it has come down to us the tale is a composite one, compiled (in the eleventh century, according to Thurneysen) from two earlier versions. … Denoting the two earlier versions as A and B, we may say, speaking generally, that A is represented by §§1–37, 58–66, B by §§38–57, 67–167. The fusion of the two versions has not been done very skilfully, with the result that in its present form the tale shows a number of duplications and inconsistencies.”
Thomas F. O’Rahilly, Early Irish History and Mythology, (Dublin: Dublin Institute of Advanced Studies, 1946; repr. 2010), p. 117.
Section 1
|
Bui ri amra airegda for Erinn, Eochaid Feidleach a ainm. |
Bhí rí amhra uasal ar Éirinn, Eochaidh Feidhleach a ainm. |
There was a famous and noble king over Ireland, named Eochaidh Feidhleach. |
|
Doluid feachtus n-ann dar Aenach mBreg Leith, |
Chuaigh sé tráth thar *faiche* aonaigh Bhrí Léith |
Once upon a time he came over the fairgreen of Brí Léith, |
|
conaccai in mnai for ur in tobair, |
go bhfaca sé an bhean ar bhruach an tobair |
and he saw at the edge of a well a woman |
|
ocus cír chuirréil argit co n-ecor de or acthe |
agus cíor gheal airgid faoi mhaise óir aici |
with a bright comb of silver adorned with gold, |
|
oc folcud al-luing argit, |
agus í á folcadh féin in áras airgid; |
washing herself in a silver basin |
|
ocus ceithri heoin oir fuirri, |
bhí ceithre éan óir *ar an áras* |
and there were four golden birds on it (i.e. the basin) |
|
ocus gleorgemai beccai di charrmogul chorcrai hi forfhleascuib na luingi. |
agus seoda beaga glé de charrmhogal corcra ar chiumhaisí an árais. |
and little, bright gems of purple carbuncle in the rims of the basin. |
|
Brat cas corcra, foloi chain aicthe. |
Brat cas corcra faoina shníomh álainn uirthi. |
A mantle she had, curly and purple, a beautiful cloak, |
|
Dualldai airgdidi ecoirside, [milech] de or oibinniu isi[n] bratt. |
Duala airgid sa bhrat, agus eagar de ór aoibhinn orthu. |
*and* in the mantle silvery fringes arranged, and a brooch of fairest gold. |
|
Lene lebur-chulpatach |
Léine leabhair, chlupaideach, |
A smock she wore, long, hooded, |
|
is i chotut[sh]lemon dei shitiu uainide fo derginliud oir impi. |
agus í crua sleamhain de shíoda uaine faoi bhróidniú dearg óir, uimpi. |
and it was hard-smooth, of green silk, with red embroidery of gold. |
|
Tuagmila ingantai di or ocus airget |
Siogairlíní iontacha d’ór agus d’airgead |
Marvellous clasps of gold and silver |
|
for a bruindi[b] ocus a formnaib ocus a guallib isind lene di cach leith. |
ar a brollach, ar a slinneáin agus ar a guaille sa léine ar gach taobh. |
in the smock on her breasts and her shoulders and spaulds on every side. |
|
Taitned fria in grian |
*Bhí* an ghrian ag taitneamh uirthi |
The sun was shining upon her, |
|
cobba foderg dona feraib taidleach ind oir frisin ngréin asin t[sh]itiu uain[i]di. |
i dtreo go mba léir do na fir glioscarnach an óir faoin ngréin sa síoda uaine. |
so that the glistening of the gold against the sun from the green silk was manifest to men. |
|
Da trilis n-orbuidi for a cind. |
Dhá thriopall órbhuí ar a ceann. |
On her head were two golden-yellow tresses, |
|
fhige ceithri ndual ceachtar nde, |
Fí ceithre dhual i gceachtar acu |
in each of which was a plait of four locks, |
|
ocus mell for rind cach duail. |
agus póirín ar rinn gach duail *díobh*. |
with a bead at the point of each lock. |
|
Ba cosmail leo dath ind fhoilt sin fri barr n-ailestair hi samrad, |
Dar leo, bhí dath an fhoilt sin cosúil le barr *an* fheileastraim sa samhradh, |
The hue of that hair seemed to them like the flower of the iris in summer, |
|
nó fri dergór iar ndenam a datha. |
nó le deargór *tar éis* a dhaite. |
or like red gold after the burnishing thereof. |
Section 2
|
IS and bui oc taithbiuch a fuilt dia folcud, |
Is ann a bhí sí ag scaoileadh a foilt *chun a ní* |
There she was, undoing her hair to wash it, |
|
ocus a da laim tria derc a sedlaig immach. |
agus a dhá láimh trí *ascaillí a léine* amach. |
with her arms out through the sleeve-holes of her smock. |
|
Batar gilithir sneachta n-óenaidche na di doit, |
Bhí a dhá dóid ar ghile sneachta aon oíche, |
White as the snow of one night were the two hands, |
|
ocus batar maethchoiri, |
agus iad maoth córach; |
soft and even, |
|
ocus batar dergithir sian slebe na da gruad nglanailli. |
bhí a dhá grua ghlana áille ar dheirge an mhéaracáin sí. |
and red as foxglove were the two clear-beautiful cheeks. |
|
Badar duibithir druimne daeil na da malaich. |
Bhí a dhá mala ar dhuibhe dhroim an daoil. |
Dark as the back of a stag-beetle the two eyebrows. |
|
Batar inand ocus frais do nemannaib a deta ina cind. |
B’ionann is fras péarlaí a fiacla ina ceann. |
Like a shower of pearls were the teeth in her head. |
|
Batar glasithir bugha na di shuil. |
Bhí a dhá súil ar ghlaise an bhú. |
Blue as a hyacinth were the eyes. |
|
Batar dergithir partaing na beoil. |
Bhí na beola ar dheirge na partainge (.i. ábhar álainn dearg). |
Red as rowan-berries the lips. |
|
Batar forarda mine maethgela na da gualaind. |
Ba ard mín maothgheal an dá ghualainn. |
Very high, smooth and soft-white the two shoulders. |
|
Batar gelglana sithfhota na mera. |
Ba ghléigeal síthfhada iad na méara. |
Clear-white and lengthy the fingers. |
|
Batar fota na lama. |
Ba fhada iad na lámha. |
Long were the hands. |
|
Ba gilithir uan tuindi in taeb seng fota tlaith min maeth amal olaind. |
Bhí an taobh seang fada tláith mín olann-mhaoth ar ghile uanán na toinne. |
White as the foam of a wave was the flank, slender, long, tender, smooth, soft as wool. |
|
Batar teithblaithi sleamongeala na di shliasait. |
Ba theobhláith sleamhaingheal iad an dá shliasaid. |
Polished and warm, sleek and white (were) the two thighs. |
|
Batar cruindbega caladgela na di glun. |
Ba chruinnbheag cruagheal iad an dá ghlúin. |
Round and small, hard and white the two knees. |
|
Batar gerrgela indildirgi na de lurgain. |
Ba ghearr geal riaildhíreach iad an dá lorgaí. |
Short and white and rulestraight the two shins. |
|
Batar coirdirgi iaraildi na da sháil. |
Ba chóirdhíreach iarálainn iad an dá sháil. |
Justly straight and beautiful the two heels. |
|
Cid riagail focerta forsna traigthib sin |
Fiú *dá leagfaí* riail leis an dá throigh sin |
If a measure were put on the feet |
|
is ing m’adchotad egoir n-indib, |
is ar éigean a d’aimseodh sí éagothroime iontu |
it would hardly have found them unequal, |
|
acht cia tormaisead feoil na fortche foraib. |
seachas go bhfásfadh feoil na bhfial orthu. |
unless the flesh of the coverings should grow upon them. |
|
Solusruidiud inn esce ina saeragaid, |
Taitneamh geal na ré ina ceannaithe uaisle. |
The bright radiance of the moon was in her noble face: |
|
urthocbail uailli ina minmailgib, |
Tógáil uallach ina mínmhalaí. |
the loftiness of pride in her smooth eyebrows: |
|
ruithen suirghe ceachtar a da rigrosc. |
Ruithean na suirí ina dhá rírosc. |
the light of wooing in each of her regal eyes. |
|
Tibri ainiusa ceachtar a da gruad, |
Toibríní áthais ar cheachtar a dhá grua, |
A dimple of delight in each of her cheeks, |
|
co n-amlud indtibsen do ballaib bithchorcra co ndeirgi fola laig, |
agus breacadh iontu de bhreicneach bhithchorcra le deirge fola lao, |
with variegation in them (at one time) of purple spots with redness of a calf’s blood, |
|
ocus araill eile co solus gili sneachta. |
nó, ar uairibh, le gile shorcha sneachta. |
and at another with the bright lustre of snow. |
|
Bocmaerdachd banamail ina glor, |
Maorgacht bhog bhanúil ina glór. |
Soft womanly dignity in her voice; |
|
cem fosud n-inmalla acci, |
Coiscéim shocair mhall aici. |
a step steady and slow she had: |
|
tochim rignaidi le. |
Siúl ríona fúithi. |
a queenly gait was hers. |
|
Ba si tra as caemeam ocus as aildeam ocus as coram adconnarcadar suili doine de mnáib domain. |
Ba í go deimhin ba chaoimhe b’áille agus ba chóraí dá bhfaca súile duine de mhná an domhain. |
Verily, of the world’s women ’twas she was the dearest and loveliest and justest that the eyes of men had ever beheld. |
|
Ba doig leo bed a sidaib di. |
Ba dhóigh leo gurbh as na síthe di. |
It seemed to them (king Eochaidh and his followers) that she was from the elfmounds. |
|
Ba fria asbreth |
Is fúithi a dúradh: |
Of her was said: |
|
“cruth cách co hEtain”, |
“Cruthach cách go hÉadaoin; |
“Shapely are all till (compared with) Éadaoin,” |
|
“caem cach co hEtain”. |
caomh cách go hÉadaoin.” |
“Dear are all till (compared with) Éadaoin.” |
Section 3
|
Gabais saint in ri[g] n-impe focetoir, |
*Tháinig* saint *ar* an rí di faoi chéadóir |
A longing for her straightway seized the King; |
|
ocus daraide fer dia muindtir riam di[a] hastud foracind. |
agus sheol sé fear dá bhuíon *ar aghaidh* lena coinneáil dó. |
so he sent forward a man of his people to detain her. |
|
Imchomarcair in ri scela di, |
D’fhiafraigh an rí a scéala di, |
The king asked tidings of her |
|
ocus asbert fria ina sloindiud: |
agus dúirt léi á chuir féin in iúl di: |
and said to her, while announcing himself: |
|
“Inum-biasa uair coibligi lat?” ol Eochaid. |
“An luífeá liom seal?” arsa Eochaidh. |
“Shall I have an hour of lying with thee?” |
|
“Is ed doroachtmar fort foesam sunn,” or si. |
“Is chuige sin a thángamar anseo faoi do thearmann,” ar sí. |
“ ’Tis for that we have come hither under thy safeguard”, quoth she. |
|
“Cest, can deit ocus can dolud?” ol Eochaid. |
“Ceist. Cad as duit? Agus cá has ar tháinig tú?” arsa Eochaidh. |
“Query, whence art thou and whence hast thou come?” says Eochaidh. |
|
“Ni ansa,” ol si. |
“Ní hansa,” ar sí. |
“Easy to say”, quoth she. |
|
“Etain missi, ingen Etair ri eochraidi a sidaib. |
“Mise Éadaoin iníon Éadair rí an eachra as na síthe. |
“Éadaoin am I, daughter of Éadar, king of the cavalcade from the elfmounds. |
|
Atusa sund fichit mbliadan o ro génar i sid. |
Táimse anseo le fiche bliain ó gineadh i sí mé. |
I have been here for twenty years since I was born in an elfmound. |
|
Fir in tshide, eter rigu ocus chaemu, ocum chuindchid, |
Fir an tsí, idir ríthe agus uaisle, do mo thochmharc, |
The men of the elfmound, both kings and nobles, have been wooing me; |
|
ocus ni etas form |
agus ní bhfuarthas uaim é, |
but nought was gotten from me, |
|
fobithin rot-carusa [ocus tucus] seirc lelbhan o ba tualaing labartha |
mar, ón uair a fuair mé cumas labhartha, thug mé grá agus searc linbh duit |
because ever since I was able to speak, I have loved thee and given thee a child’s love |
|
ar th’ airscelaib ocus t’anius, |
ar d’airscéala agus ar d’oirirceas. |
for the high tales about thee and thy splendour. |
|
ocus nit-acca riam, |
Ní fhaca mé riamh thú |
And though I had never seen thee, |
|
ocus atot-gen focétoir ar do thuarascbail, |
agus d’aithin mé thú faoi chéadóir ar do thuarascáil; |
I knew thee at once from thy description: |
|
is tu doroacht iarum.” |
is tusa, mar sin, a d’aimsigh mé.” |
it is thou, then, I have reached.” |
|
“Ni ba ‘taig drochcarad hi cein’ dait em,” ol Eochaid. |
“Ní ‘tóraíocht droch-charad i gcéin’ *a bheidh ann* duit ámh,” arsa Eochaidh. |
“No ‘seeking of an ill friend afar’ shall be thine, indeed”, says Eochaidh. |
|
“Rot-bia failte, |
“Beidh fáilte romhat; |
“Thou shalt have welcome, |
|
ocus leicfider cach bean do mnaib airiut, |
scaoilfear le gach bhean de *mo* mhná ar do shonsa, |
and for thee every *other* woman shall be left *by me*, |
|
ocus is acut t’aenur biasa cein bas miad lat.” |
agus is agatsa amháin a bheadsa fad is mian leat.” |
and with thee alone will I live so long as thou hast honour”. |
|
“Mo thinnscra coir dam!” or si, |
“Mo thionscra cóir agam!” ar sí, |
“My proper bride-price to me!” she says, |
|
“ocus mo riar iar suidhiu.” |
“agus mo riar ina dhiaidh sin.” |
“and afterwards my desire.” |
|
“Rot-bia,” ol Eochaid. |
“Beidh *sin* agat,” arsa Eochaidh. |
“Thou shalt have *both*”, says Eochaidh. |
|
Doberthar secht cumala di. |
Tugtar seacht gcumhal di. |
Seven cumals are given to her. |
Section 4
|
Atbail in ri iarum .i. Eochaid Feidlech. |
Cailleadh an rí, Eochaidh Feidhleach, *ina dhiaidh sin*. |
Then the king, even Eochaidh Feidhleach, dies (*leaving one daughter named, like her mother, Éadaoin, and wedded to Cormac, king of Ulaidh*). |
|
IAr cind aimsire leicid Cormac (.i. ri Ulad), ‘fear na tri mbuad[a]’, ingin [n]Echdach, |
I gcionn tamaill scaoil Cormac, rí Uladh, ‘fear na dtrí mbua’, le hiníon Eachdhach *Fheidhligh* |
After the end of a time Cormac, king of Ulaidh, ‘the man of the three gifts’, forsakes Eochaidh’s daughter, |
|
daig ba haimrit acht ingen rug do Chormac |
mar go raibh sí aimrid seachas iníon a rug sí do Chormac |
because she was barren save for one daughter that she had borne to Cormac |
|
iar ndenum in brothchan dobert a mathair di .i. in bean a sidaib. |
tar éis déanamh an bhracháin a thug a máthair (.i. an bhean as na síthe) di. |
after the making of the pottage which her mother — the woman from the elfmounds — gave her. |
|
Is and asbert si fria a mathair: |
Is ann a dúirt sí lena máthair: |
Then she said to her mother: |
|
“Is cuil a ndaradais dam, |
“Is olc a dtug tú dom; |
“Bad is what thou hast given me: |
|
bid ingen nos-ber.” |
iníon is ea a bhéarfaidh mé.” |
it will be a daughter that I shall bear.” |
|
“Ni ba báson,” ol a mathair, |
“Ní maith a bheidh sin,” arsa a máthair, |
“That will not be good”, says her mother; |
|
“biaid taigid rig furri.” |
“beidh tóir rí uirthi.” |
“a king’s pursuit will be on her.”
|
Section 5
|
Dober Cormac iarum arisi a mnai .i. Etain, |
Ghabh Cormac ansin an bhean .i. Éadaoin, chuige arís. |
Then Cormac weds again his wife, even Éadaoin, |
|
ocus ba si a riar side, ingen na mná ro leigead rempe do marbad. |
Theastaigh uaidh iníon na mná a scaoileadh roimpi a mharú. |
and this was his desire, that the daughter of the woman who had before been abandoned [i. e. his own daughter] should be killed. |
|
Nisleicide Cormac dia mathair di[a] altromm. |
Níor fhág Cormac an iníon ag a máthair le tógáil. |
So Cormac would not leave the girl to her mother to be nursed. |
|
Nos-berait iarum a da mogaid-seom dochum chuithi, |
Ansin beireann a dhá mhogh leo í chun poill, |
Then his two thralls take her to a pit, |
|
ocus tibidsi gen gaire friu oca tabairt isin chuithi. |
agus bhris a gean gáire uirthi leo agus iad á cur sa pholl. |
and she smiles a laughing smile at them as they were putting her into it. |
|
Doluid a ngus n-airriu iarum. |
Ansin fuair a nádúr greim orthu. |
Then their *kindly* nature came to them. |
|
Nos-berad il-lías ngamna buachaille nEterscele maic húi Iair righ Temrach, |
Beireann siad leo í go cró gamhna tréadaithe Eadarscéil, mac mic Iair, rí Teamhrach |
They carry her into the calfshed of the cowherds of Eadarscéal, great-grandson of Iar, king of Tara, |
|
ocus rosn-altar side co mbo druinech maith, |
agus rinne siadsan í a altramú go raibh sí ina druinneach mhaith, |
and they fostered her till she became a good embroideress; |
|
ocus ni bui i nHerind ingen rig bad chaimiu oldas. |
agus ní raibh in Éirinn iníon rí ba chaoimhe ná í. |
and there was not in Ireland a king’s daughter dearer than she. |
Section 6
|
Dogni[th] teach fichti forche leosum di, |
Rinne siad teach cléithe fite di ansin |
A fenced (?) house of wickerwork was made by them (the thralls) for her, |
|
cen dorus n-ann eter, acht seinister ocus forleas nama. |
gan doras ar bith air, ach fuinneog fhalla agus fuinneog dhín. |
without any door, but only a window and a skylight. |
|
Airighit didu munter Eterscele an teach hisin, |
D’airigh muintir Eadarscéil an teach sin, |
Then Eadarscéal’s folk espy that house |
|
ocus adar leo ba biadh bui ann lasna buachailli. |
agus dar leo gur bia a bhí ann ag na tréadaithe. |
and suppose that it was food that the cowherds kept there. |
|
Luid fear dib co ndercachai forsin forless, |
Chuaigh duine acu agus d’fhéach tríd an bhfuinneog dhín |
*But* one of them went and looked through the skylight, |
|
co n-accai in n-ingin rochaim roalaind isin tig. |
agus chonaic an cailín sárchaomh sárálainn sa teach. |
and he saw in the house the dearest, beautifullest maiden. |
|
Adfiadar don rig anisin. |
Insítear seo don rí. |
This is told to the king, |
|
Tiagait a munter uadh fochetoir dia breith cen athchomarc [ona buachaillip — Eg.] ocus do sharugud in tigi, |
Tagann a mhuintir faoi chéadóir chun an teach a shárú agus an cailín a bhreith leo gan chead na dtréadaithe; |
and straightway he sends his people to break the house and carry her off without asking the cowherds. |
|
ar ba haimrit in ri, |
mar bhí an rí aimrid |
For the king was childless, |
|
ocus dorairngiread do no berad bean mac dó ocus nad festa a cenél. |
agus bhí sé i dtairngreacht dó go mbéarfadh bean, nárbh fhios a cineál, mac dó. |
and it had been prophesied to him (by his wizards) that a woman of unknown race would bear him a son. |
|
Asbert in rí didu: |
Dúirt an rí ansin: |
Then said the king: |
|
“Isi in bean sin dorairngiread damsa!” |
“Sin í an bhean a bhí a thairngríodh domsa!” |
“This is the woman that has been prophesied to me!” |
Section 7
|
INtan didu bui ann dadaig |
An tan, mar sin, a bhí an oíche ann |
Now when she was there next morning |
|
conacca in n-en forsin forless addochum, |
chonaic sí éan chuici ar na bhfuinneog dhín; |
she saw a bird on the skylight coming to her, |
|
ocus facaib a enchendaich for lar in tigi, |
agus d’fhág seisean a chochall éin ar urlár an tí, |
and he leaves his birdskin on the floor of the house, |
|
ocus luid chuict[h]e, ocus ardagaib, co n-epert som fria: |
agus chuaigh sé chuici agus ghabh í agus dúirt léi: |
and went to her and captured her, and said: |
|
“Dofilter chucut ón rig do choscrad do thige |
“Táthar chugat ón rí chun do thí a scrios |
“They are coming to thee from the king to wreck thy house |
|
ocus dot brith chuci ar eigin, |
agus chun tú a bhreith chuige *le lámh láidir,* |
and to bring thee to him perforce, |
|
ocus bia torrach uaimsea, ocus bera mac de, |
agus beidh tú torrach uaimse, agus béarfaidh tú mac, |
and thou wilt be pregnant by me, and bear a son, |
|
ocus ni marba eonu in mac sin, |
agus ná maraíodh an mac sin éin. |
and that son must not kill birds, |
|
ocus bid ‘Conaire [mac Mese Buachalla]’ a ainm,” |
Agus beidh ‘Conaire mac Mheas Buachalla’ a ainm,” |
and ‘Conaire, son of Meas Buachalla’ shall be his name, |
|
ar ba Mes Buachalla a hainm-si dano. |
mar ba Meas Buachalla a hainmse *, go deimhin*. |
for hers was Meas Buachalla, (‘the cowherds’ fosterchild’), indeed. |
Section 8
|
Ocus breatha-si cosin righ n-iarum, |
Agus tugadh chun an rí í *ansin* |
And then she was brought to the king, |
|
ocus lotar a hoite le, |
agus chuaigh a hoidí léi, |
and with her went her fosterers, |
|
ocus aranai[s]si dond rig, |
agus pósadh í leis an rí, |
and she was betrothed to the king, |
|
ocus dobert side seacht cumala disi |
agus thug sé seacht gcumhal di |
and he gave her seven cumals |
|
ocus seacht cumala aili dia haitib. |
agus seacht gcumhal eile dá hoidí altrama, |
and to her fosterers seven other cumals. |
|
Ocus dognithea airig doib iarsin, |
agus rinneadh aireacha díobh iar sin |
And afterwards they were made chieftains, |
|
comdar reachtaidi uile, |
*i dtreo* go raibh siad reachtach uile, |
so that they all became legitimate, |
|
conid de ataat in da Feidlimid Reachtaidi. |
uime sin an dá Fheidhlimí Reachtacha. |
whence are the two Feidhlimí Reachtach. (‘Legitimate Feidhlimí’). |
|
Ocus bert-si iarum mac dond rig .i. Conaire mac Mesi Buachalla. |
Agus rug sí mac don rí iar sin, .i. Conaire mac Mheas Buachalla. |
And then she bore a son to the king, even Conaire son of Meas Buachalla, |
|
Ocus batar he a tri drindrosci forsin rig |
Agus b’iad a trí achainí *máthar* ar an rí: |
and these were her three urgent prayers to the king, |
|
.i. altrom a maic eter [t]heora aicce |
.i. altram a mic a bheith idir trí theaghlach |
to wit, the nursing of her son among three households, |
|
.i. na haiti rosn-altadar |
.i. na hoidí *altrama* a thóg í, |
that is, the fosterers who had nurtured her, |
|
ocus na Maine Milscothacha, |
an dá Mhaine Mhilscothacha, |
and the (two) Honeyworded Maines, |
|
ocus atacomnaicsi fadeisin, |
agus í féin. |
and she herself (is the third); |
|
ocus adbert-si inti dudrastar ni don mac so di feraib Herind |
Agus, a dúirt sí, an té ar mhian leis aon ní *a thabhairt* don mhac sin, d’fhir Éireann, |
and she said that such of the men of Ireland as should wish (to do) aught for this boy |
|
dobera dinaib teoraib trebaib-sea ar chomet in maic. |
é a thabhairt do na trí teaghlaigh sin ar son an mhic a choimeád. |
should give to those three households for the boy’s protection. |
Section 9
|
Alta iarum samlaid, |
Oileadh *an buachaill seo* mar sin *ina dhaidh sin* |
So in that wise he was reared, |
|
ocus ro feadadar fir Herend in mac so isin laithiu ir-ro genair fochétoir, |
agus chuir fir Éireann aithne ar an mac seo faoi chéadóir an lá a rugadh é, |
and the men of Ireland straightway knew this boy on the day he was born. |
|
ocus ro alta in maic aile lesin |
agus oileadh buachaillí eile mar aon leis |
And other boys were fostered with him, |
|
.i. Fer le ocus Fer gar ocus Fer rogein, |
.i. Fear Lé, Fear Gar agus Fear Roghain, |
to wit, Fear Lé and Fear Gar and Fear Roghain, |
|
tri maic hui Duind Desa ind fendeada |
triúr mac Dhoinn Déasa, an féinní, |
three great-grandsons of Donn Déasa the champion, |
|
.i. fear sochraidhi do shochraidi a Muc- lesi. |
fear sochaí do shochaí as Mhuc Leise. |
an army-man of the army from Muc-Leise (?). |
Section 10
|
Ro batar didu teora buada for Conaire |
Bhí, iomorra, trí bhua ag Conaire, |
Now Conaire possessed three gifts, |
|
.i. buaid cluaisi ocus buaid radairc ocus buaid n-airdmesa, |
.i. bua cluaise, bua radhairc, agus breithiúnais, |
to wit, the gift of hearing and the gift of eyesight and the gift of judgment; |
|
ocus ro muin buaid cach comalta dia tri comaltaib dibsin. |
agus mhúin sé bua díobhsan do gach comhalta dá thriúr comhalta. |
and of those three gifts he taught one to each of his three fosterbrothers. |
|
Ocus nach sere .i. dognithea dosom |
Agus gach béile a dhéantaí dósan, |
And whatever meal was prepared for him, |
|
doteigtis di a cethror. |
théadh an ceathrar acu chuige. |
the four of them would go to it. |
|
Citis teora seire dognithi dosom |
Cé go ndéantaí trí bhéile dó |
Even though three meals were prepared for him |
|
no teigead cach fear dib dia sere. |
théadh gach fear díobh chun a bhéile. |
each of them would go to his meal. |
|
Inund eitiud ocus gaiscead ocus dath each doib a ceathrur. |
B’ionann éadach agus arm gaisce agus dath each acu ceathrar. |
The same raiment and armour and colour of horses had the four. |
Section 11
|
Marb in ri iarum .i. Eterscele. |
Fuair an rí .i. Eadarscéal bás iar sin. |
Then the king, Eadarscéal, died. |
|
Congrenar tairbfheis la firu Herend |
Tionóladh tarbhfheis le fir Éireann. |
A bull-feast is gathered (?) by the men of Ireland, (in order to determine their future king) |
|
.i. no marbtha tarb leo, |
*Is é a bhí a gceist ná go* mairaítí tarbh leo, |
that is, a bull used to be killed by them |
|
ocus no ithead oenfhear a shaith de, |
agus d’itheadh aon duine amháin a sháith de, |
and thereof one man would eat his fill |
|
ocus no ibead a enbruithi, |
agus d’óladh sé a anraith, |
and drink its broth, |
|
ocus no chanta or fírindi fair ina ligiu. |
agus chantaí briocht fírinne air ina leaba. |
and a spell of truth was chanted over him in his bed. |
|
Fer atchichead ina chotlad is e bad ri, |
An té a d’fheicfeadh sé ina chodladh, eisean a bheadh ina rí, |
Whosoever he would see in his sleep would be king, |
|
ocus atbaildis a beoil intan adbeiread gai. |
agus thiocfadh an bás ar a bheola dá n’inseodh sé bréag. |
and the sleeper would perish if he uttered a falsehood. |
Section 12
|
Baei Conairi a ceithri cairpthig il-Lifiu occa cluichiu, a tri comaltai ocus se baddeisin. |
Bhí cluiche ag ceathrar cairbtheach ar *Mhaigh* Life, Conaire féin agus a thriúr comhalta. |
Four men in chariots were on (the Plain of) Liffey at their game, Conaire himself and his three fosterbrothers. |
|
Lotar didu a aite chuice co tuidchised don tairbfheis. |
Chuaigh a n-oidí chuige ansin le cuireadh teacht chun na tarbhfheise. |
Then his fosterers went to him that he might repair to the bull-feast. |
|
Atchonnairc fear na tairbfheisi intan sin ina chotlud fer lomnocht indiaid na haidche |
Chonaic fear na tarbhfheise an uair sin, agus é ina chodladh, fear lomnacht ag teacht i ndeireadh na hoíche |
The bull-feaster, then in his sleep, at the end of the night beheld a man stark-naked, |
|
iar sligi na Temrach ocus a cloch ina thailm. |
ar feadh Slí na Teamhrach agus cloch ina thailm. |
passing along the road of Tara, with a stone in his sling. |
|
“Ragatsa dadaig,” ol se, “in far ndegaid.” |
“Rachaidh mise anocht,” ar sé, “in bhur ndiaidh.” |
“I will go tonight after you”, quoth he. |
Section 13
|
Fanacbasa a chomaltai occa cluchiu, |
D’fhág a chomhaltaí i mbun a chluiche é, |
He left his fosterbrothers at their game, |
|
ocus imasai a charpat ocus a aria[d] co mbai oc Ath cliath. |
agus chas sé a charbad agus a ara go raibh siad ag Áth Cliath. |
and turned his chariot and his charioteer until he was in Dublin. |
|
Conacae eonu findbreca mora and |
Chonaic sé éin mhóra fhionnbhreaca ann |
There he saw great, white-speckled birds, |
|
ecomdighe ar met ocus dath [ocus coemi]. |
a bhí suaithinseach i méid, i ndath agus i gcaoimhe. |
of unusual size and colour and beauty. |
|
Imsai ina ndegaidh comdar scitha ind eich. |
Chuaigh sé i leataoibh ar a dtóir nó go raibh na heacha traochta. |
He pursues them until his horses were tired. |
|
No teigtis fot na hurchara riam |
Théidís fad urchair roimhe |
The birds would go a spearcast before him, |
|
ocus ni theigtis ni bud shire. |
agus ní théidís ní ba shia. |
and would not go any further. |
|
Taurbling |
Thuirling sé |
He alighted, |
|
ocus gaibid a thailm doib asin charbad. |
agus ghabh a thailm *chuige* as an gcarbad *ina n-aghaidh*. |
and takes his sling for them out of the chariot. |
|
Imsui co mbui oc muir ina ndegaid. |
Chuaigh sé ina ndiaidh go raibh ag an bhfarraige. |
He goes after them until he was at the sea. |
|
Fosraemet ind eoin forsin tuind. |
Chuir na héin chun toinne. |
The birds betake themselves on the wave. |
|
Luid-seom chucu |
Chuaigh sé chucu |
He went to them |
|
co tabart a laim tairrsiu. |
agus fuair an lámh *in uachtar* orthu. |
and overcame them. |
|
Fofacbad na heoin a n-enchendcha, |
Chuir na héin díobh a gcochaill éin |
The birds quit their birdskins, |
|
ocus imda-suat fair co ngaib ocus claidbib. |
agus d’iompaigh air le gathanna agus le claimhte. |
and turn upon him with spears and swords. |
|
Aincithi fer dib he, |
Chosain fear díobh é |
One of them protects him, |
|
ocus atngladastar co n-epert fris. |
agus d’agaill sé é, agus dúirt: |
and addressed him, saying: |
|
“Is mise Nemglan ri enlaithi do athar, |
“Is mise Niamhghlan, rí ar éanlaith d’athar; |
“I am Niamhghlan, king of thy father’s birds; |
|
ocus argarad dit dibrugud en, |
agus tá cosc ort caitheamh le héin |
and thou hast been forbidden to cast at birds, |
|
ar ni fuil sund neach na pad dir dait o a athair no mathair.” |
mar níl anseo neach nárbh ansa leat *de bharr a* athar nó mathar.” |
for here there is no one that should not be dear to thee because of his father or mother.” |
|
“Ni fheadarsa,” ol seiseam, “cosaniu sin.” |
“Níorbh eol dom sin,” ar seisean, “go dtí inniu.” |
“Till today”, says Conaire, “I knew not this.” |
|
“Eirg do Themraig innocht,” ol se; |
“Téigh go Teamhair anocht,” arsa *Niamhghlan*; |
“Go to Tara tonight”, says *Niamhghlan*; |
|
“is coru deit. |
“is é is córa duit. |
“ ’tis fittest for thee. |
|
Ata tairbfheis ann, |
Tá tarbhfheis *ar siúl* ann |
A bull-feast is there, |
|
ocus is tu bas ri de |
agus is tú a bheidh i do rí dá barr. |
and through it thou shalt be king. |
|
.i. fer lomnacht |
Fear lomnocht |
A man stark-naked, |
|
[ragas Eg.] indiaid na haidchi iar sligi[d] di sligthib na Temrach, |
a rachaidh i ndeireadh na hoíche ar shlí de Shlite na Teamhrach, |
who shall go at the end of the night along one of the roads of Tara, |
|
ocus cloch ocus tailm lais, |
agus cloch agus tailm aige, |
having a stone and a sling, |
|
is e bas ri.” |
is é a bheidh ina rí.” |
— ’tis he that shall be king.” |
Section 14
|
Luid-seom iarum in cruth-sa, |
Ansin d’imigh *Conaire* leis ar an gcuma sin; |
So in this wise Conaire fared forth; |
|
ocus badar tri rig cacha sraite dina ceithri sraitib dia tiagad do Temraig oca urnaideseom, |
agus bhí triúr rí ag feitheamh leis ar gach bóthar de na ceithre bóithre dá dtéann go Teamhair, |
and on each of the four roads whereby men go to Tara there were three kings awaiting him, |
|
ocus etach acco do, |
agus éide acu dó |
and they had raiment for him, |
|
ar is lomnacht darairngiread a taideachd. |
mar gur lomnocht a tairngríodh é a theacht. |
since it had been foretold that he would come stark-naked. |
|
Conacce[s] som dono rout forsa mbatar a aite, |
Chonacthas ansin é ón mbóthar ar a raibh a oidí, |
Then he was seen from the road on which his fosterers were, |
|
ocus dobertatar etach rig do imbi, |
agus thugadar siadsan éide rí uime, |
and they put royal raiment about him, |
|
ocus da[m]bertatar hi carput, |
agus thugadar isteach i gcarbad é |
and placed him in a chariot, |
|
ocus fornenaisc a giallu. |
agus naisc seisean a ghialla. |
and he bound his pledges. |
Section 15
|
Asbertatar aes na Temrach fris: |
Dúirt aos na Teamhrach leis: |
The folk of Tara said to him: |
|
“Atar-lind is coll ro coillead ar tarbfheis ocus ar n-ór fírinde, |
“Dár linn is coilleadh ár dtarbhfheis agus ár mbriocht fírinne, |
“It seems to us that our bullfeast and our spell of truth are a failure, |
|
mad gilla oc amulchach tarfas dunn and.” |
más giolla óg amhulcach a thaibhsigh dúinn ann.” |
if it be only a young, beardless lad that we have visioned therein.” |
|
“Ni méti anni sin”, ol seiseam: |
“Ní móide sin,” ar seisean. |
“That is of no moment”, quoth he. |
|
“ní hainim rí óc eslabar mar missi do bith ir-rigi, |
“Ní haon ainimh ar bith *do* rí óg fial mar mise a bheith sa ríogacht, |
“For a young, generous king like me to be in the kingship is no disgrace, |
|
uair is cert n-athar ocus seanathar damsa fonaidm ngiall Temrach.” |
óir is ceart athar agus seanathar domsa gialla Theamhrach a nascadh.” |
since the binding of Tara’s pledges is mine by right of father and grandsire.” |
|
“Amrae! n-amrae!” ol in sluag. |
“ Amhra! Amhra!” arsan slua. |
“Excellent! excellent!” says the host. |
|
Saidit rigi n-Erenn imbi. |
Chuir siad ríogacht Éireann uime. |
They set the kingship of Ireland upon him. |
|
Ocus asbert-som: “Imcaemrosa do gaethaib corbom gaeth fodeisin.” |
Agus dúirt seisean: “Fiafróidh mé de lucht gaoise nó go mbeidh mé féin gaoiseach.” |
And he said: “I will enquire of wise men that I myself may be wise.” |
Section 16
|
Asbert inso huile amal rommuin do in fer ocon tuind: |
*Ansin* d’aithris sé é seo uile mar a mhúin an fear ag an tonn dó. |
Then he uttered all this as he had been taught by the man at the wave, |
|
Is ed asbert fris: |
Is é a dúirt *seisean* leis: |
who said this to him: |
|
“Biaid airmitiu fort fhlaith, |
“Beidh *ceangal* urraime ar do fhlaitheas, |
“Thy reign will be subject to a restriction, |
|
ocus bid saineamail ind enfhlaith, |
agus beidh an t-éanfhlaitheas suaithinseach, |
but the bird-reign will be noble, |
|
ocus bid si do airmitiu .i. do ghes. |
agus seo é do *cheangal* urraime .i. do gheis: |
and this shall be thy restriction, i. e. thy tabu. |
|
Ni thuidchis deaseal Temrach ocus tuaithbiul mBreg. |
Ná téigh deiseal Teamhrach ná tuathal Breá. |
Thou shalt not go righthandwise round Tara and lefthandwise round Bregia. |
|
Nir’ taifnichter lat claenmila Cernai. |
Ná taifeann claonmhíola Cearna. |
Thou shalt not hunt the evil-beasts of Cearna. |
|
Ocus nir’ echtra cach nomad n-aidche seach Theamair. |
Agus ná téigh thar Teamhair amach naoi n-oíche as a chéile. |
And thou shalt not go out every ninth night beyond Tara. |
|
Ocus nir’ faei i tig as mbi eggna suillsi tenead immach |
Agus ná caith oíche i dteach as a mbíonn solas tine eagnach amach *uaidh*, |
Thou shalt not sleep in a house from which firelight is manifest outside, |
|
iar fuineadh ngréne ocus imbi ecnai dammuig. |
iar fuine gréine, agus ina mbíonn sé sin eagnach lasmuigh. |
after sunset, and in which (light) is manifest from without. |
|
Ocus ni tiassa[t] riut tri Dearga do thig Deirg. |
Agus ná téadh trí Dhearga romhat go teach Deirg. |
And three Deargs shall not go before thee to Dearg’s house. |
|
Ocus nir’ragbaiter diberg id fhlaith. |
Agus ná rachfar *le* díbhearg i d’fhlaitheas. |
And no rapine shall be wrought in thy reign. |
|
Ocus ni tae dam aenmna nó enfhir i tech fort iar fuinead ngréne. |
Agus ná téadh bean aonair nó fear aonair chugat i dteach iar fuine gréine. |
And after sunset a company of one woman or one man shall not enter the house in which thou art. |
|
Ocus ni ahurrais augra do da moghud.” |
Agus ná ceansaigh aighneas idir do dhá mhogh.” |
And thou shalt not settle (?) the quarrel of thy two thralls.” |
Section 17
|
Ro batar tra deolatchaire mora inna fhlaith |
Bhí, áfach, deolchairí móra ina fhlaitheas |
Now there were in his reign great bounties, |
|
.i. secht mbarca cach mis mithemon do gabail oc Inbiur Colbtha cacha bliadna, |
.i. seacht mbárc gach mí an Mheithimh a ghabháil ag Inbhear Colpa gach bliain, |
to wit, seven ships in every June in every year arriving at Inbhear Colptha, |
|
ocus mes co gluine cach fhogmair, |
agus meas go glúin gach fómhar, |
and oakmast up to the knees in every autumn, |
|
ocus imbas for Buais ocus Boind i medon in mis mithemon cacha bliadna, |
agus *breis tinfidh* ar Bhuais agus ar Bhóinn i meán mí an Mheithimh gach bliain, |
and plenty (of fish) in (the rivers) Bush and Boyne in the middle of June of each year, |
|
ocus imbet cainchomraic conarru bi neach in n-aile inn Erinn fria fhlaith. |
agus iomad caoinchomhraic i dtreo *nár mharaigh duine duine eile* in Éirinn lena fhlaitheas. |
and such abundance of good will that no one slew another in Ireland during his reign. |
|
Ocus ba bindithir la cach n-aen guth aroile inn Erinn fria fhlaith ocus betis teta mennchrot. |
Agus, dar le gach éinne bhí guth an duine eile in Éirinn lena fhlaitheas chomh binn le téada cruite. |
And to every one in Ireland his fellow’s voice seemed as sweet as the strings of lutes. |
|
Ni luaiscead gaeth caircech mbó o medon earraich co meadon foghmair. |
Ní luascadh gaoth eireaball bó ó mheán earraigh go meán fómhair. |
From mid-spring to mid-autumn no wind disturbed a cow’s tail. |
|
Nir’bo thoirneach ainbt[h]ineach a fhlaith. |
Níor thoirneach ná anfach a fhlaitheas. |
His reign was neither thunderous nor stormy. |
Section 18
|
Fodordsat iarum a chomaltai-seom im gabail dana a n-athar ocus a seanathar dib |
*Rinne a chomhaltaí clamhsán* iaramh mar go raibh ceirdeanna a n-athar agus a seanathar díobh |
Now his fosterbrothers murmured at the taking from them of their father’s and their grandsire’s gifts, |
|
.i. Gat ocus Brat ocus Guin daine ocus Diberg. |
— goid agus brad agus goin daoine agus díbheirg — |
namely Theft and Robbery and Slaughter of men and Rapine. |
|
|
*á gcosc orthu*. |
|
|
Gatsat side na teora gata ar in n-oenfer .i. mucc ocus ag ocus bo cacha bliadna, |
Ghoid siad faoi thrí .i. muc agus damh agus bó, ón bhfear *céanna* gach bliain |
They thieved the three thefts from the same man, to wit, a swine and an ox and a cow, every year, |
|
co n-accaitis ca hindeochad doberad in ri forru ind, |
le go bhfeicfidís cén inneachadh a chuirfeadh an rí orthu *dá bharr*, |
that they might see what punishment therefor the king would inflict upon them, |
|
ocus cia domain doairgebad don rig in gat in[n]a flaith. |
agus cén domhaoin a dhéanfadh goid ina fhlaitheas don rí. |
and what damage the theft in his reign would cause to the king. |
Section 19
|
Dotheced didu cacha bliadna in fer trebar dia chainead frisin rig, |
Thagadh *ansin* an treabhdóir gach bliain *lena* cháineadh *go dtí an* rí, |
Now every year the farmer would come to the king to complain, |
|
asberead in rí fris: |
*agus* deireadh an rí leis: |
and the king would say to him. |
|
“Eirg co n-arlaiter tri maccu húi Duind desa, |
“Téigh anois agus labhair le triúr mac Dhoinn Déasa, |
“Go thou and address Donn Déasa’s three great-grandsons, |
|
it e rota-thuigsead.” |
is iadsan a thug *an chreach leo*.” |
for ’tis they that have taken the beasts.” |
|
Folaimtis a guin cacha fechtais no theigead dia rad friu. |
*Ach* gach uair a théadh sé chun cainte leo ba dhóbair dóibh é a mharú. |
Whenever he went to speak to them (Donn Déasa’s descends), they would almost kill him, |
|
Ni tindtad som cosin rig afrisi arnach ruidead [Conaire a lott-som. Eg.] |
Ní thagadh sé ar ais go dtí an rí Conaire chun nach gcuirfeadh an lot náire air. |
and he would not return to the king lest their violation shame him. |
Section 20
|
Onni iarum ros-gab miad ocus imtholtu iat, |
Ghabh, iaramh, uabhar agus saint *greim* orthu, |
Since, then, pride and wilfulness possessed them, |
|
gabsat dibe[i]rg co maccaib flaithi fer n-Erenn impu. |
ghabh siad le díbheirg agus mic flatha fear Éireann faru. |
they took to marauding, surrounded by the sons of the lords of the men of Ireland. |
|
Tri choecait fear doib. |
Trí caogaid fear a bhí acu |
Thrice fifty men had they |
|
|
á múineadh, |
*as pupils* |
|
intan badar oc faelad i crich Connacht |
nuair a bhí siad ag mactíreacht i gcríocha Connacht, |
when they (the pupils) were were-wolfing in the province of Connacht, |
|
occa munud, |
|
|
|
condad acca muicid Maine Milscothaig iat [occa dénam, Eg.] |
agus chonaic mucaí Mhaine Mhilscothaigh iad á déanamh |
until Honeyworded Maine’s swineherd saw them doing it, |
|
ocus nin-acca riam anisin. |
agus ní fhaca sé riamh roimhe *sin a leithéid*. |
and he had never seen that before. |
|
Luid for teichead. |
Chuaigh sé ar theitheadh. |
He fled. |
|
O rochualatar som |
Nuair a chuala siad é |
When they heard him |
|
lotar ina deagaid. |
chuaigh siad ina dhiaidh. |
they pursued him. |
|
Eigthi in muccid, |
D’éigh an mucaí |
The swineherd shouted, |
|
co tanic tuath in da Maine fae, |
go dtháinig muintir an dá Mhaine *chun fóirithinte air*; |
and the people of the two Maines came to him, |
|
ocus co n-argabait na tri choecait fer cona forbannaib, |
agus gabhadh na trí caogaid lena gcomhghuaillithe |
and the thrice fifty men were arrested, along with their auxiliaries, |
|
ocus bertair do Themair, |
agus tugtar go Teamhair iad. |
and taken to Tara. |
|
ocus fogellsat in ri[g] imbi co n-epertside: |
agus *chuaigh siad i gcomhairle* leis an rí *faoin scéal agus* dúirt seisean: |
They consulted the king concerning the matter, and he said: |
|
“Oircead cach a mac, |
“Básaíodh cách a mhac, |
“Let each (father) slay his son, |
|
ocus ainciter mo daltai-seo.” |
ach déantar anacal ar mo dhaltaí-se.” |
but let my fosterlings be spared.” |
Section 21
|
“Cet, cet!” or cach, |
“*Bíodh agat. Bíodh agat!*” arsa cách. |
“Leave, leave!” says every one: |
|
“dogentar airiut.” |
“Déanfar rud ort.” |
“it shall be done for thee.” |
|
“Nate em,” ol sesseom. |
“Mo léan, *ámh,*” ar seisean. |
“Nay indeed”, quoth he; |
|
“ni ‘haurcur sáegail’ damsa in breth ron-ucus. |
“Ní ‘urchar saoil’ domsa an bhreith a thug mé. |
“no ‘cast of life’ by me is the doom I have delivered. |
|
Ní crochfaiter ind fir, |
Ní chrochfar na fir, |
The men shall not be hung; |
|
acht eirget senóri leósom |
ach téadh seanóirí leo |
but let elders go with them |
|
cor-rálat a ndíbeirg for firu Alpan.” |
go n-imreoidh siad a ndíbhearg ar fhir na hAlban.” |
that they may wreak their rapine on the men of Alba.” |
Section 22
|
Dogniat aní-sin. |
Déanann siad an ní sin. |
This they do. |
|
Tíagait ass forsin farrci |
Téann siad *amach* ar an bhfarraige |
Thence they put to sea |
|
co comarnectár fri mac ríg Bretan |
agus castar mac rí na Breataine leo |
and met the son of the king of Britain, |
|
.i. Ingcél Cáech húa Conmaic. |
.i. Ingcéal Caoch uí Chonmaicne; |
even Ingcéal the One-eyed, grandson of Conmac: |
|
tri .l. fer cona senorib léo co comarnectar forsind fargge. |
castar trí caogaid fear agus a seanóirí leo ar an bhfarraige. |
thrice fifty men and their veterans they met upon the sea. |
|
Dogniat cairdes, |
Déanann siad cairdeas *lena chéile*, |
They make an alliance, |
|
ocus tíagait la Ingcel |
agus téann le hIngcéal |
and go with Ingcéal |
|
cor-rólsat a ndibeirg lais. |
agus rinne siad díbhearg leis. |
and wrought rapine with him. |
Section 23
|
IS í orcain tuc a áin fhén do som. |
*Seo* í an argain a thug a ainmhian féin dó-san. |
This is the destruction which his own impulse gave him. |
|
Con[id] si adaig and sin ro curthea a mathair ocus a athair ocus a shecht nderbráthir do thig ríg a thúathe. |
Ba í sin an oíche ar tugadh cuireadh dá mháthair agus dá athair agus dá sheachtar dearthár go teach rí a thuaithe. |
That was the night that his mother and his father and his seven brothers had been bidden to the house of the king of his district. |
|
Ortá uli la Ingcél i n-óen aidchi. |
Ídíodh iad go léir le hIngcéal san aon oíche. |
All of them were destroyed by Ingcéal in a single night. |
|
Dolotar trá forsin farci anall hi tír n-Erend |
Ansin *chuir (clann mhac Dhoinn Déasa) chun farraige* chun teacht anall go tír Éireann |
Then they (the Irish pirates) put out to sea to the land of Ireland |
|
do chuingid oirgne fón orguin ro dligestár Ingcél díb. |
ar thóir argana ba dhual d’Ingcéal uathu thar cheann na hargana. |
to seek a destruction (as payment) for that to which Ingcéal had been entitled from them. |
Section 24
|
Lánsíd i n-Erind hi flaith Conaire, |
Bhí síth iomlán in Éirinn i bhflaitheas Chonaire |
In Conaire’s reign there was perfect peace in Ireland, |
|
acht boí imnesse catha eter da Corpre hi Túathmumain. |
ach bhí imnise catha idir an mbeirt Chairbre i dTuamhumhain. |
save that in Thomond there was a joining of battle between the two Cairbres. |
|
Dá chomalta dosom íat. |
Ba chomhaltaí dó iad beirt. |
Two fosterbrothers of his were they. |
|
Ni boí a córugud co riacht Conaire. |
Ní raibh réiteach eatarthu nó go dtáinig Conaire. |
And until Conaire came it was impossible to make peace between them. |
|
Geiss dosom techt día n-etergléod riasíu dorostais chuci. |
Ba gheis dó dul ag déanamh idirghabhála eatarthu sula dtagaidís chuige *ar dtús*. |
’Twas a tabu of his to go to separate them before they had repaired to him. |
|
Téit iarom |
Téann sé, iaramh, |
He went, however, |
|
ciar’bo geiss dó, |
cé gur gheis dó *sin,* |
although (to do so) was one of his tabus, |
|
ocus dogéni síd n-etarro. |
agus rinne síth eatarthu. |
and he made peace between them. |
|
Anais cóic aidche la cechtar de: |
D’fhan sé cúig oíche le ceachtar díobh *beirt*. |
He remained five nights with each of the two. |
|
geis dosom dano aní-sin. |
Ba gheis dó sin freisin. |
That also was a tabu of his. |
Section 25
|
Íar ngleod in dá ugrai |
*Tar éis dó* gleo na beirte a *réiteach* |
After settling the two quarrels, |
|
ro boí-seom oc saigid do Themraig. |
bhí seisean ag saighe go Teamhair. |
he was travelling to Tara. |
|
ISed gabsait do Temraig, sech Usnech Midi, |
*Mar seo* a ghabh siad go Teamhair, thar Uisnech na Mí; |
This is (the way) they took to Tara, past Uisneach of Meath; |
|
co n-accatár iarsain a n-indred anair ocus aníar, ocus an[d]es ocus atúaíd, |
chonaic siad ansin an t-ionradh *á dhéanamh* anoir agus aniar, aneas agus aduaidh; |
and *then* they saw the raiding from east and west, and from south and north, |
|
ocus co n-accatár na buidne ocus na slúagu [ocus na firu lomnocht;] |
agus chonaic siad na buíonta agus na sluaite agus na fir lomnochta, |
and they saw the warbands and the hosts, and the men stark-naked; |
|
ocus ropo nem tened tír Úa Néill imbi. |
agus bhí tír Uí Néill faoi *bharr lasrach smóil ina thimpeall*. |
and the land of the (southern) O’Neills was a cloud of fire around him. |
Section 26
|
“Cid aní seo?” ol Conaire. |
“Cad é seo?” arsa Conaire. |
“What is this?” asked Conaire. |
|
“Ni anse,” ol a muinter. |
“Ní ansa,” arsa a mhuintir. |
“Easy to say,” his people answer. |
|
“Ní duachnid són, is í in cháin [ríg — Eg.] ro mebaid and |
“Ní deacair sin; is é dlí an rí briste ann |
“Easy to know that the king’s law has broken down therein, |
|
intan ro gabad for loscod in tíre.” |
an tan a ghabhadar ar loscadh na tíre.” |
since the country has begun to burn.” |
|
“Cest, cid gebmani?” ol Conaire. |
“Ceist, cá rachaimid?” arsa Conaire. |
“Whither shall we betake ourselves?” says Conaire.
|
|
“Saerthúaid,” for a muinter. |
“Soir ó thuaidh,” arsa a mhuintir. |
“To the Northeast”, say his people. |
|
ISs ed ro gabsat iarum, deisiul Temra ocus tuaithbiul Breg. |
Is é mar a ghabh siad ansin deiseal Teamhrach, agus tuathal Breá. |
So then they went righthandwise round Tara, and lefthandwise round Bregia, |
|
Ocus tosessa lais clóenmíla Cernai. |
Agus tafnaíodh leis claonmhíola Cearna. |
and the clóenmíla (‘evil beasts’) of Cearna were hunted by him. |
|
Ní accai cor-ro scaig a tofond. |
Ní fhaca (sé) *sin* nó gur scoir an *fiach*. |
But he saw it not till the chase had ended. |
|
IS iat dodróni in smúitchéo ndruidechta sin din bith, síabrai, |
Is iad na síofraí a rinne an smúitcheo draíochta sin den domhan |
They that made of the world that smoky mist of magic were elves, |
|
fobithin arrocorpait géssi Conaire. |
mar gur coilleadh geasa Chonaire. |
(and they did so) because Conaire’s tabus had been violated. |
Section 27
|
IMmusrala trá in t-ómon mór-sin do Chonaire, |
Bhuail, tráth, uamhan mór iad faoi Chonaire |
Great fear then fell on Conaire |
|
connach rabi dóib conar dochoistís acht for sligi Midlúachra ocus for sligi Cualann. |
mar nach raibh bealach ar a rachaidís ach Slí Midhluachra agus Slí Cualann. |
because they had no way to wend save upon the Road of Midhluachair and the Road of Cualu. |
|
IS ed ro gabsat iarom, la hairer n-Erend antuáid. |
Is é *bealach* a ghabh siad, iaramh, *ar feadh* chósta na hÉireann aduaidh. |
So they took their way by the coast of Ireland southward. |
|
IS and asbert Conaire for sligid Cualann: |
Is ansin a dúirt Conaire, *agus iad* ar Shlí Cualann: |
Then said Conaire on the Road of Cualu: |
|
“Cid ragma innocht?” ol se. |
“Cá rachaimid anocht?” ar sé. |
“whither shall we go tonight?” |
|
“Domm-áir [a rád]! a da[ltai] Conaire,” for Mac cecht |
“*Gura slán an scéalaí!* A dhalta, a Chonaire,” arsa Mac Céacht, |
“May I succeed in telling thee! my fosterling Conaire” says Mac Céacht, |
|
mac Snaide teichid, cathmílid Conairi maic Etersceoil. |
mac Snaide Teichid, gaiscíoch Chonaire mhic Eadarscéil, |
son of Snaide Teichead, the champion of Conaire son of Eadarscéal. |
|
“Bátar menciu fir Herend oc do chosnom-so cach n-aidche |
“ba mhinice iad fir Éireann in iomaíocht *fút* gach oíche |
“Oftener have the men of Ireland been contending for thee every night |
|
indás bith deitsiu for merogod tige óiged.” |
ná tusa a bheith ar fán ar lorg teach aíochta.” |
than thou hast been wandering about for a guesthouse.” |
Section 28
|
“Tothaet meis fóamsera,” for Conaire. |
“Tagann dea-mheas de réir na huaine,” arsa Conaire. |
“Judgment goes with good times”, says Conaire. |
|
“Bói cara damsa isin tír-se,” for Conaire, |
“Bhí cara dom sa tír seo,” ar Conaire, |
“I had a friend in this country, |
|
“acht ro fesmais conair día thig.” |
“ach fios na slí chun a thí a bheith againn.” |
if only we knew the way to his house.” |
|
“Cia ainm side?” for Mac cecht. |
“Cad is ainm dó?” arsa Mac Céacht. |
“What is his name?” asked Mac Céacht. |
|
“Da Derga di Lagnib,” ol Conaire. |
“Da Dearga de Laighin,” arsa Conaire. |
“Da Dearga of Leinster”, answered Conaire. |
|
“Ránic cucumsa em,” ol Conaire, “do chuingid aisceda [formsa — Eg.], |
“Tháinig sé chugamsa ámh,” ar Conaire, “agus achainí aige orm, |
“He came unto me to seek a gift from me, |
|
ocus ní thuidchid co n-eru. |
agus níor theacht in aisce aige é. |
and he did not come with a refusal. |
|
Rán-írusa im chét mbó bóthána. |
Thug mise céad bó bóthána dó. |
I gave him a hundred kine of the drove. |
|
Ranírusa im cét muc muccglassa. |
Thug mise céad muc mhéith dó. |
I gave him a hundred fatted swine. |
|
Ranírusa im chét mbrat cungas clithetach. |
Thug mise céad brat comhdhlúth cluthair dó. |
I gave him a hundred mantles made of (?) close cloth. |
|
Ranírusa im chét ngaisced ngormdatha ngubae. |
Thug mise céad arm gaisce gormdhatha catha dó. |
I gave him a hundred blue-coloured weapons of battle. |
|
Ranírusa im deich ndeilci derca diorda. |
Thug mise dó deich ndealg dearg óraithe. |
I gave him ten red, gilded brooches. |
|
Ranírusa im deich ndabcha deolcha deich donnae. |
Thug mise dó deich ndabhach fónta fial donn. |
I gave him ten vats … good and brown. |
|
Ranírusa im deich mogu. |
Thug mise dó deich mogh. |
I gave him ten thralls. |
|
Ranírusa im deich meile. |
Thug mise dó deich mbró. |
I gave him ten querns. |
|
Ranírusa im trí .ix. con n-[o]engel inna slabradaib argdidib, |
Thug mise dó trí faoi naoi de chúnna gléigeala ina slabhraí airgid. |
I gave him thrice nine hounds all-white in their silver chains. |
|
Ranírusa im cét n-ech mbúada hi sedgregaib oss n-eng. |
Thug mise dó deich n-eacha a bheadh buach ar thóir fianna allta. |
I gave him a hundred excellent horses in the tracks of herds of deer. |
|
Ní ara maithem dó cia rised beos. |
Níor thaise dó dá dtiocfadh sé arís; |
There would be no abatement in his case though he should come again. |
|
Doberad anaill. |
thabharfadh sé a leithéid eile leis. |
He would give the other thing (make return). |
|
Is ingnad mád brónach frimsa innocht [oc riachtain a trebe chuici,” YBL.] |
Ba ionadh dá mbeadh sé doicheallach liomsa anocht agus mé ag sroicheadh a thí chuige.” |
It is strange if he is surly to me tonight when reaching his abode.” |
Section 29
|
“A mbása éolach-sa ém dia thig-side,” for Mac cecht, |
“Nuair a bhí mise eolach faoina theachsa, *go deimhin,*” arsa Mac Céacht, |
“When I was acquainted with his house, indeed”, says Mac Céacht, |
|
“is crich a tribe chuci i(n) tsligi forsatai. |
“b’í an bealach ar a bhfuil tú ag gabháil *chuige* teorainn a áitribh. |
“the road whereon thou art (going) towards him was the boundary of his abode. |
|
Téit co téit isa tech, |
Téann (sé) ar aghaidh nó go dtéann ina theach, |
It continues till it enters his house, |
|
ar is triasin tech ata in tslige. |
mar is tríd an teach atá an tslí. |
for through the house passes the road. |
|
Atát secht ndorais isa tech |
Tá seacht ndoirse sa teach |
There are seven doorways into the house, |
|
ocus secht n-imda iter cach dá dórus, |
agus seacht n-iomdha idir gach dhá dhoras, |
and seven bedrooms between every two doorways; |
|
ocus ní fil acht óenchomlaid n-airi, |
agus níl ach aon chomhla amháin ar an teach |
but there is only one door-valve on it, |
|
ocus imsóither in chomla sin fri cach ndorus día mbi in gáeth.” |
agus castar an chomhla sin *in aghaidh* dhoras *na gaoithe cibé é*.” |
and that valve is turned to every doorway to which the wind blows.” |
|
“Lín atái sund |
“An líon *duine* atá *agat* anseo,” *arsa Conaire* |
“With all that thou hast here”, (says Conaire), |
|
ragai hit brói dírmai |
“rachaidh tú leo in bhur mbró dhíorma |
“thou shalt go in thy great multitude |
|
co tarblais for lár in tige.” |
nó go lingfidh tú ar úrlar an tí.” |
until thou alight in the midst of the house.” |
|
“Masu ed no théig, |
“Más amhlaidh a théann tú,” *arsa Mac Céacht*, |
“If so be” (answers Mac Céacht), “that thou goest (thither), |
|
tíag-sa co n-árlór tenid and ar do chind.” |
“rachaidh mise chun tine a adú ann i do chomhair.” |
I go (on) that I may strike fire there ahead of thee.” |
Section 30
|
INtan ro bói Conaire iar sudiu oc ascnam iar slige Chúaland |
An tan a bhí Conaire *ansin* ag ascnamh *ar aghaidh ar feadh* Slí Cualann |
When Conaire after this was journeying along the Road of Cualu, |
|
rat[h]aiges in triar marcach dochom in tige. |
thug sé faoi deara an triúr marcach *ag druidim* chun an tigh. |
he marked before him three horsemen (riding) towards the house. |
|
Téora léne dergae impu, |
*Bhí* trí léine dhearg umpu, |
Three red frocks had they, |
|
ocus tri bruit dergae impu, |
agus trí bhrat dearg umpu, |
and three red mantles: |
|
ocus tri scéith derga foraib, |
agus trí sciath dhearg orthu, |
three red bucklers they bore, |
|
ocus tri gae derga ina lámaib, |
agus trí gha dearg ina lámha, |
and three red spears were in their hands: |
|
ocus tri eich derga fo a suidib, |
agus trí each dearg fúthu, |
three red steeds they bestrode, |
|
ocus tri fuilt derga foraib. |
agus trí cheann gruaige dearg orthu. |
and three red heads of hair were on them. |
|
Dergae uile |
*Bhí siad* dearg uile |
Red were they all, |
|
eter chorp ocus folt ocus etgud, |
idir chorp is fholt is éide, |
both body and hair and raiment, |
|
eter echu ocus dáine. |
idir eacha agus dhaoine. |
both steeds and men. |
Section 31
|
“Cía rédes riund?” for Conaire. |
“Cé ghabhann romhainn?” arsa Conaire. |
“Who is it that fares before us?” asked Conaire. |
|
“Ba geiss damsa in tríar ucut do dul reum,” for Conaire, |
“Ba gheis domsa,” arsa Conaire, “an triúr úd a dhul romham |
“It was a tabu of mine for those Three to go before me |
|
“na tri Deirg do thig Deirg. |
— an triúr Dearg go teach Deirg. |
— the three Deargs to the house of Dearg. |
|
Cía ragas inna ndiaid |
Cé a rachaidh ina ndiaidh |
Who will follow them |
|
co taessat il-lorg cucumsa?” |
lena rá leo teacht chugamsa *ar mo chúl*?” |
and tell them to come towards me in my track?” |
|
“Ragatsa inna ndiáid,” for Lé fri flaith mac Conaire. |
“Rachaidh mise ina ndiaidh,” arsa Lé le Flaith, mac Conaire. |
“I will follow them”, says Lé le Flaitheas, Conaire’s son. |
Section 32
|
Téit ina ndiáid iarom |
Téann sé ina ndiaidh iaramh |
He goes after them, then, |
|
for echláscad |
agus é ag lascadh a eich, |
lashing his horse, |
|
ocus nisn-arraid. |
ach níor tháinig suas leo. |
and overtook them not. |
|
Bói fot n-aurchora eturro, |
Bhí fad urchair eatarthu; |
There was the length of a spearcast between them: |
|
ach ní ructhaisom aire-seom, |
ach níor dhruid siadsan uaidh |
but they did not gain upon him |
|
ní rucad som foraib seom. |
*ná* níor dhruid seisean leo. |
and he did not gain upon them. |
|
Asbert fríu nad remthíastais in ríg. |
Dúirt sé leo gan dul roimh an rí. |
He told them not to go before the king. |
|
Nisn-arraid, |
Níor tháinig sé suas leo, |
He overtook them not; |
|
acht ro chachain in tres fer láid dó dar a ais: |
ach chan duine den triúr laoi dó uaidh siar: |
but one of the three men sang a lay to him over his shoulder: |
|
|
|
|
|
“Én a maic, mór a scél, |
“Faire, a mhic. Mór an scéal. |
“Lo, my son, great the news. |
|
scél o brudin |
Scéal ó bhruíon. |
News from a hostel. |
|
bélot long |
Bealach long. |
A pass for ships. |
|
lúaichet fer ngablach fíangalach ndoguir |
Léas fear gabhlach fionaíolach mírafar. |
Forked lightning of patricidal, gloomy men. |
|
cnéd míscad mór bét |
Cnead. Mioscais. Mór an bead. |
A wound. A curse. Great the crime. |
|
bé find for[s]ndestetar deirgindlid áir. |
Bé Fhionn ar ar luigh dearginneach an áir. |
Bé Fhionn who lay on the red imposition of battle. |
|
Én a maic!” |
Faire, a mhic!” |
Lo, my son!” |
|
|
|
|
|
Tíagait úad iarom |
Imíonn siad uaidh ansin |
They go away from him then: |
|
atárói an astód. |
gan é ar a chumas iad a stopadh. |
he could not detain them. |
Section 33
|
Anais in mac ar cind in tsluáig. |
D’fhan an mac leis an slua. |
The boy waited for the host. |
|
Asbert fria athair a n-asbreth fris. |
Dúirt sé lena athair a ndúrthas leis. |
He told his father what was said to him. |
|
Ní bo ait laiss. |
Níorbh ait leis [.i. le Conaire]. |
Conaire liked it not. |
|
“Ina ndiáid deit,” or Conaire, |
“Bí ar a dtóir,” arsa Conaire, |
“After them, thou,” says Conaire, |
|
“ocus tairg tri dumu ocus tri tinni doib |
“agus tairg trí dhamh agus trí thinní dóibh, |
“and offer them three oxen and three bacon-pigs, |
|
ocus airet beti im theglochsa |
agus fad bheidh siad i mo theaghlachsa, |
and so long as they shall be in my household, |
|
ní bía nech etarru o thenid co fraigid.” |
ní bheidh neach eatarthu ó thine go balla.” |
no one shall be among them from fire to wall.” |
Section 34
|
Téit iarom ina ndiaid in gilla, |
Téann an giolla ina ndiaidh iaramh, |
So the lad goes after them, |
|
ocus toirgid dóib anísin, |
agus tairgeann (sé) dóibh an ní sin; |
and offers them that, |
|
ocus nisn-arraid, |
níor tháinig sé suas leo, |
and overtook them not, |
|
acht ro chachain in tres fer láid dó dar a ais: |
ach chan duine den triúr laoi dó uaidh siar: |
but one of the three men sang a lay to him over his shoulder: |
|
|
|
|
|
“Én, a maic, mór a scél! |
“Faire, a mhic, mór an scéal! |
“Lo, my son, great the news! |
|
gerthiut, gorthiut robruth ríg eslabrae, |
Déanann díograis brutha rí fhéil tú a ghonadh agus a théamh. |
A generous king’s great ardour whets thee, burns thee. |
|
tri doilbthiu fer forsaid fordáim dám nónbair. |
Géilleann dámh naonúir trí bhriochta fear ársa. |
Through ancient men’s enchantments a company of nine yields. |
|
Én a maic!” |
Faire a mhic!” |
Lo, my son!” |
|
|
|
|
|
Tintái in mac afrithisi |
D’iompaigh an giolla ar ais |
The boy turns back |
|
cor-ragaib in láid do Chonaire. |
agus d’aithris an laoi do Chonaire. |
and repeated the lay to Conaire. |
Section 35
|
“Eirg ina ndíaid,” for Conaire, |
“Éirí ina ndiaidh,” arsa Conaire, |
“Go after them”, says Conaire, |
|
“ocus toirg dóib sé dumu ocus sé tinni |
“agus tairg dóibh sé dhamh agus sé thinní, |
“and offer them six oxen and six bacon-pigs, |
|
ocus mo fuidell-sa ocus aisceda imbárach, |
agus m’fhuíoll-sa agus aiscí amárach, |
and my leavings, and gifts tomorrow, |
|
ocus airet beite im’ thegluch-sa |
agus, fad a bheidh siad i mo theaghlach-sa, |
and so long as they shall be in my household |
|
ni bía nech eturru o thein co fraig.”
|
ní bheidh neach eatarthu ó thine go balla.” |
no one (to be) among them from fire to wall.” |
|
Luid in gilla ina ndíaid iarom, |
Chuaigh an giolla ina dhiaidh iaramh |
The lad then went after them, |
|
ocus nisn-arraid, |
agus níor tháinig suas leo, |
and overtook them not; |
|
acht frisgart in tres fer, co n-epert: |
ach d’fhreagair duine den triúr agus dúirt: |
but one of the three men answered and said: |
| “Én, a maic, mór in scél, |
“Faire, a mhic, mór an scéal. |
“Lo, my son, great the news. |
|
scitha eich imáríadam. |
Is tuirseach iad na heacha fúinn. |
Weary are the steeds we ride. |
|
imríadam eochu Duind Tetscoraig a sídib, |
Eacha Dhoinn Téadscoraigh ó na síthe atá fúinn; |
We ride the steeds of Donn Téadscorach from the elfmounds. |
|
cíammin bí amin mairb. |
cé beo dúinn is marbh dúinn. |
Though we are alive we are dead. |
|
móra airdi, |
Is mór iad na comharthaí; |
Great are the signs; |
|
airdbi sáeguil. |
scrios an tsaoil; |
destruction of life: |
|
sasad fíach, |
sásamh fiach; |
sating of ravens: |
|
fothad mbran, |
cothú bran; |
feeding of crows, |
|
bresal airlig, |
achrann eirligh; |
strife of slaughter: |
|
airlíachtad fáebuir, |
líomhadh faobhair; |
whetting of sword-edge, |
|
ferna tulbochtaib trat[h]aib iar fuin. |
sciatha basbriste i dtrátha iar bhfuine gréine. |
shields with broken bosses in hours after sundown. |
|
Én a maic!” |
Faire a mhic!” |
Lo, my son!” |
|
|
|
|
|
Tíagait úad iarom. |
Imíonn siad uaidh iaramh. |
Then they go from him. |
Section 36
|
“Atchíu ni ro fastáis na firu,” for Conaire. |
“Feicim nár fhostaigh tú na fir,” arsa Conaire. |
“I see that thou hast not detained the men”, says Conaire. |
|
“Ni mé rod-mert ém |
“Ní mise a rinne an teachtaireacht a bhrath, ámh, |
“Indeed it is not I that betrayed it |
|
(.i. ro follang cen in techtairecht do denam)” |
(.i. a fhulaing gan an teachtaireacht a chur i gcrích),” |
(i. e. endured not to perform the errand),” |
|
.i. or Lé fri flaith. |
arsa Lé le Flaith. |
says Lé le Flaitheas. |
|
Radis a n-aithesc ndédenach asbertatár fris. |
D’aithris sé a n-aitheasc deiridh a dúirt siad leis. |
He recited the last answer that they gave him. |
|
Nirptar failte de, |
Ní raibh siad subhach dá bharr, |
They (Conaire and his retainers) were not blithe thereat: |
|
ocus batár iarsain na míthaurrússa (.i. drochmenmand) imómna foraib. |
agus iar sin bhí drochmheanma le barr eagla orthu. |
and afterwards evil forebodings (that is, bad spirits) of terror were on them. |
|
“Rom-gabsatsa mo gessi uili innocht,” ol Conaire, |
“Ghabh mo gheasa uile mé anocht,” arsa Conaire, |
“All my tabus have seized me tonight”, says Conaire, |
|
“úar oessa (.i. nárfetad) indarbae in triar sin.” |
“nárbh fhéidir na trí Deirg sin a ionnarba.” |
“since those Three (Deargs are the) banished folks.” |
Section 37
|
Dochótar ríam dochom in tige |
Chuaigh na Deirg ar aghaidh chun an tí |
They went forward to the house |
|
cor-ragbaiset a suide isin tig, |
agus d’aimsigh siad a suíocháin sa teach |
and took their seats therein, |
|
ocus coro airgiset (.i. cor’ cengailset) a n-eocho dergae do dorus in tige. |
agus cheangail a n-eacha dearga de dhoras an tí. |
and fastened their red steeds to the door of the house. |
|
Remthochim na tri nDerg sin isin Brudin. |
Sin é Réamhchéimniú na dTrí Dearg chun na Bruíne. |
That is the Forefaring of the Three Deargs in the Bruden (Da Derga). |
Section 38
|
IS ed rogab Conaire cona slúagaib do Áth clíath. |
Sin é *an slí* a ghabh Conaire lena shluaite go hÁth Cliath. |
This is (the way) that Conaire took with his troops, to Dublin. |
|
IS and dosn-arraid in fer máeldub cona óenláim ocus óensúil ocus óenchoiss. |
Is ann a tháinig an fear maol dubh ar leathláimh, ar leathshúil, agus ar leathchois *suas leo*. |
’Tis then the man of the black, cropt hair, with his one hand and one eye and one foot, overtook them. |
|
Mael gárb fo[r] suidiu. |
*Bhí a ghruaig* gharbh *air bearrtha*. |
Rough cropt hair upon him. |
|
Cía focerta míach do fíadublaib for a mulluch |
Fiú dá gcaithfí mála de fhia-úlla sa mhullach air, |
Though a sackful of wild apples were flung on his crown, |
|
ní foichred ubull for lár |
ní thitfeadh úll ar an lár |
not an apple would fall on the ground, |
|
acht no gíulad cach uball díb for a fhinnu. |
ach ghreamódh gach úll díobh ar fhionnadh ar leith. |
but each of them would stick on his hair. |
|
Cía focerta a srúb ar gésce |
Fiú dá gcaithfí a shrón ar ghéag, |
Though his snout were flung on a branch |
|
immatairisfed dóib. |
d’fhanfaidís siúd le chéile. |
they would remain together. |
|
Sithremithir cuing n-imechtair cechtar a dá lurgan. |
Ba chomh fada agus chomh ramhar le cuing sheachtrach ceachtar a dhá lorga. |
Long and thick as an outer yoke was each of his two shins. |
|
Méit mulaig for gut cach mell do mellaib a dromma. |
Bhí gach más de mhása a dhroma ar mhéid cáise ar ghad. |
Each of his buttocks was the size of a cheese on a withe. |
|
Gabollórg iarinn inna láim. |
Lorg gabhlach iarainn ina láimh. |
A forked pole of iron was in his hand. |
|
Muc máel dub dóthi fora muin, |
Muc mhaol dhubh dhóite ar a mhuin, |
A swine, shorn, black-singed, was on his back, |
|
ocus sí oc síregim, |
agus í ag síoréamh, |
and squealing continually, |
|
ocus ben bélmar már dub dúabais dochraid ina diaíd. |
agus bean bhéalmhór mhór dhubh ghruama ghránna ina dhiaidh. |
and a woman big-mouthed, huge, dark, sorry, hideous, was behind him. |
|
Cia focherta dano a srúb ar gesce |
Dá gcaithfí a srón ar ghéag, *go deimhin,* |
Though her snout were flung on a branch, *indeed,* |
|
folilsad. |
d’fhulaingeodh an ghéag í. |
the branch would support it. |
|
Tacmaicced a bél íchtarach co a glún. |
Shroichfeadh a béal íochtair a glúin. |
Her lower lip would reach her knee. |
Section 39
|
Tacurethar bedg ar a chend, |
Tháinig (an fear maol) de phreib faoi dhéin Chonaire, |
He starts forward to meet Conaire, |
|
ocus ferais failte fris. |
agus d’fhear fáilte roimhe: |
and made him welcome. |
|
“Fochen duit, a phopa Conaire! |
“Fáilte romhat, a phopa Chonaire! |
“Welcome to thee, O master Conaire! |
|
cían rofess do thichtu sund.” |
Is cian is eol do theacht anseo.” |
Long hath thy coming hither been known.” |
|
“Cia feras in fáilte?” for Conaire. |
“Cé a fhearann na fáilte?” arsa Conaire. |
“Who gives the welcome?” asks Conaire. |
|
“Fer Caille co muic duib duitsiu do th’occomol, arná rabi hi toichned (.i. hi troscud) innocht. |
“Fear Caille anseo le muc dhubh duitse le do shásamh, chun nach bhfágfaí ar troscadh tú anocht. |
“Fear Caille (here), with (his) black swine for thee to consume (?) that thou be not fasting tonight, |
|
Is tú rí as dech tánic inn domon!” |
Is tú an rí is fearr a tháinig ar an saol!” |
(for) ’tis thou art the best king that has come into the world!” |
|
“Cia ainm do mná?” ol Conaire. |
“Cad is ainm do do bhean?” arsa Conaire. |
“What is thy wife’s name?” says Conaire. |
|
“Cichuil,” ol se. |
“Cichuil,” ar sé. |
“Cichuil”, he answers. |
|
“Nách n-aidche aile bas áil dúib,” for Conaire, |
“Aon oíche eile is áil libh,” arsa Conaire, |
“Any other night”, says Conaire, “that pleases you, |
|
“roborficba |
“beidh sé sin agaibh, |
I will come to you, |
|
ocus sechnaid innocht duind.” |
agus seachnaígí muid anocht.” |
— and leave us alone tonight.” |
|
“Nathó,” or in bachlach, “ar rot-ficbam co port i mbía innocht, |
“Ní dhéanfaimid,” arsa an bachlach, “mar rachaimid mar a mbeidh tú anocht, |
“Nay”, say the churl, “for we will go to thee to the place wherein thou wilt be tonight, |
|
a phopan chain Chonaire!” |
a phopa chaoin Chonaire!” |
O fair little master Conaire!” |
Section 40
|
Téit iarom dochom in taige, |
Téann sé iaramh chun an tí, |
So he goes towards the house, |
|
ocus a ben bélmar már ina diáid, |
agus a bhean bhéalmhar mhór ina dhiaidh |
with his great, big-mouthed wife behind him, |
|
ocus a mucc máel dub dóithi oc sírégim for a muin. |
agus a mhuc mhaol dhubh dhóite ag síorbhéiceach ar a mhuin. |
and his swine short-bristled, black, singed, squealing continually, on his back. |
|
Geiss dosom aní sin, |
Ba gheis do Chonaire an ní sin |
That was another of Conaire’s tabus, |
|
ocus bá geis dó díberg do gabáil i n-Erind ina flaith. |
agus ba gheis dó go ndéanfaí díbhearg in Éirinn ina fhlaitheas. |
and that plunder should be taken in Ireland during his reign was another tabu of his. |
Section 41
|
Gabtha tra díberg la maccu Duind nDéssa, |
Ghabh, tráth, mic Dhoinn Déasa le díbhearg, |
Now plunder was taken by the sons of Donn Déasa, |
|
ocus cóic cét fo churp a ndíberge, |
agus cúig céad i gcorp na buíne díbheirge *acu*, |
and there were five hundred in the body of their marauders, |
|
cenmota ’na ra bí do fhoshlúag léo. |
seachas a raibh de dhaoscarshlua leo. |
besides what underlings were with them. |
|
[Ba geiss dano do Conaire annisin — Eg.]. |
Ba gheis do Chonaire na ní sin *chomh maith*. |
This, too, was a tabu of Conaire’s. |
|
Bái laech maith isin tír thúaíd. |
Bhí laoch maith sa tír thuaidh. |
There was a good warrior in the north country, |
|
‘Fén dar crínach’ based a ainm. |
‘Féan-thar-Chríonach’ ab ainm dó. |
‘Wain over withered sticks’, this was his name. |
|
IS de ro bói ‘Fén dar crínach’ fairsium, |
Is uime a bhí ‘Féan-thar-Chríonach’ mar ainm air, |
Why he was so called was |
|
ár is cumma no cinged dar a cholaind |
gur cuma a chéimneodh sé thar a chéile comhraic |
because it was all the same for him to step over bodies *of his opponents* |
|
ocus no chessed fén dar crínach. |
agus a rachad féan (nó carbad) thar chríonach (nó brosna). |
even as a wain would go over withered sticks. |
|
Gabtha díberg dano la suide, |
Ghabh seisean le díbhearg *, áfach*, |
Now plunder was taken by him, |
|
ocus cóic cét fo churp a ndibergae a óenur cenmothá foshluag. |
agus bhí cúig céad i gcorp na buíne díbheirge amháin seachas an daoscarshlua. |
and there were five hundred in the body of their marauders alone, besides underlings. |
Section 42
|
Bátár and iarsin fíallach bátár úallchu |
Bhí gasra *ann chomh maith* d’fhiann b’uallaí *fós* |
There was after that a troop of (still) haughtier heroes, |
|
.i. secht maic Ailella ocus Medba, |
.i. seachtar mac Ailealla agus Meadhbha, |
namely, the seven sons of Ailill and Meadhbh, |
|
ocus ‘Mane’ for cach fir díb, |
agus ‘Maine’ ar gach mac díobh |
each of whom was called ‘Maine’. |
|
ocus forainm for cach Mani |
agus leasainm ar gach Maine |
And each Maine had a nickname, |
|
.i. Mani Athremail ocus Mane Máthramail |
.i. Maine Aithriúil agus Maine Máithriúil, |
to wit, Maine Fatherlike and Maine Motherlike, |
|
ocus Mane Míngor ocus Mane Mórgor, |
agus Maine Mínghor, agus Maine Mórghor, |
and Maine Gentle-pious, Maine Very-pious, |
|
Mane Andóe ocus Mane Milscothach, |
Maine Neamhleasc agus Maine Milbhriathrach, |
Maine Unslow, and Maine Honeyworded, |
|
Mane Cotageib uli ocus Mane As mó-epert. |
Maine A-Chuimsíonn-iad-Uile agus Maine Is-Mó-le-Rá. |
Maine Grasp-them-all, and Maine the Loquacious. |
|
Gabtha díberg la suidib. |
Ghabh siadsan le díbhearg leis sin. |
Rapine was wrought by them. |
|
Mane Mathramail dano ocus Mane Andóe, |
Maine Máithriúil agus Maine Neamhleasc, *áfach,* |
As to Maine Motherlike and Maine Unslow |
|
cethri fichit déc fo churp a ndíbergae. |
bhí ceithre fichid déag i gcorp a mbuíne díbheirge; |
there were fourteen score in the body of their marauders. |
|
Mane Athremail coéca ar trib cétaib fo churp a ndibergae. |
Maine Aithriúil, bhí caoga ar thrí chéad i gcorp a bhuíne díbheirge; |
Maine Fatherlike had three hundred and fifty. |
|
Mane Milscothach cóic cét fo churp a ndíbergae. |
Maine Milbhriathrach, bhí cúig céad i gcorp a bhuíne díbheirge. |
Maine Honeyworded had five hundred. |
|
Mane Cotageib uile secht cét fó churp a díbergae. |
Maine A-Choimsíonn-iad-Uile, bhí seacht gcéad i gcorp a bhuíne díbheirge. |
Maine Grasp-them-all had seven hundred. |
|
Mane As mó epert secht cét fo churp a d(í)bergae. |
Maine Is-Mó-le-Rá, bhí seacht gcéad i gcorp a bhuíne díbheirge. |
Maine the Loquacious had seven hundred. |
|
Cóic cét fo churp díbergae cach fir díb olchenae. |
Cúig céad a bhí i gcorp buíne díbheirge gach fir eile seachas iadsan. |
Each of the others had five hundred in the body of his marauders. |
Section 43
|
Bái triar trebland (.i. gusmar) di feraib Cúaland di Lagnib |
Bhí triúr laoch d’fhir Chualann Laighean |
There was a valiant trio of the men of Cualu of Leinster, |
|
.i. tri Ruadcoin Cúaland (in marg. .i. Cithach ocus Clotach ocus Conall a n-anmand). |
.i. trí Rua-Choin Cualann .i. Ciothach agus Clothach agus Conall a n-ainmneacha. |
namely, the three Red Hounds of Cualu, called Ciothach and Clothach and Conall. |
|
Gabtha diberg dano la suidiu, |
Ghabh siadsan le díbhearg leis sin; |
Now rapine was wrought by them, |
|
ocus dá fhichit deac fó churp a ndibergae, |
bhí dhá fhichid déag i gcorp buíne a ndíbheirge, |
and twelve score were in the body of their marauders, |
|
ocus dám dasachtach léo. |
agus gasra dásachtach leo. |
and they had a troop of madmen. |
|
Bátár díbergaig trá trian fer n-Erend hi flaith Conaire. |
Ba dhíbheirgigh iad *ansin* trian d’fhir Éireann i bhflaitheas Chonaire. |
In Conaire’s reign, *then*, a third of the men of Ireland were reavers. |
|
Ro[m]bóiseom do nirt ocus cumachtai |
Bhí sé de neart ann, agus de chumhacht aige |
He was of (sufficient) strength and power |
|
a n-innarbai a tír Herend |
iad a ionnarba as tír na hÉireann |
to drive them out of the land of Ireland |
|
do athchor a ndíbergae allánall, |
lena ndíbhearg a imirt thall; |
(so as) to transfer their marauding to the other side (Great Britain), |
|
ocus tuidecht dóib dochom a tíre iar n-athchor a ndíbergae. |
ach tar éis a ndíbhearg a imirt thall, d’fhill siad ar a dtír féin. |
but after this transfer they returned to their country. |
Section 44
|
INtan ráncatar formnae na fairgge, |
An tan a thángadar ar fhormna na farraige, |
When they had reached the shoulder of the sea, |
|
cotregat fri Ingcél Cáech ocus Eiccel ocus Tulchinni, |
bhuail siad le hIngcéal Caoch agus Éigeal agus Tulchinne, |
they meet Ingcéal the One-eyed and Éigeal and Tulchinne, |
|
tri maic úi Chonmaic di Bretnaib, |
triúr mac Chonmhaicne de Bhreatnaigh, |
three greatgrandsons of Conmac of the Britons, |
|
for dremniu na farrce. |
ar dhreimhne na farraige. |
on the raging of the sea. |
|
Fer anmin mór úathmar anaichnid in t-Ingcél. |
Fear mór garbh uafar anaithnid ab ea an t-Ingcéal úd. |
A man ungentle, huge, fearful, uncouth was Ingcéal. |
|
Óensúil ina chind, |
*Ní raibh ach* aon tsúil amháin ina cheann, |
A single eye in his head, |
|
lethidir damseche, |
*agus í* chomh leathan le seithe daimh, |
as broad as an oxhide, |
|
duibithir degaid, |
chomh dubh le daol, |
as black as a chafer, |
|
ocus tri maic imlessen inte. |
agus trí mhac imreasan inti. |
with three pupils therein. |
|
Tri chét déc fo churp a díbergae. |
Bhí trí chéad déag i gcorp a bhuíne díbheirge. |
Thirteen hundred were in the body of his marauders. |
|
Bátár lía dibergaig fer n-Erend andáti. |
Ba líonmaire díbheirgigh fear Éireann ná iad. |
The marauders of the men of Ireland were more numerous than they. |
Section 45
|
Tíagait do muirchomruc forsind [fh]airrce. |
Tugann siad faoi mhuirchath ar muir. |
They go for a sea-encounter on the main. |
|
“Ná bad ed dognethi,” for Ingcél: |
“Ná déanaigí sin,” arsa Ingcéal, |
“Ye should not do this”, says Ingcéal, |
|
“ná brisid fír fer fornd, |
“ná sáraígí fíor na bhfear (.i. cothrom na féinne) orainn, |
“do not break the truth of men (fair play) upon us, |
|
dáig abtar lia andúsa.” |
mar is líonmhaire sibh ná mé.” |
for ye are more in number than I.” |
|
“Noco raga acht comlond fo chutrammus fortso,” forda[d] diberga Herend. |
“Ní tharlóidh duit ach comhlann faoi chothroime,” arsa díbheargaigh na hÉireann. |
“Nought but a combat on equal terms shall befall thee”, say the reavers of Ireland. |
|
“Atá ní as ferr dúib,” or Ingcel. |
“Tá rud níos fearr ná sin agaibh le déanamh,” arsa Ingcéal. |
“There is somewhat better for you”, quoth Ingcéal. |
|
“Dénam córai |
“Déanaimis cairdeas |
“Let us make peace |
|
ol atobrarbradsi (.i. robar-cured) a tír Herend, |
mar díbríodh sibhse as tír na hÉireann, |
since ye have been cast out of the land of Ireland, |
|
ocus atonrárbadni a tír Alban ocus Brettan. |
agus díbríodh sinne as tír Alban agus as an mBreatain. |
and we have been cast out of the land of Alba and Britain. |
|
Dénam óentaid etrond. |
Déanaimis aontú eadrainn. |
Let us make an agreement between us. |
|
Taitsi |
Tagaigí sibhse, |
Come ye |
|
co nodroláid for ndibeirg im tir-se, |
agus déanaigí díbhearg i mo thír-se, |
and wreak your rapine in my country, |
|
ocus tiago-sa libse |
agus rachaidh mise libhse |
and I will go with you |
|
conid-ralór mo díbeirg inbar tír-se.” |
agus déanfaidh mé díbhearg i bhur dtír-se.” |
and wreak my rapine in your country.” |
Section 46
|
Dogniat in comairle hísin, |
Rinneadar an chomhairle sin |
They follow this counsel, |
|
ocus dobertatár glinni ind disiu ocus anall. |
agus chuaigh an dá thaobh i ngeall léi. |
and they gave pledges therefor from this side and from that. |
|
It é aitire dobretha do Ingcél ó feraib Herend, |
Is iad a chuaigh i mbannaí ar fhir Éireann le hIngcéal |
There are the sureties that were given to Ingcéal by the men of Ireland, |
|
.i. Fer gair ocus Gabur (no Fer lee) ocus Fer rogain, |
ná Fear Gair agus Gabhar (nó Fear Lé) agus Fear Roghain |
namely, Fear Gair and Gabhar (or Fear Lé) and Fear Roghain, |
|
im orgain bad toguide do Ingcél i n-Erind |
faoin slad a roghnódh Ingcéal a dhéanamh in Éirinn |
for the destruction that Ingcéal should choose (to cause) in Ireland |
|
ocus orgain bad togaide do maccaib Duind Déssa i n-Albain ocus i mBretnaib. |
agus faoin argain a roghnódh mic Dhoinn Déasa a dhéanamh in Albain agus sa Bhreatain. |
and for the destruction that the sons of Donn Déasa should choose in Alba and Britain. |
Section 47
|
Focres crandchor forro |
Cuireadh crannchur orthu |
A lot was cast upon them |
|
dús cía díb lasa ragtha i tossoch. |
féachaint cé acu lena rachfaí ar dtús; |
to see with which of them they should go first. |
|
Dothuit dul la Ingcél dochom a thíre. |
thit an crann go rachfaí le hIngcéal chun a thíre-sean. |
It fell that (they) should go with Ingcéal to his country. |
|
Lotar iarom co Bretnu, |
Chuaigh siad iaramh go dtí an mBreatain |
So they made for Britain, |
|
ocus oirgthe athair ocus máthair ocus a secht nderbrathir |
agus básaíodh a athair agus a mháthair agus a sheachtar dearthár |
and (there) his father and mother and his seven brothers were slain, |
|
amal ro ráidsem reond. |
mar a dúramar roimhe. |
as we have said before. |
|
Lotar iarsin dochom nAlban, |
Chuaigh siad iar sin go hAlbain |
Thereafter they made for Alba, |
|
ocus ortatár a n-orgain and, |
agus rinne siad argain ann |
and there they wrought the destruction, |
|
ocus doathlasat iar suidi dochom n-Erend. |
agus d’fhill siad ar Éirinn iar sin. |
and then they returned to Ireland. |
Section 48
|
IS andsin trá dolluid Conaire mac Eterscéili iar Slige Chualand dochom na Brudne. |
Is ansin, tráth, a tháinig Conaire mac Eadarscéil ar feadh Slí Chualann chun na Bruíne. |
’Tis then, now, that Conaire son of Eadarscéal went towards the Hostel along the Road of Cualu. |
|
IS and sin tancatár na díberga |
Is ansin leis a tháinig na díbheirgigh |
’Tis then that the reavers came |
|
co mbatár i n-airiur Breg comarda Étuir forsind farrci. |
nó go raibh siad ar chósta Bhreá ar an bhfarraige os comhair Bheann Éadair. |
till they were in the sea off the coast of Bregia overagainst Howth. |
|
IS and asbertatár na díbergae: |
Ia ansin a dúirt na díbheirgigh: |
Then said the reavers: |
|
“Teilcid sís na séolu, |
“Leagaigí anuas na seolta, |
“Strike the sails, |
|
ocus dénaid óenbudin díb forsind fharrci |
agus déanaigí aon bhuíon amháin díbh féin ar an bhfarraige |
and make one band of you on the sea |
|
arnáchbar-accaister as’tír, |
le nach bhfeicfí sibh ón tír, |
that ye may not be sighted from land; |
|
ocus etar nach traigéscaid úaib isa tír, |
agus téadh duine troighéasca díbh i dtír |
and let some lightfoot be found from among you to go on shore |
|
dús in fugebmáis tesorcain ar n-enech fri Ingcél. |
féachaint an gcosnóimis ár n-oineach in aghaidh Ingcéil. |
to see if we could save our honours with Ingcéal. |
|
Orguin fón orguin dorat dún.” |
Argain ar argain a thug sé dúinn.” |
A destruction for the destruction he has given us.” |
Section 49
|
“Cest, cía ragas dond éistecht isa tír? |
“Ceist, cé rachaidh i dtír *mar chluas* le héisteacht? |
“Who will go on shore to listen? |
|
Eirged nech las mbeth na tri búada [and,” ol Ingcél, Eg.] |
Téadh duine éigin a bhfuil na trí buanna aige,” arsa Ingcéal, |
Let some one go”, says Ingcéal, “who should have there the three gifts, |
|
“.i. búaid clúaisse ocus buaid rodairc ocus buaid n-airdmiusa.” |
“bua cluaise agus bua súile agus bua grinnmheasa.” |
namely, gift of hearing, gift of far sight, and gift of judgment.” |
|
“Atá limsa,” for Mane Milscothach, “buaid cluaisse.” |
“Tá bua cluaise agamsa,” arsa Maine Milbhriathrach. |
“I”, says Maine Honeyworded, “have the gift of hearing.” |
|
“Atá limsa dano,” for Mane Andóe, “buaid rodeirc ocus airdmiusa.” |
“Tá bua súile agus bua grinnmheasa agamsa, *chomh maith,* ” arsa Maine Neamhleasc. |
“And I *also* ”, says Maine Unslow, “have the gift of far sight and of judgment.” |
|
“IS maith a dul duib amláid,” for na díbercaig, |
“Ba mhaith sibh a dhul amhlaidh sin,” arsa na díbheirgigh, |
“ ’Tis well for you to go thus,” say the reavers: |
|
“fó a n-innas sin.” |
“is maith é mar shlí.” |
“good is that wise.” |
Section 50
|
Tótiagat nónbor iarom co mbátar for Beind Étair, |
*Ar aghaidh leis an* naonúr iaramh nó go raibh siad ar Bhinn Éadair |
Then nine men go on till they were on the Hill of Howth, |
|
dús cid roclótís ocus adchetís. |
féachaint cad a chloisfidís agus cad a d’fheicfidís. |
to know what they might hear and see. |
|
“Tá (.i. clostid) chein!” for Mane Milscotach. |
“Fuist .i. éistigí, seal!” arsa Maine Milbhriathrach. |
“Be still (i. e. hearken) a while!” says Maine Honey-worded. |
|
“Cid sin?” for Mani Andói. |
“Cad é sin?” arsa Maine Neamhleasc. |
“What is that?” asks Maine Unslow. |
|
“Fuaim n-echraide fóríg rocluiniursa.” |
“Fuaim eachra faoina rí a chloisimse.” |
“The sound of a good king’s cavalcade I hear.” |
|
“Atchíu-sa tría búaid rodeirc,” for a chéli. |
“Feicim, trí bhua radhairc,” arsa a chéile. |
“By the gift of far sight, I see”, quoth his comrade. |
|
“Cest. cid atcí-siu. hi suidiu?” |
“Cad tá á fheiceáil agat anseo?” |
“What seest thou here?” |
|
“Atchíu-sa and,” for se, |
“Feicim ann,” ar sé, |
“I see there”, quoth he, |
|
“echrada ána aurarddai |
“eachraí taibhseacha, arda, |
“cavalcades splendid, lofty, |
|
ailde agmara allmarda, |
áille, ámharacha, allúracha, |
beautiful, warlike, foreign, |
|
fosenga scítha sceinmnecha, |
seanga, scítheacha, sceinnideacha, |
somewhat slender, weary, active, |
|
fégi faebordae femendae. |
féighe, faobhartha, fíochmhara; |
keen, whetted, splendid, |
|
foréim focrotha morcheltar talman. |
fuadar croite uachtar fairsing talún. |
a good course that shakes a great covering (?) of land. |
|
doríadat ilardae uscib indberaib ingantaib.” |
Triallann siad go harda iomdha le huiscí agus inbheara iontacha.” |
They fare to many heights, with wondrous waters and river-mouths.” |
Section 51
|
“Citne usci ocus ardae ocus inbera dorríadat?” |
“Cad iad na huiscí agus na harda agus na hinbheara chuig a dtriallann siad?” |
“What are the waters and heights and river-mouths that they traverse?” |
|
“Ni anse. |
“Ní ansa: |
“Easy to say: |
|
INdéoin, Cult, Cuilten. |
Inneoin, Cult, Cuilteán, |
Inneoin, Cult, Cuilteán, |
|
Máfat, Ammat, Íarmáfat, |
Máfad, Amad, Iarmháfad, |
Máfad, Amad, Iarmháfad, |
|
Finne, Goiste, Guistine. |
Finne, Goiste, Goistíne. |
Finne, Goiste, Goistíne. |
|
Gai glais úas charptib. |
Gathanna glasa os cionn carbad; |
Gray spears over chariots: |
|
Calga dét fors líastaib. |
claimhte déad ar shliasta. |
ivory-hilted swords on thighs: |
|
Scéith airgdidi úasa n-ullib. |
Sciatha airgid os cionn uilleann. |
silvery shields above their elbows. |
|
Lethruith ocus lethgobra. |
Leathdhearg, leathgheal. |
Half red and half white. |
|
Etaige cech óendatha impu. |
Eadaí gach aon datha umpu. |
Garments of every color about them. |
|
Atchiusa iarsin sain[sh]labra saináithe remib |
Feicim, iar sin, saincheathra sainghéara rompu |
Thereafter I see before them special cattle specially keen, |
|
.i. tri cóecait gabur ndubglas. |
.i. trí caogaid each dubhghlas, |
to wit, thrice fifty dark-gray steeds. |
|
Itt é cendbeca, |
agus iad ceannbheag, |
Small-headed are they, |
|
corrderga, biruich, baslethain, |
corrdhearg, biorach, crúbleathan, |
red-nosed, pointed, broad-hoofed, |
|
bolg[sh]róin, bruinnideirg, beólaide, |
bolgshrónach, brollachdhearg, beathaithe, |
big-nosed, red-chested, fat, |
|
s[o]aitside, sogabáldai, crechfobdi, |
sostadta, soghafa, creachmhear, |
easily-stopt, easily-yoked, foray-nimble, |
|
fégi, fáebordae, femendae, |
féighe, faobhartha, fíochmhar, |
keen, whetted, vehement (?), |
|
cona trib cóectaib srían cruanmaith friu.” |
agus trí caogaid srian deachruain orthu.” |
with their thrice fifty bridles of red enamel upon them.” |
Section 52
|
“Tongusa a toinges mo thúath,” for fer ind rodairc, |
“Mionnaím dar a mionnaíonn mo thuath,” arsa fear an róradhairc, |
“I swear by what my tribe swears”, says the man of the long sight, |
|
“is slabra (.i. is cethir) nach suthchernai insin. |
“is crodh dea-thiarna éigin iad seo.” |
“these are the cattle of some good lord. |
|
Is i mo airdmius[s]a de, |
“Is é mo ghrinnmheas faoi |
This is my judgment thereof: |
|
is é Conaire mac Eterscéle co formnaib fer nErend n-imbi, daróet in sligi.” |
gurb é Conaire mac Eadarscéil, agus togha fear Éireann uime, a ghabh an tslí.” |
it is Conaire, son of Eadarscéal, with multitudes of the men of Ireland around him, who has travelled the road.” |
|
Tíagait for cúlu iarom co n-ecsetár dona díbergaib. |
Téann siad ar gcúl iaramh lena insint do na díbheirgigh. |
Back then they go that they may tell (it) to the reavers. |
|
“Issed inso ro chúalammár ocus atconnarcmár,” ar iat. |
“Seo mar a chualamar agus a chonacamar,” ar siad. |
“This”, they say, “is what we have heard and seen.” |
Section 53
|
Bátár sochaide, tra, eter siu ocus anall in tsluaig-se |
Ba sochaí é an slua, más ea, idir dúchasaigh agus allúraigh, |
Of this host, then, there was a multitude, both on this side and on that, |
|
.i. tri cóecait churach ocus cóic míli indib, |
trí caogaid curach agus cúig mhíle iontu, |
namely, thrice fifty boats, with five thousand in them, |
|
ocus deich cét in cach míli. |
agus deich gcéad in ngach míle. |
and ten hundred in every thousand. |
|
Ro thocaibset iarom na séolu forsna curchu, |
Ansin thóg siad na seolta ar na curaigh |
Then they hoisted the sails on the boats, |
|
ocus dos-curethar docom tíre, |
agus thug iad chun talún |
and steer them thence to shore, |
|
co ragbaiset hi Tracht Fuirbthi. |
go ráinigh siad i dtír i dTrácht Foirfe. |
till they landed on the Strand of Foirfe. |
Section 54
|
Intan ro[n]gabsat na curaig tír, |
Nuair a ghabh na curaigh port |
When the boats reached land, |
|
is and rombói Mac cecht oc béim tened i mBrudin Da Dergae. |
is ansin a bhí Mac Céacht ag bualadh tine i mBruíon Da Dearga. |
then was Mac Céacht striking fire in Da Derga’s Hostel. |
|
La fúaim na spréde |
Le fuaim na spré |
At the sound of the spark |
|
focressa na tri cóecait curach, |
caitheadh amach na trí caogaid curach |
the thrice fifty boats were hurled out, |
|
co mbátár for formnu na fairrce. |
nó go raibh siad ar fhormna na farraige. |
so that they were on the shoulders of the sea. |
|
“Tá chein,” for Ingcél, |
“Éist go fóill,” arsa Ingcéal, |
“Be silent a while,” said Ingcéal. |
|
“samailte latso, a Fir rogain?” |
“cad leis is cosúil é sin, a Fhir Roghain?” |
“Liken thou that, O Fear Roghain?” |
|
“Ni fetursa,” ol Fer rogain, |
“Ní fheadarsa,” arsa Fear Roghain, |
“I know not”, answers Fear Roghain, |
|
“manid Luchdond cainte fail i n-Emain Macha |
“murab é Luchdhonn, an cáinte a bhfuil in Eamhain Mhacha, |
“unless it is Luchdhonn the satirist in Eamhain Macha, |
|
dogní in [m]bosórguin-se oc gait a bíd aire ar écin, |
a dheanann an bhualadh bos seo nuair a goidtear a bhia uaidh ar éigean, |
who makes this hand-smiting when his food is taken from him perforce: |
|
nó grech ind Luchduinn [thiar Eg.] hi Temair Lochrae, |
nó scréach an Luchdhoinn i dTeamhair Luachra, |
or the scream of Luchdhonn in Teamhair Luachra: |
|
nó beim spréde Maic cecht |
nó bualadh spré Maic Céacht |
or Mac Céacht’s striking a spark, |
|
oc átúd tened ría ríg n-Erend airm hi fói. |
agus é ag adú tine os comhair rí Éireann airm a chodlaíonn sé. |
when he kindles a fire before a king of Ireland where he sleeps. |
|
Cach spréd tra, ocus cach frass doleiced a tene for lar |
Gach spré agus gach fras a ligfeadh a thine ar an lár, |
Every spark and every shower which his fire would let fall on the floor |
|
no fonaidfidé cét lóeg ocus di lethorc fria.” |
d'fhuinfeadh sé céad lao agus dhá leath-thorc.” |
would broil a hundred calves and two half-pigs.” |
|
“Ní thuca and in fer sin (.i. Conaire) innocht,” fordat maic Duind Désa. |
“Nár thuga an mí-ádh an fear úd (Conaire) ann anocht,” arsa mic Dhoinn Déasa. |
“May God not bring that man (even Conaire) there tonight,” say Donn Déasa’s sons. |
|
“Is líach a bith [fo dochur namat” — Eg.1]. |
“Is liach é bheith faoi dhochar namhad.” |
“Sad that he is under the hurt of foes.” |
|
“Ni bu liachu side limsa,” for Ingcél, “indás ind orcuin doratsa duibse. |
“Ní mó de liach é liomsa,” arsa Ingcéal, “ná an argain a thug mise daoibhse. |
“Meseems”, says Ingcéal, “it should be no sadder for me than the destruction I gave you. |
|
ba hé mo líthsa co mbad hé docorad and.” |
Ba é mo shéan é dá dtarlódh gurb é a bhí ann.” |
This were my feast that he (Conaire) should chance (to come) there.” |
Section 55
|
Tos-cuirethar a coblach dochom tíre. |
Thug siad a gcabhlach chun tíre. |
Their fleet is steered to land. |
|
A ngloim ro lásat na tri cóecait curach oc tuidecht hi tír |
An gheoin a rinne na trí caogaid curach ag teacht i dtír, |
The noise that the thrice fifty vessels made in running ashore |
|
forrochrath Brudin Da Dergae, |
chroith sé Bruíon Da Dearga |
shook Da Dearga’s Hostel |
|
conná rabi gai [na sciath — Eg.] for alchaing inte, |
i dtreo nár fágadh ga ná sciath ar alchaing inti, |
so that no spear nor shield remained on rack therein, |
|
acht ro lásat grith co mbátár for lar in tige uli. |
acht gur lig scréach astu agus gur thit siad uile ar urlár an tí. |
but the weapons uttered a cry and fell all on the floor of the house. |
Section 56
|
“Samailte lat, a Chonaire,” [ar cách, Eg.], “cía fúaim so?” |
“A Chonaire,” arsa cách, “cad leis is cosúil an fhuaim seo?” arsa cách. |
“Liken thou that, O Conaire”, says every one: “what is this noise?” |
|
“Ním-thása a samail acht manid talam immid-róe (.i. ro bris), |
“Ní heol dom a leithéid murab é an talamh a bhris, |
“I know nothing like it unless it be the earth that has broken, |
|
nó manid in Leuidán timchella in ndomon |
nó murab é an Leividan a thimpeallaíonn an domhan |
or the Leviathan that surrounds the globe |
|
adchomaic a erball do thóchur in betha tar a chend, |
a bhuail lena eireaball d’fhonn an chruinne a chur thar a cheann, |
and strikes with its tail to overturn the world, |
|
nó barc mac Duind Désa ro gab tír. |
nó bárc mhic Dhoinn Déasa a ghabh port. |
or the barque of the sons of Donn Déasa that has reached the shore. |
|
Dirsan náptar hé bátar and! |
Dursan nach iad a bhí ann! |
Alas that it should not be they who are there! |
|
Bátár comaltai carthancha dúnd. |
Comhaltaí croí dúinn ab ea iad. |
Beloved foster-brothers of our own were they. |
|
Bá inmain in fianlag: |
B’ionúin *linn* an bhuíon fian; |
Dear were the champions. |
|
nisn-áigfimmis innocht.” |
níorbh eagal linn iad anocht.” |
We should not have feared them tonight.” |
|
IS and ránic Conaire co mbói hi faichthi na Bruidni. |
Is ann a ráinigh Conaire nó go raibh ar fhaiche na Bruíne. |
Then came Conaire, so that he was on the green of the Hostel. |
Section 57
|
Intan ro chúala Mac cecht in fothrond, |
An tan a chuala Mac Céacht an fothrom |
When Mac Céacht heard the tumultuous noise, |
|
atar lais roptar óic táncatár co a muintir. |
ba dhóigh leis gurb óig (fianna) a tháinig go dtí a mhuintir. |
it seemed to him that warriors had attacked his people. |
|
La sodain forling a gaisced día cobair. |
Leis sin, phreab sé chun a arm gaisce le dul i gcabhair orthu. |
Thereat he leapt on to his armour to help them. |
|
Aidblithir léo bid torandchles tri cét a chluiche oc forláim a gaiscid. |
Ba gheall le torannchleas trí chéad ar a áibhle an cleas a rinne sé ag preabadh chun a arm gaisce *, dar leo*. |
Vast as the thunder-feat of three hundred did they deem his game in leaping to his weapons. |
|
Ní bái báa di sodain de sin. |
Níorbh fhearrde an cor é. |
Thereof there was no profit. |
Section 58
|
IN barc íarom i mbátar maic Duind [Désa], ba inte bói in caur márthrelmach andíaraid inna braine na bárce, |
An bárc, iaramh, ina raibh mic Dhoinn Déasa, is inti a bhí, ina tosach, an curadh mórthrealmhach, fíochmhar, |
Now in the bow of the ship wherein were Donn (Déasa’s) sons was the champion, greatly-accoutred, wrathful, |
|
in léo uathmar andsa, |
an leon uafar doláimhsithe, |
the lion hard and awful, |
|
Ingcél Cáech mac úi Conmaic. |
Ingcéal Caoch ma uí Chonmhaicne. |
Ingcéal the One-eyed, great-grandson of Conmac. |
|
Lethithir damsechi ind óensúil bói asa étun. |
Bhí leithead seiche daimh san aon súil a bhí *ag gobadh* as a éadan; |
Wide as an oxhide was the single eye protruding from his forehead, |
|
Secht maic imlesain inte, |
seacht mac imreasain inti, |
with seven pupils therein, |
|
Bátar duibithir degaid. |
agus iad chomh dubh le daol; |
which were black as a chafer. |
|
Meit chori cholbthaige cechtar a dá glúne. |
cóimhéid coire colpaí ceachtar a dhá ghlúin; |
Each of his knees as big as a stripper’s caldron; |
|
Méit chléib búana cechtar a da dordn. |
cóimhéid cliabh buana ceachtar a dhá dhorn; |
each of his two fists was the size of a reaping-basket: |
|
Méit mulaig for gut mella a dromma. |
cóimhéid bró cáise ar ghad mása a dhroma; |
his buttocks as big as a cheese on a withe: |
|
Sithithir cuing n-úarmedoin cechtar a dá lurgan. |
ba chomhfhad cuinge meánaí ceachtar a dhá lurga. |
each of his shins as long as an outer yoke. |
|
Gabsat tra [iarsin |
Iar sin, más ea, ghabh |
So after that, |
|
na .lll. curaig |
na trí caogaid curach |
the thrice fifty boats, |
|
ocus — Eg.] na cóic mili cét sin, |
agus na cúig mhíle sin, |
and those five thousands |
|
ocus deich cét cacha mili, |
agus deich gcéad in ngach míle, |
— with ten hundred in every thousand, — |
|
hi Tracht Fuirbthe. |
port i dTrácht Foirfe. |
landed on the Strand of Foirfe. |
Section 59
|
Luid tra Conaire cona muintir isin mBrudin, |
Chuaigh, tráth, Conaire agus a mhuintir isteach sa Bhruíon, |
Then Conaire with his people entered the Hostel, |
|
ocus gabais cách a suide is’tig, eter gess ocus nemgess; |
agus shuigh gach duine acu ina shuíochán istigh, idir gheis agus neamhgheis, |
and each took his seat within, both tabu and non-tabu. |
|
ocus gabsat na tri Deirg a suide, |
agus shuigh na trí Dearga ina n-áit, |
And the three Deargs took their seats, |
|
ocus gabais Fer Caille cona muic a s[h]uide. |
agus shuigh Fear Caille lena mhuc ina áitsean. |
and Fear Caille with his swine took his seat. |
Section 60
|
Tosn-ánic Da Dergae iarsin, tri .lll. óclách, |
Tháinig Da Dearga chucu ansin le trí caogaid óglach; |
Thereafter Da Dearga came to them, with thrice fifty warriors, |
|
ocus fotolberrad co clais a dá chúlad for cach fir díb, |
cúl gruaige go baic ar gach duine díobh |
each of them having a long head of hair to the hollow of his polls, |
|
ocus gerrchocholl co mell a ndá lárac. |
agus cochall gearr go mása. |
and a short cloak to their buttocks. |
|
Berdbróca brecglassa impu: |
Brístí breacghlasa orthu |
Speckled-green drawers they wore, |
|
tri .lll. maglorg ndraigin co fethnib iarind ina lamaib. |
*agus* trí caogaid mórlorg draín le bianní iarainn ina lámha. |
and in their hands were thrice fifty great clubs of thorn with bands of iron. |
|
“Fochen, a phopa Conaire!” for se. |
“Fáilte romhat, a phopa Chonaire!” ar sé. |
“Welcome, O master Conaire!” quoth he. |
|
“Cid formna fer n-Erend dothaistis latt, |
“Cé go dtiocfadh formhór fear Éireann leat, |
“Though the bulk of the men of Ireland were to come with thee, |
|
ros-bíad failte [fodeisin,” Eg.] |
bheadh fáilte rompu.” |
they themselves would have a welcome.” |
Section 61
|
INtan bátar and |
An tan a bhíodar ann, |
When they were there |
|
conaccatar a[n]n óenbandscáil do dorus na Brudne, iar funiud ngréne, |
chonaiceadar bean aonair *ag teacht* go doras na Bruíne tar éis fuine gréine |
they saw a lone woman coming to the door of the Hostel, after sunset, |
|
oc cuinchid al-leicthe issa tech. |
agus í ag impí a ligean isteach. |
and seeking to be let in. |
|
Sithidir claideb [n]garmnai cechtar a dá lurgan. |
Bhí fad bíoma fíodóra i gceachtar a dhá lorga. |
As long as a weaver’s beam was each of her two shins, |
|
Bátár dubithir druim ndáil. |
Bhíodar chomh dubh le droim daoil. |
and they were as dark as the back of a stag-beetle. |
|
Brat ríabach rolómar impi. |
*Bhí* brat riabhach olla uimpi. |
A greyish, woolly mantle she wore. |
|
Tacmainged a fés ichtarach cor-rici a glún. |
Thagadh a fionnadh íochtarach chomh fada lena glúin. |
Her lower hair used to reach as far as her knee. |
|
A béoil for le[i]th a cind. |
*Bhí* a beola ar thaobh a cinn. |
Her lips were on one side of her head. |
Section 62
|
Totháet co tard a lethgúalaind fri haursaind in taige, |
Tháinig sí agus chuir sí a leathghualainn le hursain an tí |
She came and put one of her shoulders against the door-post of the house, |
|
oc admilliud ind rig ocus na maccóem ro bátár imbi isin tig. |
agus í ag ciorrú an rí agus na n-óglach a bhí uime sa teach. |
casting the evil eye on the king and the youths who surrounded him in the Hostel. |
|
Ésseom feisin ataraglastar (.i. ro aicill) astig. |
Eisean féin a labhair léi ó laistigh. |
He himself addressed her from within. |
|
“Maith, a banscal,” or Conaire, “cid atchí dúnd massat fissid?” |
“Sea, a bhean,” arsa Conaire, “cad a fheiceann tú *atá i ndán* dúinn, más físí thú?” |
“Well, O woman”, says Conaire, “if thou art a wizard, what seest thou for us?” |
|
“Atchiusa daitsiu, immorro,” ol sisi, |
“Is é a fheicim *i ndán* duit, go deimhin,” ar sise, |
“Truly I see for thee”, she answers, |
|
“noco n-érnába ceinn ná cárna dít asind áit hi tudchad |
“nach n-éalóidh craiceann ná feoil *de do chuid* as an áit inar casadh thú, |
“that neither fell nor flesh of thine shall escape from the place into which thou hast come, |
|
acht ’na mbérat éoin ina crobaib.” |
ach a mbéarfaidh éin leo ina gcrobha.” |
save what birds will bear away in their claws.” |
|
“Ní bu dochél célsammár, a ben,” or ésseom, |
“Ní drochthuar a bhí a thuar againn, a bhean,” ar sé; |
“It was not an evil omen we foreboded, O woman”, saith he: |
|
“ní tú chélas dún dogrés. |
“Ní thú a thuarann dúinn de ghréas. |
“it is not thou that always augurs for us. |
|
Cía do chomainm-siu.” or se, “a banscál?” |
Cad is ainm duit,” ar sé, “a bhean?” |
What is thy name, O woman?” said he. |
|
“Cailb,” or sisi. |
“Cailbh,” ar sise. |
“Cailbh”, she answers. |
|
“Ni forcraid anma son,” ol Conaire. |
“Ní mór dá fheabhas mar ainm,” arsa Conaire. |
“That is not much of a name”, says Conaire. |
|
“Eche (.i. ni dorcha .i. is follus) it ili mo anmand chena,” [ol si — YBL.] |
“Féach, ní dorcha agus is follas, is uile ainmneacha atá orm,” ar sise. |
“Lo (i. e. not dark, i. e. manifest), many are my names besides.” |
|
“Cade iat-sede?” ol Conaire. |
“Cad iad sin?” arsa Conaire. |
“Which be they?” asks Conaire. |
|
“Ni anse,” or si: |
“Ní ansa,” ar sise, |
“Easy to say”, quoth she. |
|
“Samon, Sinand, Seisclend, |
“— Samhain, Sionann, Seiscleann, |
“— Samhain, Sionann, Seiscleann, |
|
Sodb, [Soéglend, Samlocht — Eg.] |
Sodhbh, Saighleann, Samhlocht, |
Sodhbh, Saighleann, Samhlocht, |
|
Caill, Coll, Díchóem, |
Caill, Coll, Díchaomh, |
Caill, Coll, Díchaomh, |
|
Díchiúil, Díthím, Díchuimne, |
Díchiúil, Díthim, Díchuimhne, |
Díchiúil, Díthim, Díchuimhne, |
|
Dichruidne, Dairne, Dáríne, |
Díchruíne, Dairne, Dáiríne, |
Díchruíne, Dairne, Dáiríne, |
|
Déruaine, Égem, Agam, |
Déaruaine, Éamh, Agham, |
Déaruaine, Éamh, Agham, |
|
Ethamne, Gním, Cluiche, |
Eathamna, Gníomh, Cluiche, |
Eathamna, Gníomh, Cluiche, |
|
Cethardam, Níth, Némain, |
Ceathardhamh, Níth, Néamhain, |
Ceathardhamh, Níth, Néamhain, |
|
Nóennen, Badb, Blosc, |
Naoinnen, Badhbh, Blosc, |
Naoinnen, Badhbh, Blosc, |
|
B[l]oár, Huae. óe Aife la Sruth, |
Bór, Ua, Aoife le Sruth, |
Bór, Ua, Aoife le Sruth, |
|
Mache, Médé, Mod.” |
Macha, Méidhe, Modh.” |
Macha, Méidhe, Modh.” |
|
For óen choiss ocus óenláim ocus óen anáil |
Ar leathchois, le haon láimh agus le haon anáil |
On one foot, and (holding up) one hand, and (breathing) one breath |
|
r[och]achain dóib insin uil[e] o dorus in tige. |
a chan sí na nithe sin uile dóibh ó dhoras an tí. |
she sang all that to them from the door of the house. |
|
[“Tungsa na dei día n-adraim |
“Mionnaím dar na déithe dá n-adhraim,” arsa Conaire, |
“I swear by the gods whom I adore”, (says Conaire), |
|
nad epur ainm dib rit etir gar cían biasa hifus,” Eg.]. |
“nach dtabharfaidh mé aon de na n-ainmneacha sin ort cé acu gur seal fada *nó seal gairid* a bheinnse anseo.” |
“that I will call thee by none of these names whether I shall be here a long or a short time.” |
Section 63
|
“Cid as áil dait?” ol Conaire. |
“Cad is áil leat?” arsa Conaire. |
“What dost thou desire?” says Conaire. |
|
“A n-as áil daitsiu dano,” or sisi. |
“An rud is áil leatsa freisin,” ar sise. |
“That which thou, too, desirest”, she answered. |
|
“Is gess damsa,” ol Conaire, “dám óenmná do airitin iar fuiniud gréne.” |
“Is geis domsa,” arsa Conaire, “fáiltiú roimh dhámh mhná aonair tar éis fuine gréine.” |
“ ’Tis a tabu of mine”, says Conaire, “to receive the company of one woman after sunset.” |
|
“Cid gess,” or sisi, |
“Cé gur geis é,” ar sise, |
“Though it be a tabu”, she replied, |
|
“ní ragsa co ndecha (.i. co ferur nó co rucur) mo aigidecht dí ráith isind áidchi-se innocht.” |
“ní imeoidh mé go dtaga (.i. go bhfearfar nó go dtugfar) m’aíocht orm gan mhoill an oíche seo anocht féin.” |
“I will not go until my guesting come at once this very night.” |
|
“Apraid fria,” ol Conaire, “bérthair dam ocus tinne di immach, ocus mo fuidell-sa, |
“Abraigí léi,” arsa Conaire, “go dtabharfar damh agus muc leasaithe agus mo fhuílleach-sa amach di, |
“Tell her”, says Conaire, “that an ox and a bacon-pig shall be taken out to her, and my leavings: |
|
ocus anad im-magin aile innocht.” |
ach í a fhanacht i maighean eile anocht.” |
provided that she stays tonight in some other place.” |
|
“Má dothanic ém dond ríg,” or sisi, “co[na talla fair, Eg.] |
“Má tharla don rí, ámh,” ar sise, “gan slí a bheith aige |
“If in sooth”, she says, “it has befallen the king not to have room |
|
praind ocus lepaid óenmná inna thig, |
ina theach do phroinn agus do leaba aon mhná, |
in his house for the meal and bed of a solitary woman, |
|
fogébthar ’na écmais o neoch aile ocá mbía ainech, |
gheobhfar iad dá éamais ó neach eile a bhfuil oineach aige, |
they will be gotten apart from him from some one possessing generosity |
|
ma ró scáig coible na flatha fil isin Brudin.” |
má d’imigh an fhéile ón bhflaith atá sa Bhruíon.” |
— if the hospitality of the Prince in the Hostel has departed.” |
|
“IS feochair in frecra”, ol Conaire. |
“Is fraochta é an freagra,” arsa Conaire, |
“Savage is the answer,” says Conaire. |
|
“Dos-leic ind, cid gess damsa.” |
“lig isteach í, cé gur geis dom sin.” |
“Let her in, though it is a tabu of mine.” |
|
Búi gráin mór foraib iarsin día haccallaim na mná ocus míthauraras, |
Bhí gráin mór orthu iar sin á n-agallamh na mná, agus míthuar, |
Great loathing they felt after that from the woman’s converse, and ill-foreboding; |
|
acht nad fetatár can bói dóib. |
ach gan fhios cad ba chúis leis. |
but they knew not the cause thereof. |
Section 64
|
Gabsait na diberga iarsin tír, |
Ghabh na díbheirgigh, iar sin, i dtír, |
The reavers afterwards landed, |
|
ocus dollotar co mbátar oc Leccaib cind shlébe. |
agus chuadar nó go raibh siad ag Leaca Chinn Sléibhe. |
and fared forth till they were at Leaca Chinn Sléibhe. |
|
Bithobéle trá in Bruiden. |
*Bhí* an bhruíon ar síoroscailt *, go deimhin*. |
Ever open was the Hostel *, indeed*. |
|
Is aire asberthea ‘bruden’ di, |
— (Is é fáth a dtugtar ‘bruíon’ uirthi |
Why it was called a ‘Bruden’ was |
|
ar is cosmail fri béolu fir oc cor bruiden. |
mar gur cosúil í le beola fir ag séideadh tine |
because it resembles the lips of a man blowing a fire. |
|
Nó ‘bruden’ .i. bruth-en .i. en bruthe inte. |
(nó ‘bruden’ .i. bruth-en, .i. uisce bruite inti). |
Or ‘bruden’ is from bruth-en, i.e. en ‘water’, bruthe ‘of flesh’ (broth) therein. |
Section 65
|
Bá mór in tene adsúithe oc Conairiu cach n-aidche, .i. torc caille. |
Ba mhór an tine a d’adaítí le Conaire gach oíche .i. torc coille. |
Great was the fire which was kindled by Conaire every night, to wit, a torc caille ‘Boar of the Wood’. |
|
Secht ndoraiss ass. |
Bhí seacht mbéal aisti amach; |
Seven outlets it had. |
|
Intan doniscide (.i. ro berthi) crand asa thóib |
nuair a ghearrtaí crann as a taobh |
When a log was cut out of its side |
|
ba mét daig ndáirthaige cach tob no théiged asa tháib for cach ndorus. |
bhíodh toirt lasrach aragail daraí i ngach bladhm a thagadh an béal amach ar gach taobh. |
every flame that used to come forth at each outlet was a big as the blaze of a (burning) oratory. |
|
Ro bátár secht carpait deac di charptib Conaire fri cach ndorus don taig, |
Bhí seacht gcarbad déag de charbaid Chonaire ag gach doras den teach |
There were seventeen of Conaire’s chariots at every door of the house, |
|
ocus ba airecnai (.i. ba follus) dond aes bátar oc forcsin o na longaib in tshoillsi mór sin tria drochu na carpat. |
agus ba léir, don dream a bhí ag féachaint ó na longa, an solas mór sin trí rothaí na gcarbad. |
and by those that were looking from the vessels that great light was clearly seen through the wheels of the chariots. |
Section 66
|
“Samailte lat, a Fir rogain,” for Ingcél, “cisi suillse mór sucut?” |
“Cad leis is cosúil, a Fhir Roghain,” arsa Ingcéal, “an solas mór úd thall?” |
“Canst thou say, O Fear Roghain,” said Ingcéal, “what that great light yonder resembles?” |
|
“Noconom-tha a samail,” for Fer rogain, “acht manib daig do ríg. |
“Ní fheadar a shamhail,” arsa Fear Roghain, “ach murar tine do rí. |
“I cannot liken it to aught”, answers Fear Roghain, “unless it be the fire of a king. |
|
Ní tuca dia and innocht in fer sin! |
Nár thuga Dia an fear sin ann anocht! |
May God not bring that man there tonight! |
|
Is líach a orguin.” |
Ba liach a argain.” |
’Tis a pity to destroy him.” |
|
“Cid ahé (.i. dno) libse a flathius ind fir sin hi tír Erend?” ol Ingcél. |
“Cad is dóigh libhse *, ansin,* de fhlaitheas an fhir sin i dtír Éireann?” arsa Ingcéal. |
“What then deemest thou,” says Ingcéal, “of that man’s reign in the land of Ireland?” |
|
“IS maith a flathius,” or Fer rogain. |
“Is maith é a fhlaitheas,” arsa Fear Roghain. |
“Good is his reign”, replied Fear Roghain. |
|
“Ní thaudchaid nél dar gréin o gabais flathius [.i. fri ré loe — Eg.] |
“Níor tháinig néal thar an ngrian, ó ghabh sé flaitheas, ar feadh lae |
“Since he assumed the kingship, no cloud has veiled the sun for the space of a day |
|
o medón erraig co medon fogamair, |
ó mheán earraigh go meán fómhair, |
from the middle of spring to the middle of autumn. |
|
ocus ni taudchaid banna drúchta di féor co medón lái, |
agus níor thit braon drúchta de fhéar go meán lae, |
And not a dewdrop fell from grass till midday, |
|
ocus ni fascnann gáeth chairchech cethrae co nonae, |
agus níor bhain gaoth le heireaball bó go nóin; |
and wind would not touch a beast’s tail until noon. |
|
ocus ní forrúich mac tíre [ní — Eg.] ina fhlaith acht tárag firend cacha indse o cind bliadne co araile. |
agus ina fhlaitheas níor ionsaigh mac tíre ach lao fireann as gach cró ó cheann ceann na bliana, |
And in his reign, from year’s end to year’s end, no wolf has attacked aught save one bullcalf of each byre; |
|
Ocus atat secht maic thíre i ngialnai fri fraigid ina thig-seom fri comét ind rechta sin, |
agus tá seacht mac tíre mar ghialla aige le balla ina theach leis an reacht sin a choimeád; |
and to maintain this rule there are seven wolves in hostageship at the sidewall in his house, |
|
ocus atá cúl-aittiri iarna chúl .i. Mac locc, |
agus tá Mac Loc mar bhannaí breise ar chúl; |
and behind this a further security, even Mac Loc, |
|
ocus is he taccair tara chend hi tig Conaire. |
agus is eisean a thagrann a gcúis i dteach Chonaire. |
and ’tis he that pleads (for them) in Conaire’s house. |
|
IS ina flaith atát na tri bairr for Erind |
Is i bhflaitheas Chonaire atá na trí bharr ar Éirinn |
In Conaire’s reign are the three crowns on Ireland, |
|
.i. barr días ocus barr scoth ocus barr messa. |
— barr dias, barr scothanna, agus barra measa. |
namely, crown of corn-ears, and crown of flowers, and crown of oak mast. |
|
IS ina flaith as chombind la cach fer guth araile ocus betís téta mendchrot, |
Ina fhlaitheas is ar bhinneas téada cruite guth gach duine dar leis an duine eile |
In his reign, too, each man deems the other’s voice as melodious as the strings of lutes, |
|
Ni thucca dia and innocht in fer sin. |
Nár thuga Dia an fear sin ann anocht. |
May God not bring that man there tonight. |
|
Is líach a orgain. |
Is liach a argain. |
’Tis sad to destroy him. |
|
[Is ‘cróeb triana bláth’ — Eg.] |
Is ‘craobh trína bláth’. |
’Tis ‘a branch through its blossom’, |
|
Is mucc remithuit mess. |
Is muc a thiteann roimh meas. |
’Tis a swine that falls before mast. |
|
Is nóidiu ar áis. |
Is naíon ar aois. |
’Tis an infant in age. |
|
Is líach garsecle dó!” |
Is liach giorra saoil dó!” |
Sad is the shortness of his life!” |
|
“Ba hé mo lith-sa,” for Ingcél, “co mbad sé no beth and, |
“Ba é mo líth,” arsa Ingcéal, “dá mba é a bheadh ann, |
“This was my luck” says Ingcéal, “that he should be there, |
|
ocus robad orgain fo araile insin. |
agus go mbeadh argain ar argain ann. |
and there should be one destruction for another. |
|
Ní bu andsu limsa indás mo athair ocus mo mathair |
Níor dhéine é liomsa ná m’athair agus mo mháthair |
It were not more grievous to me than my father and my mother |
|
ocus mo secht nderbráthir ocus ri mo thuathi |
agus mo sheachtar dearthár agus rí mo thuaithe |
and my seven brothers, and the king of my country, |
|
doratus-sa duibsi ría tuidecht i n-athchor na dibergae.” |
a thug mé daoibhse roimh theacht ag athchur na díbheirge.” |
whom I gave up to you before coming on the transfer of the rapine.” |
|
“IS fír, is fír!” or in t-áes uilc ró bátár immalle frisna dibergachu. |
“Fíor dhuit, fíor dhuit!” arsa an t-aos olc a tháinig fara na díbheirgigh. |
“ ’Tis true, ’tis true!” say the evildoers who were along with the reavers. |
Section 67
|
Toscurethar bedg na díbergaig a Tracht Fuirbthen, |
Cuireann na díbheirgigh chun bealaigh de gheit ó Thrácht Foirfe, |
The reavers make a start from the Strand of Foirfe, |
|
ocus doberat cloich cach fir léo do chur chairnd, |
agus tugann gach fear cloch leis, le cairn a dhéanamh, |
and bring a stone for each man to make a cairn; |
|
ar ba sí deochair lasna fíanna hi tossuch eter ‘orgain’ ocus ‘maidm n-imairic’. |
ó ba é seo an difir a dhéanadh na fianna ar dtúis idir ‘argain’ agus ‘maidhm catha’. |
for this was the distinction which at first the Fianna made between a ‘Destruction’ and a ‘Rout’. |
|
Corthe no chlantais intan bad maidm n-imairic. |
Coirthe a thógaidís nuair ba mhaidhm catha a tharlaíodh. |
A pillar-stone they used to plant when there would be a Rout. |
|
Card immorro fochertitís intan bad n-orgain |
Cairn, iomorra, a chuirfidís an tan b’argain é. |
A cairn, however, they used to make when there would be a Destruction. |
|
Carnd ro laiset iarom intan sin, uaire ba orgain. |
Cairn a rinne siad, iaramh, an tan sin, mar b’argain é. |
At this time, then, they made a cairn, for it was a Destruction. |
|
Hi cíanfocus on tig on, ar na forchlótís ocus na haiccitis ón tig. |
Ba i bhfad ón teach é, áfach, d’fhonn nach gcloisfí agus nach bhfeicfí ón teach iad. |
Far from the house was this, *however,* that they might not be heard or seen therefrom. |
Section 68
|
Ar díb fát[h]aib dorigset a carnd |
Rinneadar a gcarn ar dhá fháth |
For two causes they built their cairn, |
|
.i. ar ba bés carnd la díbirg, |
.i. mar ba bhéas an carn i gcás díbheirge, |
namely, (first) since this was a custom in marauding, |
|
ocus dano co fintáis a n-esbada oc Brudin. |
agus fairis sin, le go mb’eol dóibh a gcaillfí ag an mBruíon. |
and, secondly, that they might find out their losses at the Hostel. |
|
Cach óen no thicfad slán úadi |
Gach aon a thiocfadh slán uaithi |
Every one that would come safe from it |
|
no berad a cloich asin charnd, |
thabharfadh sé a chloch leis ón gcarn |
would take his stone from the cairn: |
|
co farctais immorro cloch[a] in lochta no mair[b]fitis occi, |
le go bhfágfaí clocha an luchta a mharófaí ann *, go deimhin*; |
thus the stones of those that were slain would be left, |
|
conid assin ro fessatár a n-esbada. |
i dtreo go mbeadh fios a n-easpaí acu as sin. |
and thence they would know their losses. |
|
Conid ed ármit éolaig in tsenchassa |
Is é tuairisc a thugann eolaigh an tseanchais |
And this is what men skilled in story recount, |
|
conid fer cach clochi fil hi Carnd leca ro marbait dona díbergaib oc Brudin. |
gur maraíodh ag na mBruíon fear de na díbheirgigh do gach cloch atá i gCarn Leaca. |
that for every stone in Carn Leaca there was one of the reavers killed at the Hostel. |
|
Conid din charnd sin atberar Leca i n-Úib Cellaig. |
Is ar an gcarn sin a thugtar Leaca in Uíbh Ceallaigh. |
From that cairn Leaca in Uíbh Cellaigh is *so* called. |
Section 69
|
Atáither ‘torc tened’ la maccaib Duind desa do brith robaid do Conairiu. |
D’adaigh mic Dhoinn Déasa ‘torc tine’ le rabhadh a thabhairt do Chonaire. |
A ‘boar of a fire’ is kindled by the sons of Donn Déasa to give warning to Conaire. |
|
Conid hí sin céttendál robaid dorigned, |
Ba é sin, *más ea*, an chéad teannáil rabhaidh a lasadh *in Éirinn* |
So that is the first warning-beacon that has been made (in Ireland), |
|
ocus conid di adainter cech tendal robaid cosindiu. |
agus is aisti a adaítear gach teannáil rabhaidh go dtí an lá inniu. |
and from it to this day every warning-beacon is kindled. |
|
IS ed armit fairend aile |
Is é a deir dream eile, |
This is what others recount: |
|
co mbad i n-aidchi samna no írrtha orgain Brudne, |
gurbh ar Oíche Shamhna a rinneadh argain na Bruíne |
that it was on the eve of samhain (All-Saints-day) the destruction of the Hostel was wrought, |
|
ocus conid din tendáil út lentar tendal samna o sin co sudiu, |
agus gur ón teannáil úd a leanann teannáil Shamhna ó shin go dtí seo |
and that from yonder beacon the beacon of samhain is followed from that to this, |
|
ocus clocha hi tenid samna. |
agus a chuirtear clocha i dtine na Samhna. |
and stones (are placed) in the samhain-fire. |
Section 70
|
Dorónsat iarom na díbergaig comarli bali in ro lásat a carnd. |
Chuaigh, iaramh, na díbheirgigh i gcomhairle le chéile san áit a rinneadar a gcarn. |
Then the reavers formed a counsel at the place where they had put the cairn. |
|
“Maith, tra,” or Ingcél frisna héolchu, “cid as nesam dún sund?” |
“Maith anois,” arsa Ingcéal leis na treoraithe, “cad is gaire dúinn anseo?” |
“Well, then”, says Ingcéal to the guides, “what is nearest to us here?” |
|
“Ni anse, Bruden uí Dergae rígbriugad Herend.” |
“Ní ansa, Bruíon Uí Dhearga, Ríbhrughaidh Éireann.” |
“Easy (to say): the Hostel of Uí Dhearga, chief-hospitaller of Ireland.” |
|
“Bátár dócho ém fir mathi do saigid a céli don brudin sin innocht.” |
“Ba dhócha, ámh, fir mhaithe a bheith ar lorg a gcéilí sa Bhruíon sin anocht.” |
“Good men indeed” (says Ingcéal) “were likely to seek their fellows at that Hostel to-night.” |
|
Ba sí comarli na ndíbergach iarom |
B’í comhairle na ndíbheargach, iaramh, |
This, then, was the counsel of the reavers, |
|
nech [do chor Eg.] úadib do déscin dús cinnas ro[m]both and. |
ná neach díobh a chur uathu féachaint conas mar a bhí ann. |
to send one of them to see how things were there. |
|
“Cia ragas and so deicsin in tigi?” [ol cách]. |
“Cé rachaidh ann chun an teach a iniúchadh?” arsa cách. |
“Who will go there to espy the house?” say everyone. |
|
“Cia no ragad,” or Ingcél, “acht mad messi, |
“Cé rachadh,” arsa Ingcéal, “ach mise, |
“Who should go”, says Ingcéal, “but I, |
|
úair iss mé dliges fíachu.” |
óir is dom is dual fiacha.” |
for ’tis I that am entitled to dues.” |
Section 71
|
Tothéit Ingcél do thoscélad forsin Brudin |
Tagann Ingcéal ag taiscéaladh na Bruíne |
Ingcéal went to reconnoitre the Hostel |
|
cosin sechtmad (nó cosin tres) mac imlessan na hoénsúla ro bói asa etun |
leis an seachtú (nó leis an tríú) mac imreasain na haonsúile a bhi ag gobadh as a éadan |
with one of the seven (or one of the three) pupils of the single eye which stood out of his forehead, |
|
do chommus a ruisc isa tech do admilliud ind ríg ocus na maccóem ro bátar immi isin tig, |
d’fhonn a rosc a dhiriú ar an teach chun an rí agus na macaoimh a bhí uime sa teach a adhmhilleadh. |
to fit his eye into the house in order to destroy the king and the youths who were around him therein. |
|
conda-dercacha tría drochu na carpat. |
Agus chonaic Ingcéal iadsan trí rothaí na gcarbad. |
And Ingcéal saw them through the wheels of the chariots. |
|
Ro ráthaiged iarom as[in]tig anall Ingcél. |
Tugadh Ingcéal faoi deara iaramh ón teach anall. |
Then Ingcéal was perceived from the house. |
|
Docuirethar bedg ón tig iarná ráthugud. |
Imíonn sé leis le bíog ón teach nuair a tugadh faoi deara é. |
He made a start from it after being perceived. |
Section 72
|
Téit cor-ránic na díberga bali hir-rubatár. |
Chuaigh sé nó gur ráinigh sé chun na ndíbheirgeach mar a raibh siad. |
He went till he reached the reavers in the stead wherein they were. |
|
Fochress cach cúaird imm alaile don díbirg fri éitsecht in scéoil. |
Rinneadh ciorcal um chiorcal eile den bhuíon díbheirgeach le héisteacht leis an scéal. |
Each circle of them was set around another to hear the tidings |
|
Airig na díbergae hi firmedón na cuardae. |
Bhí flatha na ndíbheirgeach i gceartlár na gciorcal; |
— the chiefs of the reavers being in the very centre of the circles. |
|
Batár hésíde Fer gér ocus Fer gel ocus Fer rogel |
ba iad sin Fear Géar, Fear Geal, Fear Rógheal, |
There were Fear Géar and Fear Geal and Fear Rogheal |
|
ocus Fer rogain ocus Lomna druth ocus Ingcél Caech. |
agus Fear Roghain, Lomna Drúth, agus Ingcéal Caoch, |
and Fear Roghain and Lomna the Buffoon, and Ingcéal the One-eyed |
|
Sesiur im-medon na cuardae, |
seisear i lár na gciorcal, |
— six in the centre of the circles. |
|
ocus luid Fer rogain día [fh]rithchomarc. |
agus chuaigh Fear Roghain chun Ingcéal a cheistiú. |
And Fear Roghain went to question Ingcéal. |
Section 73
|
“Cinnas sin, a Ingceoil?” for Fer rogain. |
“Conas *atáthar ann*, a Ingcéil?” arsa Fear Roghain. |
“How is that, O Ingcéal?” asks Fear Roghain. |
|
“Cip indas,” for Ingcél, “is rígda in costud: |
“Cibé mar atáthar,” d’fhreagair Ingcéal, “is ríoga é an t-eagar; |
“However it be”, answers Ingcéal, “royal is the custom, |
|
is [s]lúagda a sséselbe, |
is sluamhar í an gheoin; |
hostful is the tumult: |
|
is flaithemda a fúaim, |
is flaitheach í an fhuaim; |
kingly is the noise thereof. |
|
Cia bé, céin co pé rí and, |
bíodh rí ann nó ná bíodh, |
Whether a king be there or not, |
|
gébatsa a tech issinni non-dligim. |
gheobhaidh mé an teach ar son mo dhleachta. |
I will take the house for what I have a right to. |
|
Dotháet cor mo diberga de.” |
Is uaidh atá mo chor díbheirge ag teacht.” |
Thence my turn of rapine cometh.” |
|
“Foracaibsemne fri láim daitsiu, a Ingcéoil,” fordat comaltae Conairi. |
“D’fhágamar fútsa é, a Ingcéil” arsa comhaltaí Chonaire. |
“We have left it in thy hand, O Ingcéal,” say Conaire’s foster-brothers. |
|
“Nádn-íurmáis orgain co fesmais cia no beth inni.” |
“Ná déanaimís argain nó go mbeidh a fhios againn cé bheadh ann.” |
“(But) we should not wreak the Destruction till we know who may be therein.” |
|
“Cest, in dercacha-su a tech co maith a Ingceoil?” for Fer rogain. |
“Ceist ort, a Ingcéil,” arsa Fear Roghain, “an bhfuair tú radharc maith ar an teach?” |
“Question, hast thou seen the house well, O Ingcéal?” asks Fear Roghain. |
|
“Ro lá mo súil-se lúathchuaird and, |
“Thug mo shúil luathfhéachaint timpeall ann |
“Mine eye cast a rapid glance around it, |
|
ocus gebait im fiachu amal atá.” |
agus glacfaidh mé leis mar mo dhleacht mar atá.” |
and I will accept it for my dues as it stands.” |
Section 74
|
“IS deithber duit, a Ingceóil, ciá no gabtha,” ol Fer rogain: |
“Ní miste duit glacadh leis, a Ingcéil,” arsa Fear Roghain. |
“Thou mayest well accept it, O Ingcéal”, saith Fear Roghain: |
|
“ar n-aiti uli fil and, ardri Herend, Conaire mac Eterscéli. |
“Ár n-oide uile atá ann, ard-rí Éireann, Conaire mac Eadarscéil. |
“the fosterfather of us all is there, Ireland’s overking, Conaire son of Eadarscéal.” |
|
Cest, cid atchondarc-su isind fhoclúi féinnida in tige |
Ceist *agam ort*, cé chonaic tú i suí féinní an tí |
“Question, what sawest thou in the champion’s high seat of the house, |
Section 75
|
Imda Chormaic Condlongas |
Iomdha Chormaic Connlongas |
The Room of Cormac Connlongas. |
|
“Atchondarc and,” ol se, “fer gormainech már: |
“Chonaic mé ann,” arsa Ingcéal, “fear mór gnúisoirearc; |
“I saw there”, says Ingcéal, “a man of noble countenance, large, |
|
rosc nglan ngléorda lais: |
súil ghlan ghleorga aige |
with a clear and sparkling eye, |
|
deitgen cóir [comard aicci .i. se niamda némanda]: |
agus cár cór comhard comhgheal fiacal; |
an even set of teeth, sparking like pearls, |
|
aiged focháel forlethan [leiss, Eg.] |
a aghaigh caol laistíos agus leathan lastuas; |
a face narrow below, broad above. |
|
lín-folt find forordae fair: |
líonfholt fionn órga air; |
Fair, flaxen, golden hair upon him, |
|
fortí [cain, Eg.] choir imbi, |
fallaing chóir uime; |
and a proper fillet around it. |
|
mílech airgit inna brut |
míleach airgid ina bhrat; |
A brooch of silver in his mantle, |
|
ocus claideb óirduird inna láim: |
agus claíomh órdhoirn ina láimh; |
and in his hand a gold-hilted sword. |
|
scíath co cóicroth óir fair: |
sciath le cúig rothaí óir uirthi; |
A shield with five golden circles upon it: |
|
sleg cóicrind ina láim: |
sleá cúig rinn ina láimh; |
a five-barbed javelin in his hand. |
|
cóinso chóir cháin chorcorda lais, os é amulach, |
a dhreach go cóir caoin corcara agus é gan féasóg; |
A visage just, fair, ruddy he hath: he is also beardless. |
|
ailmenmnach in fer sin.” |
fear gan uabhar an fear sin.” |
Modest-minded is that man.” |
|
“Ocus iarsin cía acca and?” |
“Agus iar sin sin cé a chonaic tú ann?” |
“And after that, whom sawest thou there?” |
Section 97
|
Imda Conaill Chernaig |
Iomdha Chonaill Chearnaigh |
The Room of Conall Cearnach |
|
“Atcondarc and i n-imdae chumtachtae fer as cháinem do laechaib Herend. |
“Chonac ansiúd in iomdha mhaisithe an fear is áille de laochra Éireann. |
“There I beheld in a decorated room the fairest man of Ireland’s heroes. |
|
Brat caschorcra imbi. |
Brat caschorcra uime. |
He wore a tufted purple cloak. |
|
Gilithir snechtae ind-ala grúaid dó, |
Grua leis ar ghile an tsneachta, |
White as snow was one of his cheeks, |
|
brecdergithir síon a ngrúad n-aile. |
*agus* an grua eile ar bhreacdheirge an mhearacáin sí. |
the other was red and speckled like foxglove. |
|
IS glasidir buga ind-ala suil. |
Súil leis ar ghlaise an bhutha. |
Blue as hyacinth was one of his eyes, |
|
IS dubithir druim ndáil in tsúil aile. |
An tsúil eile ar dhuibhe dhroma daoil. |
dark as a stag-beetle’s back was the other. |
|
Méit clíab búana in dosbili find fororda fil fair. |
Tá méid chliabh buana sa doscheann fionn órga gruaige atá air. |
The bushy head of fair golden hair upon him was as large as a reaping-basket, |
|
Benaid braini a da imdae (.i. a da less). |
Sroicheann sé imill a dhá mhás. |
and it touches the edge of his haunches. |
|
IS cassidir rethe coppad. |
Tá sé chomh dualach le ceann reithe. |
It is as curly as a ram’s head. |
|
Cía dóforte míach di chnoib dergfuiscib for a mullach |
Dá ndoirtfí mála de chnónna deargmhogallacha ar a mhullach |
If a sackful of red-shelled nuts were spilt on the crown of his head, |
|
ni foichred cnoi díb for lár |
ní thitfeadh cnó díobh ar an talamh |
not one of them would fall on the floor, |
|
[acht a fhossugud ar drolaib ocus ar clechtaib ocus ar claidínib in fuilt sin — Eg.]. |
ach fanacht ar dhrola, agus ar thriopalla, agus ar dhroimíní na gruaige sin. |
but remain on the hooks and plaits and swordlets of that hair. |
|
Claideb órduirn ina láim. |
Claíomh órdhoirn ina láimh. |
A gold-hilted sword in his hand: |
|
Scíath cróderg ro breccad do semmannaib findruini eter eclannu óir. |
Sciath chródhearg aige a breacadh le seamanna fiondruine idir lanna óir. |
a blood-red shield which has been speckled with rivets of white bronze between plates of gold. |
|
Sleg fota [tromm, Eg.] tredruimnech: |
Sleá fhada throm thrídhroimneach aige, |
A long, heavy, three-ridged spear: |
|
remithir cuing n-imechtraid a crand fil indi. |
agus an crann inti chomh ramhar le cuing sheachtrach. |
as thick as an outer yoke is the shaft that is in it. |
|
Samailte lat sin, a Fir rogain.” |
Cé leis is cosúil é sin, a Fhir Roghain.” |
Liken thou that, O Fear Roghain.” |
Section 98
|
“Ni anse damsa on a samail, |
“Ní ansa domsa a shamhail a aithint, |
“Easy for me to liken him, |
|
ar rofetatar fir Herend an ngein sin. |
óir is eol d’fhir Éireann an buinneán sin. |
for the men of Ireland know that scion. |
|
Conall Cernach mac Amorgein insin. |
Sin é Conall Cearnach mac Amhairghin. |
That is Conall Cearnach, son of Amhairghin. |
|
Dorecmaing immale fri Conaire ind inbuid-se. |
Tarlaíonn dó a bheith fara Conaire an t-am seo. |
He has chanced to be along with Conaire at this time. |
|
IS é charas Conaire sech cách, |
Is é is gean le Conaire seachas cách |
’Tis he whom Conaire loves beyond every one, |
|
fobith a chosmailiusa fris ar febas a chrotha ocus a delba [is a dénma, Eg.]. |
de bharr a chosúlachta leis ó thaobh feabhais a chrutha agus a dheilbhe agus a dhéanaimh. |
because of his resemblance to him in goodness of form and shape and build. |
|
IS máith in láech fil and, Conall Cernach. |
Is maith an laoch atá ann, Conall Cearnach. |
Goodly is the hero that is there, Conall Cearnach. |
|
IN scíath cróderg sin fil ar a durnd ro brecad do semmannaib findruini conid brec, |
An sciath chródhearg sin ina dhorn a breacadh le seamanna fiondruine a d’fhág breac í, |
To that bloodred shield on his fist, which has been speckled with rivets of white bronze, |
|
ro nóesiged ainm dó la Ultu .i. in Bricriu Conaill Chernaig. |
thug Ulaidh ainm cáiliúil uirthi .i. Bricre Chonaill Chearnaigh. |
the Ulaidh have given a famous name, to wit, the Bricre of Conall Cearnach. |
|
[Ainm aili di and, Lámtapad Conaill Cernaig |
Tá ainm eile air: Lámhthapa Chonaill Chearnaigh, |
Another name for it is Conall Cearnach’s Lámhthapa, |
|
ara tricci ocus ara athlaime gabair ocus immirthir in scíath sin Conaill Cernaig. — Eg.] |
ar a thrice agus ar a athlaimhe a ghabhtar agus a imrítear an sciath sin Chonaill Chearnaigh. |
because of the quickness and readiness with which that shield of Conall Cearnach is seized and wielded. |
|
Tongu a toinges mo thuath, |
Mionnaím dar a mionnaíonn mo thuath, |
I swear what my tribe swears, |
|
bid imda bróen dérg[fola] tairse innocht ar dorus [na] Brudne. |
is iomaí braon deargfhola a thitfidh uirthi anocht os comhair na Bruíne. |
plenteous will be the rain of red blood over it to-night before the Hostel. |
|
In tsleg druimnech sin fil úasa |
An tsleá dhroimneach sin atá os a chionn, |
That ridged spear above him, |
|
bid sochaidi forsa ndáilfe deoga tonnaid innocht ar dorus [na] Brudne. |
beidh sochaí ar a ndáilfidh sí deoch bháis anocht os comhair na Bruíne. |
many will there be unto whom to-night, before the Hostel, it will deal drinks of death. |
|
Atá[a]t secht ndoruis asin tig |
Tá seacht ndoirse as an teach amach, |
Seven doorways there are out of the house, |
|
ocus arricfa Conall Cernach b[e]ith for cach dorus díb, |
agus tarlóidh go mbeidh Conall Cearnach ag gach doras díobh |
and Conall Cearnach will contrive to be at each of them, |
|
ocus ni bía a thesbaid ar nách dorus. |
agus ní bheidh sé in easpa ó aon dorus. |
and from no doorway will he be absent. |
|
Totháethsat trí cét la Conall ina chétchumscliu, |
Titfidh trí chéad le Conall ina chéad ionsaí |
Three hundred will fall by Conall in his first conflict, |
|
cenmotha fer cach airm, ocus a fer fessin, |
seachas fear le gach arm agus fear leis féin, |
besides a man for each (of his) weapons and one for himself. |
|
ocus conráinnfi comgnim fri cach n-óen isin Brudin, |
agus beidh sé ar comhghaisce le gach n-aon sa Bhruíon, |
He will share prowess with every one in the Hostel, |
|
ocus intan immaricfa tuidecht dó foraib asin tig |
agus an tan tharlóidh é a theacht oraibh ón teach, |
and when he shall happen to sally upon you from the house, |
|
beit lir bommand ega [ocus fer for faithchi ocus renna nimi, Eg. Eg.1 ] |
beidh chomh líonmhar le calóga sneachta agus le féar ar fhaiche, agus le reanna neimhe |
as numerous as hailstones and grass on green and stars of heaven |
|
for lethchind ocus for lethcloicind ocus for cnáma fó déis a claidib, |
bhur leathchinn agus bhur leathchloiginn agus bhur gcnámha faoi bhéal a chlaímh, |
will be your half-heads and cloven skulls, and your bones under the point of his sword, |
|
ocus immáricfa élúd dó cid créchtach. |
agus éireoidh leis éalú cé gur créachtach dó. |
and he will succeed in escaping though wounded. |
|
Mairg iuras in n-orgain fodáig ind fir sin nammá!” |
Mairg a dhéanfaidh an argain, de bharr an fhir seo amháin!” |
Woe to him that shall wreak the Destruction, were it but for this man only!” |
|
“Ni cumgid,” for Ingcél. |
“Ní féidir daoibh,” arsa Ingcéal. |
“Ye cannot”, says Ingcéal. |
|
“Néla et reliqua.” |
“Néala agus rl.” |
“Clouds etc.” |
|
“Ocus iarsin cia acca?” |
“Agus iar sin, cad a chonaic tú?” |
“And after that whom sawest thou?” |
Section 99
|
Imda Conaire fessin |
Iomdha Chonaire Féin |
The Room of Conaire himself. |
|
“Atcondarc and imdae, ocus bá cáimiu a cumtach oldáta imdada in tigi olchena. |
“Chonaic mé ann iomdha agus ba chaoimhe a maise ná iomdhaí eile an tí. |
“There I beheld a room, more beautifully decorated than the other rooms of the house. |
|
Seolbrat n-airgdidi impe, |
Seolbhrat airgid uimpi |
A silvery curtain around it, |
|
ocus cumtaige isind imdae. |
agus ornáidí san iomdha féin. |
and (there were) ornaments in the room. |
|
Atcondarc triar n-inni. |
Chonaic mé triúr inti. |
I beheld a trio in it. |
|
In dias im[m]echtrach díb, |
An bheirt díobh a bhí lasmuigh, |
The outer two of them were, |
|
finna díb línaib, cona foltaib ocus a [m]brataib, |
bhí siad araon fionn, idir fholt agus bhrat freisin; |
both of them, fair, with their hair and eyelashes; |
|
ocus it gilithir snechtae. |
agus iad ar ghile an tsneachta. |
and they are as bright as snow. |
|
Rudiud roálaind fo grúad cechtar n-ae. |
Luisne sárálainn ar ghrua ceachtar díobh. |
A very lovely blush on the cheek of each of the twain. |
|
Móethóclach etorro im-medón. |
Maothóglach lár slí eatarthu. |
A tender lad in the midst between them. |
|
Bruth ocus gním ruirech lais ocus comarli senchad. |
Díograis agus fuinneamh ruire ann agus comhairle seanchaí aige. |
The ardour and energy of a king has he, and the counsel of a sage. |
|
Brat atconnarc imbi, is cubés ocus céo cétamain. |
Chonaic mé brat uime ar aon dul le ceo Lá Bealtaine. |
The mantle I saw around him is even as the mist of Mayday. |
|
Is [s]ain dath ocus écosc cacha húari tadbat fair: |
Bíonn dath agus éagasc ar leith le feiceáil air gach uair *de lá*; |
Diverse are the hue and semblance each moment shewn upon it. |
|
áildiu cach dath alailiu. |
áille gach dath ná a chéile. |
Lovelier is each hue than the other. |
|
Atcondarc roth n-óir isin brut ara bélaib, adcomaic húa smech có a imlind. |
Chonaic mé roth óir ar an mbrat, ar a bhéala, a shroicheann ó smig go himlinn. |
In front of him in the mantle I beheld a wheel of gold which reached from his chin to his navel. |
|
IS cosmail fri túidlig n-óir forloscthi dath a fuilt. |
Is cosúil le scáil óir fhorloiscthe dath a fhoilt. |
The colour of his hair was like the sheen of smelted gold. |
|
Di neoch atcondarc de delbaib betha |
De neacha a chonaic mé de dhealbha betha, |
Of all the world’s forms that I beheld, |
|
is í delb as aldem díb. |
a chruthsan is áille díobh. |
this is the most beautiful. |
|
Atcondarc a claideb n-órduirnd occo thís. |
Chonaic mé a chlaíomh órdhoirn aige thíos. |
I saw his golden-hilted glaive down beside him. |
|
Ro bói airther láme din claidiub fria truaill anechtair. |
Bhí fad lámhdhóide den chlaíomh ón truaill amach. |
A forearm’s length of the sword was outside the scabbard. |
|
A n-airther lámi sin |
Maidir leis an lámhdhóid sin, |
That forearm, |
|
fer no bid i n-airthiur [nó i n-íarthar — Eg.] in tigi tís |
fear a bheadh thíos i dtosach an tí, |
a man down in the front of the house |
|
cébad frigit fri foscod in claidib. |
thógfadh sé ceann de fhríd faoi scáth an chlaímh. |
could see a fleshworm by the shadow of the sword. |
|
Is binni[u] bindfogrogod in claidib |
Is binne binnfhoghrú an chlaímh |
Sweeter is the melodious sounding of the sword |
|
oldas bindfogur na cuslend n-ordae fochanat céol isind rígthig.” |
ná binnfhoghrú na gcuisleann órga a chanann ceol sa rítheach.” |
than the melodious sound of the golden pipes that accompany music in the palace.” |
Section 102
|
. . . |
. . . |
. . . |
|
Samailte let, a Fir rogain, cía ro cháchain in laid sin.” |
Cia leis is cosúil, a Fhir Roghain, an té a chan an laoi sin.” |
Liken thou, O Fear Roghain, him who has sung that lay.” |
|
“Ni anse damsa a samail,” for Fer Rogain: |
“Ní ansa domsa a shamhail *a aithint*,” arsa Fear Roghain. |
“Easy for me to liken him”, says Fear Roghain. |
|
“ní ‘ésce cen ríg’ ón immorro: |
“Ní ‘coimhlint gan rí’ é seo iomorra: |
“No ‘conflict without a king’ this indeed. |
|
is é rí as anem ocus as ordnidem ocus as cháinem ocus as chumachtom |
is é sin an rí is glórmhaire, is onóraí, is caoine, agus is cumhachtaí |
He is the most splendid and noble and beautiful and mighty king |
|
thánic i ndomon uli. |
a tháinig isteach sa domhain uile. |
that has come into the whole world. |
|
Is hé rí as bláthem ocus as mínem ocus as becda dodánic |
Is é an rí is cneasta, is míne agus is uirísle a tháinig |
He is the mildest and gentlest and most perfect king that has come to it, |
|
.i. Conaire Mór mac Etersceóil, |
.i. Conaire Mór mac Eadarscéil; |
even Conaire Mór son of Eadarscéal. |
|
is é fil and, ardri Herend uli. |
eisean atá ann, ardrí Éireann uile. |
’Tis he that is overking of all Ireland. |
|
Nicon fil locht and isind fir sin, |
Níl locht san fhear sin |
There is no defect in that man, |
|
eter chruth ocus deilb ocus dechelt, |
idir chruth agus dheilbh agus shlacht, |
whether in form or shape or vesture: |
|
eter méit ocus chórae ocus c[h]utrummae, |
idir mhéid agus chóracht agus chothroime, |
whether in size or fitness or proportion, |
|
e(ter) rosc ocus folt ocus gili, |
idir rosc agus fholt agus ghile, |
whether in eye or hair or brightness, |
|
eter gáis ocus álaig ocus erlabrae, |
idir ghaois agus bhéas agus urlabhra, |
whether in wisdom or skill or eloquence, |
|
eter arm ocus eirriud ocus écosc, |
idir arm agus éide agus éagasc, |
whether in weapon or dress or appearance, |
|
eter ani ocus immud ocus ordan, |
idir ghlóir agus fhlúirse agus ordan, |
whether in splendour or abundance or dignity, |
|
eter ergnas ocus gaisciud ocus cenél. |
idir eolas agus ghaisce agus chineál. |
whether in knowledge or valour or kindred. |
|
Már a óitiu ind fhir cháldae forbáith conidralá ar gním ngaiscid. |
Is mór í óigeantacht an fhir shuanmhair shimplí seo nó go dtarlaíonn ar ghníomh gaisce. |
Great is the tenderness of the sleepy simple man till he has chanced on a deed of valour. |
|
Mád día nderscaigther a bruth ocus a gal o beit fíanna fer nErend ocus Alban dó ar thig, |
Má mhúsclaítear a bhruth agus a ghal nuair a bheidh fiana fear Éireann agus Alban ag tabhairt faoi sa teach, |
*But* if his fury and his courage be awakened when the champions of Ireland and Alba are at him in the house, |
|
ní íurthar ind orguin céin bes inni. |
ní cuirfear an argain i gcrích agus é ann. |
the Destruction will not be wrought so long as he is therein. |
|
Tothóetsat sé chét la Conaire ríasiu rosia a árm, |
Titfidh sé chéad le Conaire roimh é a theacht ar a airm, |
Six hundred will fall by Conaire before he shall attain his arms, |
|
ocus tothóetsat secht cet lais ina chétchumscliu iar saigid a airm. |
agus titfidh seacht gcéad leis ina chéad chomhlann tar éis dó teacht orthu. |
and seven hundred will fall by him in his first conflict after attaining his arms. |
|
Tongu do Dia a toinges mo thuath, |
Mionnaím do Dhia dar a mionnaíonn mo thuath, |
I swear to God what my tribe swears, |
|
mani gabthar deog de |
mura ngabhfar deoch uaidh, |
unless drink be taken from him, |
|
céin co beth nách aile isin tig chenae acht é a óenur, |
cé nach mbeadh aon duine eile sa teach ach é féin ina aonar, |
though there be no one else in the house, but he alone, |
|
[no gébad som in Bruidin conas-toirsed cobair — Eg.] |
chosnódh sé an Bhruíon nó go dtiochfadh cabhair |
he would hold the Hostel until help would reach it |
|
tanairsed in fer ó Thuind Chlidna ocus o Thuind Essa Rúaid, sibsi ocon Brudin. |
rud a thabharfadh an fear ó Thonn Chlíona agus ó Thonn Easa Ruaidh fiú agus sibse ag an mBruíon. |
which the man would prepare for him from the Wave of Clíona and the Wave of Assaroe (while) ye (are) at the Hostel. |
|
Atát noí ndorais forsin tig, |
Tá naoi ndoirse chun an tí |
Nine doors there are to the house, |
|
ocus dofáeth cét láech lais cech dorais, |
agus titfidh céad laoch leis ag gach doras; |
and at each door a hundred warriors will fall by his hand. |
|
ocus intan ro scáig do chách is’tig airbert a gascid |
agus an tan a scoirfidh cách istigh oirbheart a ngaisce, |
And when every one in the house has ceased to ply his weapon, |
|
is and fochicher som ar gním n-aithergaid, |
is ansin a rachaidh sé i muinín malairt ghnímh, |
’tis then he will resort to a deed of arms. |
|
ocus díamairi dó tuidecht foraib asin tig, |
agus má tharlaíonn dó teacht ina ruathar oraibh as an teach, |
And if he chance to come upon you out of the house, |
|
bit lir bommand ega ocus fér for fagthi |
chomh líonmhar le calóga sneachta agus féar ar fhaiche |
as numerous as hailstones and grass on a green |
|
for lethchind ocus for lethchlocind ocus for cnáimred fo fháebur a chlaidib. |
*a bheidh* bhur leathchinn agus bhur leathchloiginn agus bhur gcnámha faoi fhaobhar a chlaímh. |
will be your halves of heads and your cloven skulls and your bones under the edge of his sword. |
|
IS dochu limsa nímmaricfa dó tuidecht asin tig. |
Is dóigh liomsa nach dtarlóidh dó teacht as an teach. |
’Tis my opinion that he will not chance to get out of the house. |
|
Is inmain laisseom in días fil imbi isind imdae |
Is ionúin leis an bheirt atá uime san iomdha |
Dear to him are the two that are with him in the room, |
|
.i. a dá aiti, Dris ocus Sníthi. |
.i. a bheirt oidí, Dris agus Sníthe. |
his two fosterers, Dris and Sníthe. |
|
Tothóetsat tri cóecait láech la cechtar de i ndorus na Brudne, |
Titfidh trí caogaid laoch le cechtar díobh os comhair na Bruíne |
Thrice fifty warriors will fall before each of them in front of the Hostel, |
|
ocus ni bá síre traigid úaid ille ocus innond [airm — H.] hi tóetsat.” |
agus ní faide ná troigh uaidh, abhus agus thall, mar a dtitfidh siad.” |
and not farther than a foot from him, on this side and that, will they (too) fall.” |
|
“Mairg iuras in n-orgain |
“Mairg a chuirfidh an argain i gcrích, |
“Woe to him who shall wreak the Destruction, |
|
cid dáig na dessi sin ocus na flatha fil etorro [.i.] ardri Herend, Conaire [Mór] mac Etersceóil. |
fiú de bharr na beirte sin agus an fhlatha atá eatarthu .i. ardrí Éireann, Conaire Mór mac Eadarscéil. |
were it only because of that pair and the prince that is between them, the over-king of Ireland, Conaire Mór son of Eadarscéal. |
|
Bá líach díbdud na flatha sin,” for Lomna Drúth mac Duind désa. |
Ba liach díthiú an fhlatha sin,” arsa Lomna Drúth, mac Dhoinn Déasa. |
Sad were the quenching of that reign,” says Lomna Drúth, son of Donn Déasa. |
|
“Ni cumcid,” for Ingcél: “néla femmid doforfecat” et reliqua. |
“Ní féidir daoibh,” arsa Ingcéal, “néala laige a thagann oraibh” agus rl. |
“Ye cannot”, says Ingcéal. “Clouds of weakness are coming to you,” etc. |
|
“IS deithbir duitsiu, a Ingceoil,” for Lomna [Druth — YBL.] mac Dui[n]d Désa. |
“Is maith duitse, a Ingcéil,” arsa Lomna Drúth, mac Dhoinn Déasa. |
“Good cause hast thou, O Ingcéal”, says Lomna Drúth, son of Donn Déasa. |
|
“Ni dáit atá a domáin na orgne, |
“Ní ortsa a luíonn domhaoin na hargana, |
“Not unto thee is the loss caused by the Destruction: |
|
ar béra cend rig ala-thuathe lat, |
mar béarfaidh tú ceann rí tuaithe eile leat, |
for thou wilt carry off the head of the king of another tuath, |
|
ocus doernaba fessin. |
agus téarnóidh tú féin. |
and thyself will escape. |
|
IS andso damsa chena, |
Is deacair domsa, áfach, |
Howbeit ’tis hard for me, |
|
ar bid mé ceta-ortábthar for Brudin.” |
mar is mé is tuisce a bhásófar ag an mBruíon.” |
for I shall be the first to be slain at the Hostel.” |
|
“Ango dano,” for Ingcél, “adfía basa lecht bas briscium, et reliqua.” |
“Mo thrua-sa mise,” arsa Ingcéal, “bás a gheobhaidh mé, an bás is brisce agus rl.” |
“Alas for me,” says Ingcéal, “peradventure I shall be the frailest corpse, etc.” |
|
“Ocus cia acca and iarsin?” |
“Agus cé a chonaic tú ann iar sin?” |
“And whom sawest thou afterwards?” |
Section 132
|
Imda Da Dergae |
Iomdha Da Dearga |
The Room of Da Dearga. |
|
“Atcondarc imda n-aile and, ocus óenfer inte, |
“Chonaic mé iomdha eile ann agus aon fhear amháin inti, |
“There I beheld another room with one man therein |
|
ocus dá gilla arabélaib ocus dí moing foraib, |
agus beirt ghiolla ar a bhéala agus dhá mhoing orthu, |
and in front of him two servants with two manes upon them, |
|
indala haí is dub, alaile is find. |
ceann dubh, agus an ceann eile fionn. |
one of the two dark, the other fair. |
|
Folt derg forsind láech ocus abrait deirg lais. |
Folt dearg ar an laoch agus fabhraí dearga aige. |
Red hair on the warrior and red eyebrows. |
|
Da ngrúad chorcorda lais. |
Dhá ghrua chorcairdhearga aige, |
Two ruddy cheeks he had, |
|
Rosc roglas rocháin occa |
Rosc sár-glas sárálainn aige, |
and an eye very blue and beautiful. |
|
ocus brat úanidi immi. |
agus brat uaine uime. |
He wore a green cloak |
|
Léne gelchulpatach co ndergintlaid imbi |
Léine ghealchochallach le heang dhearg inti |
and a shirt with a white hood and a red insertion, |
|
ocus claideb co n-imdurnd dét ina laim, |
agus claíomh le dornchla déid ina láimh, |
and in his hand was a sword with a hilt of ivory, |
|
ocus arric airechtain cacha imdae isin tig di lind ocus bíud, |
agus soláthraíonn sé cóir dí agus bia do gach iomdha sa teach, |
and he supplies attendance of every room in the house with ale and food, |
|
ossé cossalach oc timthirecht in tslóig uli. |
agus é cosaclaí ag timireacht an tslua uile. |
and he is quick-footed in serving the whole host. |
|
Samailte lat sin, a Fir rogain.” |
Cé leis is cosúil eisean, a Fhir Roghain.” |
Liken thou that, O Fear Roghain.” |
Section 133
|
“Rofetursa inna firu sin. |
“Is aithnid dom na fir sin. |
“I know those men. |
|
Da Derga insain: |
Sin é Da Dearga: |
That one is Da Dearga. |
|
is láis dorónad in Bruden, |
is leis a rinneadh an Bhruíon |
’Tis by him that the Hostel was built, |
|
ocus ó gabais trebad ní ro dúnait a doirse ríam o dorigned, |
agus ó chuaigh sé i mbun tí, níor dúnadh a dhoirse riamh, ó rinneadh an *bhruíon* |
and since it was built its doors have never been shut |
|
acht leth día mbí in gáeth is fris bís in chomla, |
ach bíonn comhla leis ar thaobh na gaoithe; |
save on the side to which the wind comes — the valve is closed against it — |
|
ocus o gabais trebad |
agus ó chuaigh sé i mbun tí, |
and since he began housekeeping |
|
ní tuccad a chairi do thenid, |
níor tógadh a choire den tine |
his caldron was never taken from the fire, |
|
acht no bíd oc bruith bíd do feraib Herend. |
ach bhíodh ag beiriú bia d’fhir Éireann. |
but it has been boiling food for the men of Ireland. |
|
Ocus in días fil ara bélaib, dá dalta dosom in dá macc sin |
Agus an bheirt ar a bhéala, beirt dhaltaí dó an dá macaomh sin, |
The pair before him, those two youths, are his fosterlings, |
|
.i. dá mac ríg Lagen .i. Muredach ocus Corpri. |
beirt mhac rí Laighean .i. Muiríoch agus Cairbre. |
two sons of the king of Leinster, namely Muiríoch and Cairbre. |
|
Ocus totoethsat trí deichenbair lasin triar sín ar dorus a tigi, |
Agus titfidh trí deichniúr leis an triúr sin os comhair a dtí, |
And three decads will fall by that trio in front of their house |
|
ocus maidfit búaid rig [nó rigdamna — YBL.] nó airig dibergae, |
agus maífidh siad bua ar rí nó rídhamhna, nó ar aire díbheirge, |
and they will boast of victory over a king or a crownprince or a chief of the reavers. |
|
ocus immaricfa elud dóib ass iarsuidi[u].” |
agus rithfidh leo éalú as iar sin. |
After this they will chance to escape from it.” |
|
“Céin mair nodo-ansed!” for Lomna. |
“Saol fada don té a dhéanfaidh anacal orthu!” arsa Lomna. |
“Long live he who should protect them!” says Lomna. |
|
“Bá fer búaíd a n-anacail oldás buáid a ngona. |
“Ba fhearr bua a n-anacail ná bua a ngona. |
“Better were triumph of saving them than triumph of slaying them. |
|
Bátár anachthai cid fóbíthin ind fir sin. |
Ba chóir anacal a dhéanamh orthu fiú ar son an fhir sin. |
They should be spared were it (only) on account of that man. |
|
Bá túalaing a chomairgi in fer sin,” for Lomna Drúth. |
B’fhiú an fear sin a choimirce,” arsa Lomna Drúth. |
’Twere meet to give that man quarter”, says Lomna Drúth. |
|
“Ní cumcíd,” for Ingcel. |
“Ní féidir daoibh,” arsa Ingcéal. |
“Ye cannot”, says Ingcéal. |
|
“Néla [rl.]” |
“Néala agus rl.” |
“Clouds etc.” |
|
“Ocus iarsin cia acca and?” |
“Agus iar sin, cé a chonaic tú ann?” |
“And after that whom sawest thou there?” |
Section 141
|
“Comérgid súas trá, a fíanna!” for Ingcel, “dochom in tige.” |
“Éirígí, a fhianna!” arsa Ingcéal, “suas libh feasta chun an tí.” |
“Rise up, then, ye champions!” says Ingcéal, “and get you on to the house.” |
|
Cota-éirget iarom la sodain na díbergaig dochom na Brudne |
Chéimnigh, iaramh, na díbheirgigh chun na Bruíne leis sin, |
With that the reavers immediately march to the Hostel, |
|
ocus fochartatar andord n-impi. |
agus chuireadar andord *astu* uimpi. |
and made a murmur about it. |
|
“Tá chéin”, for Conaire, “cid so?” |
“Éistigí seal,” arsa Conaire, “cad é seo?” |
“Silence a while,” says Conaire, “what is this?” |
|
“Fíanna ar thig,” or Conall Cernach. |
“Fianna os comhair an tí,” arsa Conall Cearnach. |
“Champions at the house”, says Conall Cearnach. |
|
“Óic doib sund,” ol Conaire. |
“Tá laochra anseo dóibh,” arsa Conaire. |
“There are warriors for them here”, answers Conaire. |
|
“Ricfaider a les innocht,” or Conall Cernach. |
“Beidh gá leo anocht,” arsa Conall Cearnach. |
“They will be needed tonight”, Conall Cearnach rejoins. |
Section 142
|
Is iarsin dolluid Lomna Drúth riasin slóg isin mBrudin. |
Is iar sin a chuaigh Lomna Drúth roimh an slua isteach sa Bhruíon. |
Then went Lomna Drúth before the host (of reavers) into the Hostel. |
|
Bensait in dorsaire a c[h]end de. |
Bhain na doirseoirí an ceann de. |
The doorkeepers struck off his head. |
|
Fochres [a cend — Eg.] iarom isin mBrudin co fá thrí, |
Caitheadh an ceann iaramh isteach sa Bhruíon faoi thrí, |
Then the head was thrice flung into the Hostel, |
|
ocus dorralad eiste co fa thri, |
agus caitheadh amach aisti arís é faoi thrí |
and thrice cast out of it, |
|
feib dorairgert som fessin. |
mar ar thairngir sé féin. |
as he himself had foretold. |
Section 143
|
Dothic iarom Conaire immach asin Bruidin, ocus drécht día muintir lais, |
Tagann Conaire amach as an mBruíon iaramh agus dream dá mhuintir leis, |
Then Conaire himself sallies out of the Hostel together with some of his people, |
|
ocus ferait comlond frisin slóg, |
agus fearann siad comhlann leis an slua |
and they fight a combat with the host (of reavers), |
|
ocus dofuitet se cét la Conaire ría síu ro sassad a arm. |
agus thit sé chéad le Conaire sular éirigh leis teacht ar a airm. |
and six hundred fell by Conaire before he could get to his arms. |
|
Adainter iarom in Bruden co fá thrí, |
Cuirtear an Bhruíon iaramh trí thine faoi thrí, |
Then the Hostel is thrice set on fire, |
|
ocus dorró-bdad anall co fá thri. |
agus múchtar í faoi thrí ón taobh eile. |
and thrice put out from thence: |
|
Ocus rodet ní íurtha ind orgain |
Agus deonadh nach gcuirfí an argain riamh i gcrích |
and it was granted that the Destruction would never have been wrought |
|
mani gabtha gním n-aithergaib co Chonaire. |
mura ngabhfaí a ghníomh gaisce airm de Chonaire. |
had not work of weapons been taken from Conaire. |
|
Dotháet Conaire do saigid a harm iarsin, |
Tagann Conaire ar thóir a airm iar sin |
Thereafter Conaire went to seek his arms, |
|
ocus gebid a erred cathaigthe imme, |
agus gabhann (sé) a éide catha uime, |
and he dons his battle-dress, |
|
ocus gabaid glés n-imberta a arm forsna diberga cosin mbudin ro bói. |
agus gabhann ag imirt a arm ar na díbheirgigh fara an mbuíon a bhí leis. |
and falls to plying his weapons on the reavers, together with the band that he had. |
|
Tofuitet dano sé chét lais iar saigid a airm inna chétcumscliu. |
Tar éis dó teacht ar a arm, *áfach,* titeann sé chéad leis ina chéad ionsaí. |
Then, after getting his arms, six hundred fell by him in his first encounter. |
Section 144
|
Ro gab roiniud forsna díbergae iar sudiu. |
Cuireadh an ruaig ar na díbheirgigh iar sin. |
After this the reavers were routed. |
|
“Atrubartsa fribse,” for Fer rogain macc Duind Désa, |
“Dúirt mé libh” arsa Fear Roghain mac Dhoinn Déasa, |
“I have told you”, says Fear Roghain son of Donn Déasa, |
|
“o beit fíanna fer n-Érend ocus Alban co Conaire ar thig, |
“má thugann fianna fir Éireann agus Alban faoi Chonaire os comhair an tí, |
“that if the champions of the men of Ireland and Alba attack Conaire at the house, |
|
ní iurthar ind orgain mani millter a bruth ocus a gal Conaire.” |
ní cuirfear an argain i gcrích mura milltear bruth agus gal Chonaire.” |
the Destruction will not be wrought unless Conaire’s fury and valour be quelled.” |
|
“Bid gar úar dosom ón,” or na druid robátár immalle frisna dibergae. |
“Is gairid a uain,” arsa na draoithe a bhí maille leis na díbheirgigh. |
“Short will his time be”, say the wizards along with the reavers. |
|
Bá hé milliud són dobertatár, conid-ragaib roluigi dige. |
Ba é an milleadh a thug siad air gur ghabh móreaspa dí é. |
This was the quelling they brought, a scantness of drink that seized him. |
Section 145
|
Dolluid Conaire issa tech iarsin ocus conatech[t] dig. |
Chuaigh Conaire isteach sa teach iar sin agus d’iarr deoch. |
Thereafter Conaire entered the house, and asked for a drink. |
|
“Deog dam, a phopa Maic cecht!” for Conaire. |
“Deoch dom, a phopa Maic Céacht!” arsa Conaire. |
“A drink to me, O master Mac Céacht!” says Conaire. |
|
“Ní hé ord ron-gabus úait cosse ém,” for Mac cecht, “tabairt digi dait. |
“Ní hé sin an t-ordú a fuair mé uait go dtí seo, *ámh,*” arsa Mac Céacht, “deoch a thabhairt duit. |
Says Mac Céacht: “This is not the order that I have hitherto had from thee, *indeed,* to give thee a drink. |
|
Atát dálemain ocus deogbairi lat: |
Ta dáiliúin agus deochbhairí farat: |
There are spencers and cupbearers |
|
tuicet dig dait. |
tugaidís-sean deoch duit. |
who bring drink to thee. |
|
In t-órd ron-gabus[s]a úait cosse [.i.] to imditiu |
An t-ordú a fuair mé uait go dtí seo .i. tú a chosaint |
The order I have hitherto had from thee is to protect thee |
|
o beit fíanna fer nErend ocus Alban deit i[m]mon mBrudin. |
nuair a bheadh fianna fir Éireann agus Alban ag tabhairt fút timpeall na Bruíne. |
when the champions of the men of Ireland and Alba may be attacking thee around the Hostel. |
|
Raga slan úadib, |
Rachaidh tú slán uathu |
Thou wilt go safe from them, |
|
ocus ní raga gai it chorp. |
agus ní rachaidh ga i do chorp. |
and no spear shall enter thy body. |
|
Cuindig dig cot dáemnu ocus cot deogbairi.” |
Iarr deoch ar do dháiliúin agus ar do dheochbhairí.” |
Ask a drink of thy spencers and thy cupbearers.” |
Section 146
|
IS andsin conatecht Conaire dig co a dálemnaib ocus co a deogbairib ro bátár isin tig. |
Ansin d’iarr Conaire deoch ar na dáiliúin agus ar na deochbhairí leis a bhí sa teach. |
Then Conaire asked a drink of his spencers and his cupbearers who were in the house. |
|
“Nis-fil and chetus,” ol seat; |
“Ar dtús,” ar siad, “níl *a leithéid* ann; |
“In the first place there is none”, they say; |
|
“ro dóirtéa forsna tenti na lennand ro batar isin tig.” |
doirteadh ar na tinte na leachtanna a bhí sa teach.” |
“all the liquids that had been in the house have been spilt on the fires.” |
|
Ni fúaratar na deogbaire dig dó isin Dothrae (.i. aband), |
Ní bhfuair na deochbhairí deoch dó sa Dothra (.i. abhainn) |
The cupbears found no drink for him in the Dodder (a river), |
|
ocus ro bói in Dothra tríasin tech. |
*cé go raibh* an Dothra ag gabháil tríd an teach. |
and the Dodder had flowed through the house. |
Section 147
|
IS and conaitecht Conaire dig aridisi. |
Is ansin d’iarr Conaire deoch arís. |
Then Conaire again asked for a drink. |
|
“Deog dam, a data, a Maicc cecht! |
“Deoch dom, a altramaí, a Mhic Céacht! |
“A drink to me, O fosterer, O Mac Céacht! |
|
is cumma dam cé bád é éc tíasur, |
Is cuma domsa cé gurb é sin an bás a gheobhaidh mé; |
’Tis equal to me what death I shall go to, |
|
ol atbél chenae.” |
beidh deireadh liom cibé scéal é.” |
for anyhow I shall perish.” |
|
IS and sin tra ro lá Macc cecht rogu di láthaib gaile fer nErend ro batár isin tig, |
Is ansin thug Mac Céacht rogha do na laochra gaile d’fhir Éireann a bhí sa teach, |
Then Mac Céacht gave a choice to the champions of valour of the men of Ireland who were in the house, |
|
dús in bad imchomet ind ríg bád dethiten dóib, |
arbh fhearr leo de chúram an rí ba deithide dóibh a chosaint |
whether they cared to protect the King |
|
nó bád chuingid dige dó. |
nó deoch a lorg dó. |
or to seek a drink for him. |
|
ISsé ros-frecair isin tig Conall Cernach |
Is é freagra a thug Conall Cearnach sa teach |
Conall Cearnach answered this in the house |
|
— ocus ba lond la side in comram, |
— ba ghráin leis-sean an t-aighneas |
— and cruel he deemed the contention, |
|
ocus bái fích do sede dogrés iartain fri Macc cecht: |
agus bhí sé i bhfíoch de ghréas le Mac Céacht ina dhiaidh sin — |
and afterwards he had always a feud with Mac Céacht — |
|
“Léic duinní comet ind ríg,” or Conall, |
“Lig dúinn cosaint an rí,” arsa Conall, |
“Leave the defense of the King to us,” says Conall, |
|
“ocus eirgsiu do chuingid na digi, |
“agus éirí ar lorg na dí, |
“and go thou to seek the drink, |
|
úair is cucut conaitegar.” |
óir is ortsa a iarrtar í.” |
for of thee it is demanded.” |
Section 148
|
Luid iarom Macc cecht do chuingid na dige, |
D’imigh Mac Céacht ansin ar lorg na dí, |
So then Mac Céacht fared forth to seek the drink, |
|
ocus gabais Lé fri flaith mac Conaire fo axail, |
agus thug sé leis Lé-le-Flaith, mac Conaire, faoina ascaill |
and he took Conaire’s son, Lé-le-Flaith, under his armpit, |
|
ocus in cuach [n]órdae Conaire i mber[b]fide dam co tinni, |
agus corn órga Chonaire ina mbeireofaí damh agus muc shaillte; |
and Conaire’s golden cup, in which an ox with a bacon-pig would be boiled; |
|
ocus bert a scíath ocus a dá gai ocus a claideb, |
agus thug a sciath agus a dhá gha agus a chlaíomh leis, |
and he bore his shield and his two spears and his sword, |
|
ocus bert inber in chore .i. inber iairnd. |
agus thug bior an choire .i. bior iarainn. |
and he carried the caldron-spit, a spit of iron. |
|
Farrumái immach cucu, |
Bhrúigh sé amach chucu |
He burst forth upon them, |
|
ocus dobert nói mbulli dond inbiur iarind ar dorus na Brudne, |
agus thug naoi mbuille den bhior iarainn os comhair na Bruíne, |
and in front of the Hostel he dealt nine blows of the iron spit, |
|
ocus tofuit nónbur cacha buille. |
agus thit naonúr le gach buille. |
and at every blow nine reavers fell. |
|
Dogní iarom fáenchles don scíath |
Rinne sé iaramh faonchleas den sciath |
Then he makes a sloping feat of the shield |
|
ocus faeborchles don claidiub imma chend, |
agus faobharchleas den chlaíomh um a cheann, |
and an edge-feat of the sword about his head, |
|
ocus tobert fobart mbidbad forro, |
agus thug fogha bíobha fúthu, |
and he delivered a hostile attack upon them. |
|
ocus tofuitet sé cét lais ina chétchumscliu, |
agus thit sé chéad ina chéad ionsaí |
Six hundred fell in his first encounter, |
|
ocus teit iar sligi cét tría budin sechtair. |
agus ar shleachtadh na gcéadtha ghabh sé tríd an mbuíon lasmuigh. |
and after cutting down hundreds he goes through the band outside. |
Section 149
|
Imthussa lochta na Brudne, iss ed chestnigther, sund colléic. |
Dála lucht na Bruíne, sin é atá á iniúchadh anseo faoi láthair. |
The doings of the folk of the Hostel, this is what is here examined, presently. |
|
Atraig Conall Cernach |
Éiríonn Conall Cearneach, |
Conall Cearnach arises, |
|
ocus gebid a gaisced |
agus gabhann a arm gaisce *chuige* |
and takes his weapons, |
|
ocus imsói dar dorus na Brudne |
agus casann *amach* thar doras na Bruíne |
and wends over the door of the Hostel, |
|
ocus timchellaid a tech, |
agus timpeallaíonn an tí |
and goes round the house. |
|
ocus dofuitet .ccc. lais, |
agus titeann trí chéad leis, |
Three hundred fell by him, |
|
ocus díchuirid na díberg[a] da téora fuithairbi ó Brudin sechtair, |
agus díchuireann sé na díbheirgigh trí iomaire ón mBruíon amach, |
and he hurls back the reavers over three ridges out from the Hostel, |
|
ocus máidid buáid ríg, |
agus maíonn bua ar rí |
and boasts of triumph over a king, |
Section 150
|
Tic Cormac Condlongas |
Tagann Cormac Connlongas *i láthair* |
Cormac Connlongas sallies out, |
|
ocus a nói céli malle fris, |
agus a naonúr céile maille leis, |
and his nine comrades with him, |
|
ocus doberat a cumscliu forsna diberga, |
agus tugann a n-ionsaithe faoi na díbheirgigh; |
and they deliver their onsets on the reavers. |
|
ocus dothuitet nói ndeichenbor la Cormac |
agus titeann naoi ndeichniúr le Cormac |
Nine enneads fall by Cormac |
|
ocus nói ndeichenbor la muintir, |
agus naoi ndeichniúr lena mhuintir, |
and nine enneads by his people, |
|
ocus fer cech airm, |
agus fear le gach arm |
and a man for each weapon |
|
ocus fer cech fir, |
agus fear le gach fear, |
and a man for each man. |
|
ocus máidid Cormac lecht airig díbergae, |
agus maíonn Cormac bás aire de na díbheirgigh, |
And Cormac boasts of the death of a chief of the reavers. |
|
ocus immáric elud dóib cér’bot crechtaig. |
agus ritheann leo éalú cé gur chréachtach dóibh. |
They succeed in escaping though they be wounded. |
Section 151
|
Tecait in tríar Cruithnech a Brudin sechtair, |
Tagann an triúr Cruithneach as an mBruíon amach, |
The trio of Picts sally forth from the Hostel, |
|
ocus gabait gles immerta a n-arm forsna díberga, |
agus gabhann siad ag imirt a n-arm ar na díbheirgigh, |
and take to plying their weapons on the reavers. |
|
ocus dofuitet nói ndeichenbor leo, |
agus titeann naoi ndeichniúr leo, |
And nine enneads fall by them, |
|
ocus immaríc elud dóib cíar’bat crechtaig. |
agus ritheann leo éalú cé gur chréachtach dóibh. |
and they chance to escape though they be wounded. |
|
Tecait in nónbor cuslennach immach, |
Tagann an naonúr cuisleannach amach, |
The nine pipers sally forth |
|
ocus imrubat a ngnim forsna diberga, |
agus imríonn siad a ngaisce ar na díbheirgigh, |
and dash their (warlike) work on the reavers; |
|
ocus immáric elud dóib. |
agus ritheann leo éalú. |
and (then) they succeed in escaping. |
Section 152
|
Cid fil and trá acht is fota fri haisnis, |
Cad tá i gceist, más ea, ach gur fada le hinsint é, |
Howbeit then, but it is long to relate, |
|
is tophlíúin menman, |
gur leadrán meanman, |
’tis weariness of mind, |
|
is búadred do chétfaidib, |
gur buaireamh do chéadfaí, |
’tis confusion of the senses, |
|
is emiltius fri héstidip, |
gur eimhealtas le lucht éiste, |
’tis tediousness to hearers, |
|
is imarcraid n-innisen |
gur iomarca insinte é |
’tis superfluity of narration |
|
tíachtain dar na nechib inundaib fo dí. |
trácht ar na nithe céanna faoi dhó. |
to go over the same things twice. |
|
Acht tancatár iar n-urd lucht na Brudne immach, |
Ach tháinig lucht na Bruíne amach de réir oird, |
But the folk of the Hostel came forth in order, |
|
ocus ro fersatár a comlonna forsna diberga, |
agus d’fhear siad a gcomhlanna leis na díbheirgigh, |
and fought their combats with the reavers, |
|
ocus dotuitset leo amal ro rádi Fer rogain ocus Lomna Druth fri Ingcél |
agus thit siad leo mar a dúirt Fear Roghain agus Lomna Drúth le hIngcéal |
and fell by them, as Fear Roghain and Lomna Drúth had said to Ingcéal, |
|
.i. no theiged lucht cecha imdae beus co fertáis a comlond, |
.i. théadh lucht gach iomdha amach fós, d’fhearaidís a gcomhlanna, |
to wit, that the folk of every room would sally forth still and deliver their combat, |
|
ocus imruláitís ass iarsin. |
agus d’éalaídis as iar sin. |
and after that escape. |
|
Connach farcaib i mBrudin i farrad Conaire acht Conall ocus Sencha ocus Dubtach. |
Níor fágadh dá réir sin sa Bhruíon i bhfarrad Conaire ach Conall agus Seancha agus Dubhthach. |
So that none were left in the Hostel in Conaire’s company save Conall and Seancha and Dubhthach. |
Section 153
|
Frisin mórbruth iarom, ocus fri mét in chomlaind ro fer Conaire, |
De bharr an mhórbhrutha, iaramh, agus méid an chomhlainn a d’fhear Conaire, |
Now from the vehement ardour and the greatness of the contest which Conaire had fought, |
|
dofic a mórthart ítad, |
tháinig spalladh mór tarta air, |
his great drouth of thirst attacked him, |
|
ocus aplis do thám ar nach fúair a dig. |
agus d’éag sé d’fhiabhras mar nach bhfuair sé a dheoch. |
and he perished of a consuming fever, for he got not his drink. |
|
Ó’tbath iarom in rí |
Nuair a cailleadh an rí *, áfach,* |
So when the king died |
|
dothægat in triar út a Brudin immach, |
tháinig an triúr úd as an mBruíon amach |
those three sally out of the Hostel, |
|
ocus nos-gabat sáebglés ndíberge forsna díbergaib, |
agus rinne siad baothbheart díbheirge ar na díbheirgigh, |
and deliver a wily stroke (?) of reaving on the reavers, |
|
ocus imthiagat o Brudin co créchtach, aithbris[te] ocus athgoite. |
agus d’imigh siad ón mBruíon go créachtach athbhriste tromghonta. |
and fare forth from the Hostel, wounded, to-broken and maimed. |
Section 154
|
IMthússa Maicc cecht immorro, luid sede co ránic Tiprait Casra. |
Dála Mhic Céacht, iomorra, d’imigh sé leis nó gur ráinig sé go Tobar Chasra. |
Touching Mac Céacht, however, he went his way till he reached the Well of Ceasair, |
|
Ba occus do hi Crích Cúaland inna farrad, |
Bhí seo ina fharradh i gCríoch Cualann; |
which was near him in Críoch Cualann; |
|
ocus ní fúair lán a chúaich inti di usci .i. in cúach orda Conaire ron-uc ina láim. |
ach ní bhfuair sé lán a choirn — corn órga Chonaire a rug sé leis ina láimh — d’uisce ann. |
but of water he found not therein the full of his cup, that is, Conaire’s golden cup which he had brought in his hand. |
|
Dorimchell rígusciu Herend ría matain |
Roimh mhaidin ghabh sé timpeall go ri-uiscí Éireann |
Before morning he had gone round the chief rivers of Ireland, |
|
.i. Buas, Boand, Banna, |
.i. Buas, Bóinn, Banna, |
to wit, Bush, Boyne, Bann, |
|
Berba, Neim, Luae, |
Bearú, Neimh, Lua, |
Barrow, Neimh, Lua, |
|
Láigdae, Sinand, Siúr, |
Laíghe, Sionann, Siúr, |
Laíghe, Shannon, Suir, |
|
Slicech, Sámair, Find, |
Sligeach, Sámhair, Fionn, |
Sligo, Sámhair, Fionn, |
|
Ruirthech, [Sláne, — Eg.] |
Ruirtheach, Sláine, |
Ruirtheach, Slaney, |
|
ocus ní fúair lán a chúaich di usci intib. |
agus ní bhfuair lán a choirn d’uisce iontu. |
and in them he found not the full of his cup of water. |
Section 155
|
Toróchell dano prímlocha Herend ría matain |
Ansin ghabh sé timpeall go príomhlocha Éireann roimh mhaidin, |
Then before morning he had travelled to the chief lakes of Ireland, |
|
.i. Dergderc, Loch Luimnig, |
.i. Deirgdheirc, Loch Luimnigh, |
to wit, Lough Derg, Loch Luimnigh, |
|
Loch Rí[b], Loch Febail, |
Loch Ríbh, Loch Feabhail, |
Lough Ree, Lough Foyle, |
|
Loch Mesca, Loch n-Erbsen, |
Loch Measc, Loch nOirbhsean, |
Lough Mask, Lough Corrib, |
|
Loch Láig, Loch Cúan, |
Loch Lao, Loch Cuan, |
Loch Lao, Loch Cúan, |
|
Loch n-Echach, Mórloch, |
Loch nEachach, Mórloch; |
Lough Neagh, Mórloch, |
|
ocus ní fúair lán a cuaich di usci intib. |
agus ní bhfuair lán a choirn d’uisce iontu. |
and of water he found not therein the full of his cup. |
Section 156
|
Luid co ránic Úarán nGarad for Maig Ái. |
Lean sé air nó go ráinig sé go hUarán Garadh ar Mhá Aoi. |
He went his way till he reached Uarán Garadh on Má Aoi. |
|
Atroa[s]sidé a dícleth n-airi, |
Níorbh fhéidir é a cheilt air |
It could not hide itself from him: |
|
co tuc lán a chúaich ass, |
agus thug sé lán a choirn as, |
so he brought thereout the full of his cup, |
|
ocus docer in mac fo a choim. |
agus thit an mac faoina choim. |
and the boy fell under his covering. |
|
Dodeochaid iar sudiu co tánic Brudin Da Dergæ ría matain. |
Chuaigh sé iar sin nó gur tháinig sé go Bruíon Da Dearga roimh mhaidin. |
After this he went on and reached Da Dearga’s Hostel before morning. |
Section 157
|
INtan dodeochaid Macc cecht triasin tres fuithairbi dochom in tige, |
An tan a tháinig Mac Céacht thar an triú hiomaire i dtreo an tí, |
When Mac Céacht went across the third ridge towards the house, |
|
is and ro bói días oc béim a chind do Chonaire. |
is ann a bhí beirt ag baint a chinn de Chonaire. |
’tis there were twain striking off Conaire’s head. |
|
Benaid íarom Macc cecht a chend dond-ala fir adchomaic a chend do Conaire. |
Baineann, iaramh, Mac Céacht a cheann de dhuine den bheirt a bhain a cheann de Chonaire. |
Then Mac Céacht strikes off the head of one of the two men who were beheading Conaire. |
|
Ro bói dano in fer aile oc élúd ass cossin chind. |
Bhí an fear eile ansin ag éalú as leis an gceann. |
The other man then was fleeing forth with (the king’s) head. |
|
Docóemnacair coirthe cloche fo chossaib Maicc cecht for lár na Brudne. |
Tharla carraig choirthe faoi chosa Mhic Céacht ar úrlar na Bruíne. |
A pillar-stone chanced to be (?) under Mac Céacht’s feet on the floor of the Hostel. |
|
Doléice dond fiur aile occ a rabi a cend |
Caith sé í leis an bhfear eile ag a raibh an ceann |
He hurls it at the man who had Conaire’s head |
|
tara choeldruim cor-róemid a druim and. |
gur bhuail ina chaoldroim gur bhris a dhroim ann. |
(and drove it) through his spine, so that his back broke. |
|
Benaid Macc cecht a chend de íar sudiu. |
Bhain Mac Céacht a cheann de ansin. |
After this Mac Céacht beheads him. |
|
Dórtais Macc cecht in cúach n-usci inn airsci ocus im-méde Conaire. |
Dhoirt Mac Céacht an corn uisce i sceolbhach agus i muineál Chonaire. |
Mac Céacht then spilt the cup of water into Conaire’s gullet and neck. |
|
Asbert iarom cend Conaire iar tabairt ind usci ina médi ocus inna ersci: |
Dúirt ceann Chonaire iaramh nuair a cuireadh an t-uisce ina mhuineál agus ina sceolbhach: |
Then said Conaire’s head, after the water had been put into its neck and gullet: |
|
“Maith fer Macc cecht, |
“Maith an fear Mac Céacht. |
“A good man Mac Céacht, |
|
fó fer Macc cecht, |
Sárfhear Mac Céacht. |
an excellent man Mac Céacht. |
|
[maith loech him-maig, |
Maith an laoch lasmuigh. |
A good warrior without, |
|
maith hi tig — Eg.] |
Maith (an laoch) laistigh. |
good within, |
|
dobeir dig, |
Tugann deoch, |
He gives a drink, |
|
conói ríg, |
cosnaíonn rí, |
he saves a king, |
|
dogní echt. |
déanann éacht. |
he doth a deed. |
|
[cain tairnic fíanna fúar |
Is maith a mharaigh sé na fianna a fuair mé. |
Well he ended the champions I found. |
|
fóidis for lóechu liic |
Cuir sé leac ar laoich. |
He sent a flagstone on the warriors. |
|
Cain selaig ar dorus tech mBruidne diamla |
Is maith a shlascairt ar dhoras tí na Bruíne. |
Well he hewed by the door of the Hostel … |
|
Fer lé he. |
Fear Lé é |
Fear Lé, |
|
conid fria leth les sleg. |
gur lena taobh leis sleá. |
So that a spear is against one hip. |
|
caín beinn do Macc cían clothach cecht. |
Is maith a bheinn do Mhac cían clothach Céacht. |
Good should I be to far-renowned Mac Céacht. |
|
Dia mbad i mbethu beind. Fó fer.” — Eg.] |
Dá mba i mbeatha a bheinn. Sárfhear.” |
If I were alive. A good man.” |
|
|
|
|
|
Luid Macc cecht iar sudiu iarom i ndegaid in madma. |
Chuaigh Mac Céacht iaramh i ndiaidh na maidhme. |
After this Mac Céacht then followed the routed foe. |
Section 158
|
ISs ed tra ármit araile libair andso |
Is é a aithriseann leabhair eile, *áfach,* |
’Tis this that some books relate, however, |
|
conna torchair acht uathed mbec im Chonaire .i. nónbor nammá, |
nár thit ach beagán beag um Chonaire, .i. naonúr amháin, |
that but a very few fell around Conaire, namely, nine only. |
|
ocus ní mór ma doerna sceóla[ng] indisen scél dona fíannaib ro bátár ar tig doib. |
agus nach mór nár éalaigh fear inste scéil de na fianna a bhí os comhair an tí ina gcoinne. |
And hardly a fugitive escaped to tell the tidings to the champions who had been at the house. |
Section 159
|
Baile ir-rabatár cóic míle cét |
Mar a raibh cúig mhíle céad, |
Where there had been five thousand |
|
ocus deich cét in cach míli, |
agus deich gcéad i ngach míle, |
— and in every thousand ten hundred — |
|
ní érna acht óenchoiciuir díb ass |
níor éalaigh ach aon chúigear amháin díobh as |
only one set of five escaped, |
|
.i. Ingcél ocus a dá bráthair .i. Echell ocus Tulchinne .i. ‘Dartaid na diberca’ |
.i. Ingcéal agus a bheirt dearthár (.i. Éigeal agus Tulchinne .i. ‘Dartaí na Díbheirge’) |
namely Ingcéal, and his two brothers Éigeal and Tulchinne, the ‘Yearling of the Reavers’ |
|
[in marg. i. tri maicc ui Chonmaic] |
(—.i. triúr de shliocht Conmaicne,) |
— three great-grandsons of Conmac, |
|
[ocus da Ruád Róirend ro cétgonsat Conaire — Eg.] |
agus an dá Rua ó Roirinn, *an bheirt* a chéadghoin Conaire. |
and the two Ruas of Róiriu who had been the first to wound Conaire. |
Section 160
|
Luid iarom Ingcél i n-Albain iartain |
Chuaigh Ingcéal iaramh go hAlban, *áfach,* |
Thereafter Ingcéal went into Alba, however, |
|
ocus gabais rigi daresi a athar |
agus ghabh an ríogacht tar éis a athar |
and received the kingship after his father, |
|
ó ruc buaid ríg ala-thúathi leis dia thig. |
mar gur thug sé leis abhaile bua rí tuaithe eile. |
since he had taken home triumph over a king of another tuath. |
Section 161
|
ISs ed immorro is slicht il-lebraib ailib and, |
Is é seo, iomorra, an insint i leabhair eile, |
This, however, is the recension in other books, |
|
ocus is dochu co mbad fíriu. |
agus is dóiche gur mó is fíor é |
and it is more probably truer. |
|
Cethracha nó cóeca do thutim do lucht na Brudne, |
*.i.* Daichead nó caoga de lucht na Bruíne a thitim |
Of the folk of the Hostel forty or fifty fell, |
|
ocus téora cethraimthe do thutim dona díbergaib |
agus trí ceathrúna de na díbheirgigh, |
and of the reavers three fourths |
|
ocus a n-áentrían namma do élúd ónd orgain. |
agus *gan ach* trian amháin (sic) díobh a éalú ón scrios. |
and one third [leg. fourth?] of them only escaped from the Destruction. |
Section 162
|
INtan dano ro boi Macc cecht for a áltaib isind ármaig |
An tan a bhí Mac Céacht ina chosair chró ar an ármhá, *áfach,* |
Now when Mac Céacht was lying wounded on the battlefield, moreover, |
|
cind in tres-lái conaccai in mnai sechae. |
faoi cheann trí lá chonaic sé an bhean ag gabháil thar bhráid. |
at the end of the third day, he saw a woman passing by. |
|
“Tadall lat ille, a banscal,” for Macc cecht. |
“Tar anseo, a bhean,” arsa Mac Céacht. |
“Come hither, O woman,” says Mac Céacht. |
|
“Ní laimim a dul,” ol in ben, “lat graain ocus t’omun.” |
“Ní leomhaim dul,” arsa an bhean, “le gráin agus eagla romhat.” |
“I dare not go thus”, says the woman, “for horror and fear of thee.” |
|
“Ro bói uair damsa di sudiu, a ben,” for Macc cecht, |
“Bhí an t-am ann, a bhean,” arsa Mac Céacht, “nuair a bhí sin agam |
Says Mac Céacht: “There was a time when I had this, O woman, |
|
[“.i. mo grain ocus m’omun ar neach, |
.i. gráin agus eagla romham ar dhuine; |
even horror and fear of me on some one. |
|
acht chena ni agara so ni, ocus — Eg.] |
ach anois ní cás duit aon eagla a bheith ort, agus |
But now thou shouldst fear nothing. |
|
Nod-gaibim for fir mo enig ocus mo fhaesaim.” |
glacaim leat ar fhírinne m’oinigh agus mo choimirce.” |
I accept thee on the truth of my honour and my safeguard.” |
|
Adella in ben chuice iarom. |
Téann an bhean chuige iaramh. |
Then the woman goes to him. |
|
“Nochon fetursa,” ol se, “in [ba] cuil bá in corrmíl bá in sengán nom-gaib isin crecht.” |
“Ní fheadar,” ar sé, “an cuil nó corrmhíol nó seangán atá ag gabháil dom sa chréacht.” |
“I know not”, says he, “whether it is a fly or a gnat, or an ant that nips me in the wound.” |
|
Ecmaing bá mongach maic thire ro bói and |
Tharla gur mac tíre mongmhór a bhí ann |
It happened that it was a hairy wolf that was there, |
|
connici a dá gualaind isin crecht. |
agus é go dhá ghualainn sa chréacht. |
as far as its two shoulders in the wound. |
|
Ro[n]gab in ben ar but, |
Rug an bhean ar eireaball air |
The woman seized it by the tail, |
|
ocus dosrenga asin crecht, |
agus tharraing é as an gcréacht; |
and dragged it out of the wound, |
|
ocus dobeir lán a bél lais ass. |
agus tugann sé lán a bhéil leis as. |
and it takes the full of its jaws out of him. |
|
“Is ‘sengan sentalman’ ém,” or in ben, “aní seo.” |
“Is ‘seangán seantalún’ é seo ámh,” arsa an bhean. |
“Truly”, says the woman, “this is ‘an ant of ancient land’. ” |
|
“Tongu do dia toinges mo thúath,” for Mac cecht, |
“Mionnaím do Dhia a mionnaíonn mo thuath,” arsa Mac Céacht, |
Says Mac Céacht: “I swear to God what my people swears, |
|
“ní bu mó limsa oldás cuil nó corrmíl nó sengán sin.” |
“níorbh mhó liom é sin ná cuil nó corrmhíol nó seangán.” |
I deemed it no bigger than a fly, or a gnat, or an ant.” |
|
[Ocus rongab Mac cecht in coin ar braigit, |
Agus rug Mac Céacht ar bhráid ar an mac tíre |
And Mac Céacht took the wolf by the throat, |
|
ocus ro buail a dornn ina hedan |
agus bhuail sé a dhorn ina éadan |
and struck it a blow on the forehead, |
|
gurus-marb d’aendornn — St.] |
agus mharaigh é den aon dorn. |
and killed it with a single blow. |
Section 163
|
Atbath dano Lé fri flaith macc Conaire fo oxail Maicc cécht |
D’éag Lé-le-Flaith mac Conaire faoi ascaill Mhic Céacht *ansin* |
Then Lé-le-Flaith, son of Conaire, died under Mac Céacht’s armpit, |
|
ocus ro leg bruth ocus allus in miled hé. |
agus leáigh bruth agus allas an mhíle é. |
for the warrior’s heat and sweat had dissolved him. |
Section 164
|
Dolluid Mac cecht iarsin, iar nglanad ind aír, cind in tres lái, |
D’imigh Mac Céacht iar sin, i ndiaidh glanadh an áir, faoi cheann trí lá, |
Thereafter Mac Céacht, having cleansed the slaughter, at the end of the third day, set forth, |
|
ocus dosrenga Conaire lais for a muin, |
agus d’iompair sé Conaire leis ar a mhuin |
and he dragged Conaire with him on his back, |
|
co ro adnacht hi Temraig hé, ut alii dícunt. |
agus d’adhlaic i dTeamhair é, ut alii dicunt. |
and buried him at Tara, as some say. |
|
Doslui Macc cecht iarsin hi Connachta, (.i. ca chrích fessin) |
Cuaigh Mac Céacht iar sin go Connachta, (.i. a chríoch féin), |
Then Mac Céacht departed into Connacht, to his own country, |
|
co ndernad a leges im-Maig Bréngair, |
go ndearna sé a leigheas i Má Bréanghoir; |
that he might work his cure in Má Bréanghoir, |
|
conid de ro len in t-ainm ammag do ingor Maicc cecht .i. Mag mBrénguir. |
is uaidh sin a lean an t-ainm .i. Má Bréanghoir, den mhá, ó in-gor (droch-ghor) Mhic Céacht. |
wherefore the name clave to the plain from Mac Céacht’s misery, that is, Má Bhréanghoir. |
Section 165
|
Aslúi dano Conall Cernach o Brudin, |
D’éalaigh Conall Cearnach ón mBruíon *, áfach,* |
Now Conall Cearnach escaped from the Hostel, |
|
ocus dochúatar tri cóecait gai triasin láim i mbói in scíath dó, |
agus chuaigh trí caogaid ga tríd an láimh ina raibh a sciath, |
and thrice fifty spears had gone through the arm which upheld his shield. |
|
ocus luid iarsin corránic tech a athar, |
agus d’imigh sé iar sin nó gur shroich sé teach a athar, |
He fared forth till he reached his father’s house, |
|
ocus leth a scéith inna láim |
agus leath a scéithe ina láimh, |
with half his shield in his hand, |
|
ocus a claideb |
agus a chlaíomh, |
and his sword, |
|
ocus brurech a da gai. |
agus brúireach a dhá gha. |
and the fragments of his two spears. |
|
Forránic iarom a athair i ndorus a liss hi Talltin. |
Tháinig sé iaramh a athair os comhair a leasa i dTailte. |
Then he found his father before his garth in Tailte. |
Section 166
|
“Lúatha coin dot-roiphnetar, a maccan,” for a athair friss. |
“Is luath iad na coin a bhí ar do thóir, a mhacáin,” arsa a athair leis. |
“Swift are the wolves that have hunted thee, my son”, saith his father. |
|
“Issed ron-bí, dochomruc fri ocu ón, a senláich,” for Conall Cernach. |
“Is é *seo* a ghoin sinn ná dochomhrach le laochra, a sheanlaoich,” arsa Conall Cearnach. |
“ ’Tis this that has wounded us, thou old hero, an evil conflict with warriors”, Conall Cearnach replied. |
|
“Scéla lat didu na Brudne Da Dergæ?” ol Amorgin: |
“An bhfuil scéala leat *ansin* faoi Bhruíon Da Dearga?” arsa Amhairghin, |
“Hast thou then news of Da Dearga’s Hostel?” asked Amhairghin. |
|
“in béo do thigernæ?” |
“an beo do thiarna?” |
“Is thy lord alive?” |
|
“Noc[h]on béo immorro,” for Conall. |
“Ní beo dó, iomorra,” arsa Conall. |
“He is not alive, truly,” says Conall. |
|
“Tongu do dia toingthe mórthúatha Ulad, |
“Mionnaím do Dhia dar a mionnaíonn mórthuatha Uladh, |
“I swear to God what the great tribes of Ulaidh swear, |
|
is midlachda dond fir dodeochaid ass i mbethaid |
is meata an beart é don té a tháinig as ina bheatha |
it is cowardly for the man who went thereout alive, |
|
íar fácbáil a thigerna l[i]a náimtiu i mbás.” |
ar fhágáil a thiarna lena naimhde in éaga.” |
having left his lord with his foes in death.” |
|
“Nidat bána mo chrechta-sa, a senlaich,” ol esseom. |
“Ní bán iad mo chréachta, a sheanlaoich,” ar seisean. |
“My wounds are not white, thou old hero”, says Conall. |
Section 167
|
Doadbat a láim scéith dó, forsa rabatár tri cóecait crecht, |
Taispeánann sé dó a lámh scéithe agus trí caogaid créacht uirthi; |
He shews him his shield-arm, whereon were thrice fifty wounds: |
|
iss ed adcoimced furri. |
sin ar tharla uirthi. |
this is what was inflicted upon it. |
|
In sciáth trá immar dítnestar iss ed ros-anacht. |
Is é a dhíon í *go deimhin* ná mar a chosain an sciath í. |
The shield that guarded it is what saved it , indeed. |
|
Ind lám dess immorro immarobrad for sudi |
Imríodh ar an lámh dheas, iomorra, |
But the right arm had been played upon, however, |
|
cor-rici a dá cutrummæ, |
agus sin fad dhá dtrian di |
as far as two thirds thereof, |
|
innád rubæ in scíath ocá imdegail. |
sa mhéid nach raibh an sciath á cosaint. |
since the shield had not been guarding it. |
|
Ro cirred iarom ind lám sin ocus ro hathchummad ocus ro crechtnaiged ocus ro críathrad, |
Ciorraíodh iaramh an lámh sin agus bascadh agus goineadh, agus polladh í, |
That arm was mangled and maimed and wounded and pierced, however, |
|
achd conácaibset na féthi frisin corp cen etarscarad. |
ach gur choimeád na féithe greamaithe leis an gcorp í gan scaradh leis. |
save that the sinews kept it to the body without separation. |
|
“Ro fích ind lám sin innocht, a maccáin,” ol Amorgein. |
“Throid an lámh sin anocht, a mhacáin,” arsa Amhairghin. |
“That arm fought tonight, my son”, says Amhairghin. |
|
“Fír son, a senláich”, ol Conall Cernach; |
“Fíor dhuit, a sheanlaoich,” arsa Conall Cearnach. |
“True is that, thou old hero”, says Conall Cearnach. |
|
“is sochaide dia tar[a]d deoga tonnaid innocht ar dorus Bruidne.” |
“Is iomaí dá dtug sé deoch bháis anocht os comhair na Bruíne.” |
“Many there are unto whom it gave drinks of death tonight in front of the Hostel.” |
Section 168
|
IMthús immorro na [n]dibergach, cach óen terna díb o Brudin |
Dála na ndíbheargach, áfach, gach aon díobh a tháinig slán ón mBruíon, |
Now as to the reavers, however, every one of them that escaped from the Hostel |
|
dollotar cosin carnd dond-rónsat isind aidchi remideogaid, |
chuaigh siad go dtí an carn a rinne siad arú aréir roimhe sin |
went to the cairn which they had built on the night before last, |
|
ocus bertatar cloich cach fir béogáiti leo ass. |
agus rug siad leo as cloch do gach fear beo cé gonta. |
and they brought thereout a stone for each man not mortally wounded. |
|
Conid ed ro márbad dib oc Brudin, |
Is é ar maraíodh díobh ag an mBruíon, |
So this is what they lost by death at the Hostel, |
|
fer cach clochi fil hi Carnd Leca. |
fear do gach cloch dá bhfuil i gCarn Leaca. |
a man for every stone that is (now) in Carn Leaca. |
|
Finit, amen, finit. |
Finit. Amen. Finit. |
It endeth: Amen: it endeth. |