Irish Sagas at UCC University College Cork

CDI
CELT

 

Aislinge Meic Con Glinne

Sections in the text

§1

§2

§3

§4

§5

§6

§7

§8

§9

§10

§11

§12

§13

§14

§15

§16

§17

§18

§19

§20

§21

§22

§23

§24

§25

§26

§27

§28

§29

§30

§31

§32

§33

§34

§35

§36

§37

§38

§39

§40

§41

§42

§43

§44

§45

§46

§47

§48

§49

§50

§51

§52

§53

§54

§55

§56

§57

§58

§59

§60

§61

§62

§63

§64

§65

§66

§67

§68

§69

§70

§71

§72

§73

§74

§75

§76

§77

 

 

 

Complete file (PDF)

 

Section 1

Cethardai as c[h]uintesta da cach elathain,

*Na* ceithre nithe is riachtanas do gach ealaín

The four things to be asked of every composition

iss ed as c[h]uintesta don eladain-se,

is iad is riachtanas don ealaín seo:

must be asked of this composition, 

.i. locc [ocus persu] ocus aimser ocus fáth airicc.

log agus pearsa agus aimsir agus fáth a ceaptha.

viz., place, and person, and time, and cause of invention.

Locc don eladain-se Corcach mór Muman,

Log don ealaín seo Corcach mhór Mhumhan

The place of this composition is great Cork of Munster, 

ocus persu dí Anér Mac Con Glinde di Eóganacht Glennamnach.

agus pearsa di Ainéara Mac Conglinne d’Eoghanacht Ghleannamhnach.

and its author is Ainéara Mac Conglinne of the Eoghanacht of Gleannamhnach. 

I n-aimsir C[h]athail meic Fhinguine meic Con cen Gairm nó meic Con cen Máthair do-rónad.

In aimsir Chathail mhic Fhinguine mhic Cú-gan-ghairm nó mhic Cú-gan-mháthair a rinneadh í.

In the time of Cathal Mac Finguine, son of Cú-gan-Gairm, or son of Cú-gan-Mháthair, it was made.

Is hé didiu fáth airicc a dénma

Is é, cinnte, ábhar a cheaptha,

The cause of its invention, indeed, was

.i. do díchor in luin c[h]raeis bhoí i mbrágait C[h]athail meic Fhinguine.

chun an deamhan craois a bhí i mbráid Chathail mhic Fhinguine a dhíchur.

to banish the demon of gluttony that was in the throat of Cathal Mac Finguine.

Back to top

 

Section 2

Cathal mac Finguine, rí maith ro gab Mumai;

Cathal Mac Finguine, rí maith a ghabh ceannas na Mumhan;

Cathal Mac Finguine, a good king, who took *the kingship of* Munster;

araile laech-mál mór e-sside.

laoch mál mór eisean.

a great warrior prince was he. 

Amlaid boí in laech-sin,

Is amhlaidh a bhí an laoch sin:

A warrior of this sort:

co ngéri chon, co longad chapaill.

géire ocrais chon agus goile ite capaill aige.

with the edge of a hound, he ate like a horse.

Sáttan, .i. lon craís boí i n-a brágait,

Sátan, an deamhan craois a bhí ina bhráid,

Satan, viz. a demon of gluttony that was in his throat, 

no meled a chuit laiss.

a d’itheadh a chuid in éineacht leis.

used to devour his rations with him.

Mucc ocus mart ocus ag teóra ferglacc,

Muc agus mart agus lao trí ghlac fir ar airde,

 A pig and a cow and a bull-calf of three hands,

la trí fichte bairgen do fhír-c[h]ruithnecht,

maille le trí fichid bairín de fhíorchruithneacht

with three score cakes of pure wheat,

ocus dabach do nua chorma ocus trícha og rerchirce,

agus dabhach de nuachoirm agus tríocha ubh circe,

and a vat of new ale, and thirty hens’ eggs,

ba h-í in sin a p[h]rím-airaigid,

ba é sin a réamhbhéile,

that was his first dole,

cenmothá a [fh]rith-airaigid,

gan trácht ar a idirbhéile,

besides his other snack, 

comba h-erlam a mór-fheiss dó.

nó mba ullamh a mhórbhéile dó.

until his great feast was ready for him. 

Dáig in mór-fheiss,

I dtaca leis an mhórbhéile,

As regards the great feast,

ní thalla rím nó áirem furri-sene.

níl slí le ríomh nó áireamh a dhéanamh air sin.

that passes account or reckoning.

Back to top

 

Section 3

ls hé trá fáth airicc in luin c[h]raís i mbrágait C[h]athail meic Fhinghuine,

Is é fáth an lon craois a bheith i mbráid Chathail mhic Fhinguine:

The reason of the demon of gluttony being in the throat of Cathal Mac Finguine was,

dáig boí cét-shercus écmaise dó fria Lígaig ingin Moíle Dúin, ríg Oilig,

céadghrá éamaise a bhí ag Lígheach iníon Mhaoile Dúin, Rí Ailigh, dó.

because he had, though he had never seen her, a first love for Lígheach, daughter of Maol Dúin, king of Aileach;

ocus derbshiúr-side do Fhergal mac Moíle Dúin, rí Oilig beós;

Deirfiúr ise do Fhearghal mac Maoile Dúin. Rí Ailigh eisean, freisin,

and she sister to Fearghal, son of Maol Dúin, also king of Aileach,

ocus ba cosnamaid Érenn e-sside an inbaid-sin i n-agaid Cathail meic Fhinguine,

agus bhí sé in iomaíocht an uair sin, faoi cheannas Éireann, le Cathal Mac Finguine,

who was then contending for the kingship of Ireland against Cathal Mac Finguine,

amal is f[h]ollus a h-imarbáig in dá chaillech

faoi mar is follas ó iomarbhá an dá chailleach

as is plain from the quarrel of the two hags,

dia ndernsat in dí chammrand i nAchad Úr saindrud:

nuair a tharla an chointinn rannaíochta eatarthu ag Achadh Úr go sonrach:

when they had a duel in quatrains at Freshford, to be precise:

Back to top

 

Section 4

 

*Arsa an chailleach aduaidh:*

 

 

 

 

“Do-s fil atuaid

“Chugainn aduaidh é,

“He comes from the North,

mac Moíle Dúin dar ailechu,

Mac Maoile Dúin thar ailltreacha,

The son of Maol Dúin, over the rocks,

dar Berba brú;

Thar Bhearbha anonn,

Over Barrow’s brink,

co ruca bú ní aineba.”

*Nó* go dtuga sé ba leis, ní stadfaidh sé.”

Till cattle he take, he will not stay.”

 

 

 

“Anfaid, anfaid,”

“Stadfaidh sé, stadfaidh sé,”

“He shall stay, shall stay,”

(ar in chaillech aness)

arsa an chailleach aneas,

said the Southern hag;

“bid buide lais dia n-érnaba;

“Is buíoch bheidh má thugann sé na cosa leis.”

“He will be thankful if he escapes.

dar láim m’ athar

Dar lámh m’athar,

By my father’s hand,

dia táir Cathal, ní-s béraba.”

Má chastar Cathal uime beidh sé gan bha aige.”

If Cathal meets him, he’ll take no cattle.”

Back to top

 

Section 5

Do-bertis iarum ettne ocus ubla ocus il-blassa

Thugtaí cnónna agus úlla agus ilbhlastóga

Then kernels and apples and many sweets used to be brought

ó Lígaig ingin Mo[í]li Dúin

ó Líghach iníon Mhaoile Dúin

from Lígheach, Maol Dúin’s daughter,

do C[h]athal mac Fhinguine for a sheirc ocus inmaine.

chuig Cathal Mac Finguine, ar a shearc agus a ionúine léi é.

to Cathal Mac Finguine, for his love and affection.

At-c[h]uala Fergal mac Moíle Dúin in ní-sin,

Chuala Fearghal Mac Maoile Dúin an ní sin

Fearghal, son of Maol Dúin, heard this,

ocus do-garad a shiúr a dochumm,

agus gáireadh a dheirfiúr ina láthair,

and his sister was called unto him.

ocus do-mbert bennachtain dí for fír d’ indissi dó

agus gheall sé a bheannacht di ar an bhfírinne a insint dó,

And he gave her a blessing if she should tell him truth,

ocus mallacht dia s[h]énad fair.

agus a mhallacht dá séanfadh sí an fhírinne air.

and a curse if she should deny him it.

Ro indis in [t]shiúr dó,

D’inis an deirfiúr an fhírinne *dó*

The sister told him;

ar cia boí dia sheircc ocus grád C[h]athail meic Fhinguine aicce,

mar, cé mór a searc agus a grá do Chathal Mac Finguine,

for great as was her love and affection for Cathal Mac Finguine,

rop omun lee mallacht a bráthar dia rochtain.

b’uamhan léi mallacht a bhráthar dá rochtain.

she feared her brother’s curse reaching her.

Ro indis iar sin in scél fíre.

D’inis sí, mar sin, fírinne an scéil.

Then she told the true story.

Back to top

 

Section 6

At-bert in bráthair fria na h-ubla do t[h]achor chuice,

Dúirt a deartháir léi na húlla a thabhairt chuige,

The brother told her to send the apples to himself.

ocus ro gairmed scolaige i n-a dochumm,

agus gáireadh scológ ina láthair

And a scholar was summoned unto him,

ocus do-ruachell lógu móra don scolaigi

agus gheall sé loghanna móra don scológ

and he promised great rewards to the scholar

ar thuathi do chur isna h-il-blassaib út

ar ortha oilc a chur sna hilbhlastóga úd

for putting charms in those numerous sweets,

do admilled C[h]athail meic Fhinguine.

do adhmhilleadh Chathail mhic Fhinguine;

to the destruction of Cathal Mac Finguine.

Ocus ro lá in scolaigi tuathi ocus gentlecht isna h-il-blassaib-sin,

agus chuir an scológ ortha oilc agus págánta iontu,

And the scholar put charms and heathen spells in those numerous sweets,

ocus ro tidnacit chuca ina h-il-blassa,

agus tiomsaíodh na hilbhlastóga *dó*,

and they were delivered to Fearghal,

ocus cartaid timthirid dia tidnocul do C[h]athal.

agus cuireadh timire dá dtíolacadh do Chathal.

who despatched messengers to convey them to Cathal.

Ocus ro gáidetar for nach ochta coitc[h]end,

Agus rinneadh guí ar Chathal, dar gach ceann de na hocht nithe coiteanna

And they entreated him by each of the eight universal things,

.i. grian ocus ésca, drúcht ocus muir,

— grian agus éasca, drúcht agus muir,

— sun and moon, dew and sea,

nem ocus talam, lá [ocus adaig,

neamh agus talamh, lá agus oíche —

heaven and earth, day and night —

im ithe] na n-uball út,

na húlla sin a ithe,

that he would eat those apples,

uair is ar a grád ocus inmaine

toisc gur ar a ghrá agus a ionúine

since it was out of love and affection for him

tuccad ó Lígaig ingin Mo[í]li Dúin.

a chuir Lígheach, iníon Mhaoile Dúin, chuige iad.

they were brought from Lígheach, daughter of Maol Dúin.

Back to top

 

Section 7

Do-romel Cathal na h-ubla iarum,

D’ith Cathal na húlla ansin

Cathal thereupon ate the apples,

ocus do-rigne míla eptha díb i n-a medón,

agus rinne míola upthacha díobh ina lár,

and little creatures through the poison spells were formed of them in his inside.

ocus timoir[c]sit na míla eptha-sin i mbroind oen [míl díb, cor fhásatar] isin anmunna-sin,

agus chruinnigh na míola upthacha sin i mbroinn Chathail in aon ainmhí amháin,

And those little creatures gathered in the womb of one — in that animal,

co nderna lon craís de;

go ndearna deamhan craois díobh;

so that a demon of gluttony was formed of them.

conid hé sin fáth oricc in luin chraís

gurb é sin an fáth go ndearna an deamhan craois

And this is the cause why the demon of gluttony

do attreib i mbrágait C[h]athail meic Fhinguine,

áitreabh i mbráid Chathail mhic Fhinguine,

abode in the throat of Cathal Mac Finguine,

do aidmilled f[h]er Muman co cend teóra leth-bliadan,

chun adhmhilleadh fear Mumhan go ceann trí leathbhliain,

to the ruin of the men of Munster during three half-years;

ocus is dóig no mille[d] Éirinn co cend leth-bliadna ele.

agus go mba dhóigh go milleadh sé Éire ar fad go ceann leathbhliana eile.

and it is likely he would have ruined Ireland during another half-year.

Back to top

 

Section 8

Boí ochtar i nArd Macha an inboid-sin,

Bhí ochtar in Ard Mhacha an tráth sin

There were eight persons in Armagh at that time

ocus is dóib-side ro canad in laíd-se:

agus is dóibh a canadh an laoi seo:

of whom these lays were sung:

 

 

 

“At-c[h]uala ochtar anocht

“Chuala mé faoi ochtar anocht

“I heard of eight to-night

i nArd Macha iar midnocht,

in Ard Mhacha tar éis meánoíche;

In Armagh after midnight;

for-t-gillim co mbuidnib band

geallaim le buíonta beart

I proclaim them with hosts of deeds,

nidat c[h]uibde a comanmand.

*más rud é* nár chuí a n-ainmneacha.

Their names are no sweet symphonies.

 

 

 

Comgán ar Mac Dá Cherda,

Comhgán ab ainm do Mhac Dá Chearda,

Comhgán was the name of the Two Smiths’ son.

ba h-erdraic i ndiaid shelga;

oirirc é in ndiaidh na seilge.

Famous was he after the hunt.

Crítán for Mac Rustaing rán,

Críotán ab ainm do Mhac uasal Rustaing,

Críotán was Rustang’s noble son,

ba h-ainm comadais comlán.

ainm comhlán cuí ab ea é.

It was a full fitting name.

 

 

 

Dub Dá Thuath, ba togairm nglé,

Dubh Dá Thuath, teideal glé,

Dubh Dá Thuath (“Two Tribes’ Dark One)”, a shining cry,

ba h-é ainm meic Stéléne;

ba é ainm maic Stéléne;

That was the name of Stéléne’s son,

Don[n]-Fhiach; Caillech Bérre bán;

Donn-Fhiach; Cailleach Bhéarra bhán;

Donn-Fhiach (“Brown Raven”), the white nun, of Beare,

Garb Daire for Mac Samán.

Garbhdoire ab ainm do Mhac Samháin.

Garbhdoire (“Rough Grove”) was the name of Samhán’s son.

 

 

 

Aniér for Mac Con Glinde

Ainéara ab ainm do Mhac Conglinne

Ainéara (“Never-Refused”) was Mac Conglinne’s name,

do brú Banda barr-binde;

ó bhruach na Banna barrbhinne.

From the brink of the sweet-crested Bann.

Becán, Becnait, bolg don ár,

Beagán, Beagnait, bolg don ár,

Fear Beag (“Wee Man”), Bean Bheag (“Wee Wife”), bag of carnage,

athair sceó máthair Marbán.

athair agus máthair Mharbháin.

Were Marbhán’s (“Dead Man’s”) sire and dam.

     

Mo rí-se, rí nime náir,

Mo rí-se, rí neimhe ghlórmhair,

My king, king of high heaven,

do-beir for buidne buad n-áir,

a bheireann bua i gcath do bhuíonta,

That givest hosts victory over death,

mac muad Maire, mod nát bá,

Mac mór Muire, ionas nach n-éagann duine,

Great son of Mary, — Yours the way —

comur ngaire ro-chuala.”

dlúth-chruinniú a chuala mé.”

A confluence of cries I heard.”

At-c[h]uala ochtar.

 

 

Back to top

 

Section 9

Ba h-aen trá don ochtar-sin, .i. Aniér Mac Con Glinne,

Ba dhuine den ochtar sin Ainéara Mac Conglinne,

One of these eight, then, was Ainéara Mac Conglinne,

scolaigi amru e-sside co n-immad eólais.

scoláire amhra eisean, go n-iomad eolais.

a wonderful scholar he, with abundance of knowledge.

Is aire at-bertha Aniér friss,

Is air a deirtí Ainéara leis

The reason why he was called Ainéara

.i. no aerad ocus no molad cách.

toisc go n-aoradh agus go moladh sé cách.

was because he would satirise and praise all.

Deithbir ón,

Ní hionadh *an t-ainm air*,

No wonder, indeed;

uair ní thánic remi ocus ní t[h]icc dia éissi

óir níor tháinig roimhe ná ina dhiaidh

for there had not come before him, and came not after him,

bu duilge aer nó molad;

duine ba ghéire aor nó moladh ná é,

one whose satire or praise was harder to bear,

conid aire at-bertha Anéra friss,

nó is amhlaidh adeirtí Ainéara leis

wherefore he was called Ainéara (i.e. “Never-Refused”),

iarsinní ní fétta éra fair.

toisc nár féadadh é a éaradh.

for that there was no refusing him.

Back to top

 

Section 10

Tánic móit mór for menmain don scolaige,

Tháinig mórdhúil ar a mheanma don scoláire

A great longing seized the mind of the scholar,

.i. dol ra filidecht ocus a légend do f[h]ácbáil,

dul le filíocht agus a léann a fhágáil,

to follow poetry, and to abandon his reading.

ar ba doinmech dó a betha for scáth a fhogluma;

óir ba dhona leis a bheatha a bheith ar scáth a fhoghlama;

For wretched to him was his life in the shade of his studies.

ocus ro scrútustar i n-a menmain

scrúdaigh sé ina mheanma

And he searched in his mind

cia leth no berad a c[h]ét-chuairt fhilidechta.

cá leith a mbéarfadh sé a chéad chuairt filíochta.

whither he would make his first poetical journey.

Iss ed trá tucc dia scrútain a dula co Cathal mac Finguine,

Is é tháinig den scrúdú sin a dhul go Cathal mac Finguine

The result of his search was, to go to Cathal Mac Finguine,

boí for cuairt ríg i nUíb Echach Muman.

a bhí ar a chuairt rí in Uíbh Eachach Mumhan.

who was then on a royal progress in Iveagh of Munster.

At-chuala in scolaige immad ocus oirer cacha bánbíd do fhagbáil dó,

Chuala an scoláire iomad agus blastacht gach bánbhia a bheith ar fáil dó ag Cathal

The scholar had heard that he would get plenty and enough of all kinds of dairy products;

uair ba sanntach so-accobrach mbánbíd in scolaige.

agus ba shantach síordhúilmhear é faoi bhánbhia.

for greedy and hungry for dairy products was the scholar.

Back to top

 

Section 11

Is and tánic in ní-sin i mmenmain in scolaige,

Is í an uair a tháinig an ní sin i meanmna an scoláire,

This came into the mind of the scholar

aidche Sathairn saindrud ic Russ C[h]ommán,

oíche Shathairn go sonrach, ag Ros Comáin,

on a Saturday eve exactly, at Roscommon;

ór is ann boí oc dénmus a légind.

óir is ann a bhí sé ag déanamh a léinn.

for there he was pursuing his study.

Iar sin recaid in mbec sprédi boí acca,

Iar sin, reic sé an beagán spré a bhí aige

Then he sold the little stock he possessed

.i. for dá bairgin do chruithnecht

ar dhá bhairín de chruithneacht

for two wheaten cakes

ocus for thócht sen-s[h]aille co síthfi dar a lár.

agus spóla bagúin shaillte a raibh stríoc trína lár.

and a slice of old bacon with a streak across its middle.

Do-s-rat sin i n-a théig libair;

Chuir sé an spóla sin ina thiachóg leabhar,

These he put in his book-satchel.

ocus cummais dí chuarán corra coidlide do dond-lethar secht-fhillte dó in adaig-sin.

agus rinne sé dhá chuarán bhiorach leathair as donnleathar seachtfhillte dó féin an oíche sin.

And on that night two pointed shoes of hide, of seven-folded brown leather, he shaped for himself.

Back to top

 

Section 12

At-racht moch iar n-a bárach

D’éirigh sé go moch arna mhárach

He arose early on the morrow,

ocus gabaid a lénid i n-ard-gabáil ós mellaib a láruc,

agus ghabh uime a léine in ardghabháil os dhá phlaic a thóna

and tucked up his shirt over the two buttocks of his haunches,

ocus gabaid a lummain find fortócbálta i forcipul imme.

agus ghabh chuige a bhrat fionn in ardtógáil fillte timpeall uime.

and wrapped him in the folds of his white cloak,

Mílec[h] iarnaide uasu i n-a brutt.

Míleach iarnaí ina bhrat thuas.

in the front of which was an iron brooch.

Tuarcaib a théig libair for stuag-leirg a dromma.

Chuir sé a thiachóg leabhar ar stualearg a dhroma.

He lifted his book-satchel on to the arched slope of his back.

Ro-t gab a t[h]rostán comthromm coíc-duirn cutruma (.i. ón beind co a chéli) for bolcsén i n-a des-láim.

Ghlac sé chuige ina dheaslámh a chleith thromaí ina raibh fad cúig dhorn ó bheann go chéile agus í meáite cothrom timpeall a láir.

In his right hand he grasped his even-poised knotty staff, in which were five hands from one end to the other.

Do-lluid desel relci.

Chuaigh sé deiseal reilge.

Then, going right-hand-wise round the cemetery,

Bendachais dia f[h]ithir, .i. aite.

Bheannaigh sé dá oide

he bade farewell to his tutor,

Atn-agar soscéla imme.

agus crochadh dréachta as na soiscéil uime.

who put gospels around him.

Back to top

 

Section 13

Do-c[h]ummlai i cend sétta ocus imdechta

Chuir sé chun séada agus imeachta,

He set out on his way and journey,

dar crích Connacht, i nEchtgi,

thar chríoch Chonnachta go hEachtgha,

across the lands of Connacht into Eachtgha (i.e. Aughty),

do Luimnech, do Charnd F[h]eradaig,

go Luimneach, go Carn Fearadhaigh,

to Limerick, to Carn Fearadhaigh (i.e. Cahirnarry?), 

do Berna Trí Carpat, i Sléib Caín,

go Bearna Trí Carbad, go Sliabh Caoin,

to Bearna-trí-Carbad, into Sliabh Caoin,

i tír Fer Fhéni frisi ráiter Fir Muige indiú,

go Tír Fhear Féine lena n-abartar Fir Mhaighe inniu,

into the country of the Fir Fhéine, which is this day called Fir Mhaighe (i.e. Fermoy),

dar Mónaid Móir,

thar Mhóin Mhór,

across Móin Mhór (Moanmore),

co ndessid sel becc ria n-espartain i taig aíged Chorcaige.

gur chuir sé faoi seal beag roimh easparta, i dteach aoi Chorcaí.

until he rested a short time before vespers in the guest-house of Cork.

Ó Ross C[h]omán co Corccaig dia Sathairn saindrud.

Ó Ros Comáin go Corcaigh an Satharn sin go sonrach.

On that Saturday *exactly* he had gone from Roscommon to Cork.

Back to top

 

Section 14

Is amlaid do-rala in tech aíged, oslaicthe for a chind.

Is amhlaidh a tharla go raibh an teach aoi oscailte roimhe.

This was the way in which he found the guest-house on his arrival, it was open.

Hi llathi na teórai in lá-sin,

Aimsir na dtrí *síon* an lá sin:

That was one of the days of the three things,

.i. gaeth ocus snechta ocus fleochad i n-a dorus,

gaoth agus sneachta agus fleachadh tríd an doras isteach,

viz., wind and snow and rain about the door;

co ná fárcaib in gaeth

ionas nár fhág an ghaoth

so that the wind left

sifind tuga nó minde luatha

sifín tuí ná cáithnín luaithe

not a wisp of thatch, nor a speck of ashes

cen scuabad lee dar in dorus aile

gan scuabadh léi tríd an doras eile

that it did not sweep with it through the other door,

fo cholbaib ocus fo immdadaib ocus fo c[h]liathaib in rígthige.

faoi cholbhaí agus faoi iomdhaí agus faoi chleathacha an rí-thí.

under the beds and couches and screens of the princely house.

Sétigi in tige aíged iss é timmthasta timmaircthi i n-a lebaid,

Bhí pluideanna an tí aoi ina mburla casta sna leapacha

The blanket of the guest-house was rolled, bundled, in the bed,

ocus ba mílac[h] dergnatach e-side.

agus ba mhíolach deargnaideach iad.

and was full of lice and fleas.

Deithbir ón,

Ní nárbh ionadh,

No wonder, truly,

ar ní-s fagbad a grianad i lló nó a thócbáil i n-aidche,

óir ní fhaighdís a ngrianadh sa ló ná a dtógáil istoíche,

for it never got its sunning by day, nor its lifting at night;

ar níba gnáth dó beith folam fri a thócbáil.

mar nár ghnáth dóibh a bheith folamh le go ndéanfaí sin leo.

for it was not wont to be empty at its lifting.

Lothomur in taige aíged co n-usce na h-aidche remi ind,

Folcadán an tí aoi agus uisce na hoíche aréir ann

The bath-tub of the guest-house, with the water of the night before in it,

co n-a c[h]lochaib hi taíb na h-ursand.

agus na clocha *téite* cois taobh na hursan.

with its stones, was by the side of the door-post.

Back to top

 

Section 15

Nícon f[h]uair in scolaige aen do-gneth a fhosaic.

Ní bhfuair an scoláire éinne a dhéanfadh a osaic.

The scholar found no one who would wash his feet.

Benais fén iarum a chuaránu de,

Bhain sé féin ansin a chuaráin de

So he himself took off his shoes

ocus indlais asin aithindlat út.

agus d’ionnail sé é féin sa dabhach folctha úd.

and washed his feet in that bath-tub,

Mescais a chuaránu and iarum.

Thum sé na cuaráin ansin ann.

in which he afterwards dipped his shoes. 

Tócbais a théig libair for a luirg isin fraigid,

Chroch sé a thiachóg leabhar ar phionna sa bhalla,

He hung his book-satchel on the peg in the wall,

ocus tecbaid a chuaránu

agus chroch sé a chuaráin *ansin*,

took up his shoes,

ocus teclumaid a lámu laiss isin sétigi

agus ghabh sé chuige na héadaí leapan ina lámha

and gathered his hands into the blanket,

ocus imnaiscis imma chossa.

agus shoiprigh sé um a chosa iad.

which he tucked about his legs.

Acht c[h]ena

Go deimhin, áfach,

But, truly,

ba liridir fri gainem mara

ba chomhlíon le gaineamh mara,

as numerous as the sand of the sea,

nó fri drithlenna tened

nó le drithlí tine,

or sparks of fire,

nó fri drúcht i mmatain c[h]étamain

nó le drúcht maidin Bhealtaine,

or dew on a May morning,

nó fri renna nime

nó le reanna neimhe,

or the stars of heaven,

míla ocus dergnatta ic guilbniugud a choss,

míola agus deargnaidí ag giobadh na gcos aige,

were the lice and fleas nibbling his legs,

co-nda gaib emeltius;

nó gur ghabh tuirse é.

so that weariness seized him.

ocus ní-s tánic nech dia fhiss

Agus níor tháinig neach dá fhios

And no one came to visit him 

nó dia umalóit i n-a dochum.

nó do dhéanamh umhlóide .

or do reverence to him.

Back to top

 

Section 16

Tucc fadessin a théig libair chuca

Ghabh sé chuige a thiachóg leabhar,

He took down his book-satchel,

ocus benais a shaltair essi

agus thóg a shaltair aisti

and brought out his psalter,

ocus fo-r[ó]bairt cantain a shalm.

agus thosaigh ar chantain a shalm.

and began singing his psalms.

Iss ed at-fiadat eólaig ocus libair Chorccaige

Is ea a deirid eolaigh agus leabhair Chorcaí

What the learned and the books of Cork relate is,

co closs míle cémend sechtair c[h]athraig immach

go mba chlos míle céim thar an chathair amach

that a thousand paces beyond the city was heard

son a gotha in scolaige

son gutha an scoláire

the sound of the scholar’s voice

oc cétul a shalm

ag canadh a shalm.

as he sang his psalms,

tria rúnib spirtálta,

Ghabh sé trí na rúndiamhra spioradálta,

through spiritual mysteries,

for aillib ocus annálaib ocus ernalib,

trí na moltaí agus na fáithscéalta agus *a gcuid ranna uile*,

in lauds, and stories, and various kinds,

for diapsalmaib ocus sinsalmaib ocus decáidib,

maille lena moilliú agus a gcomhardú, ina bhfoireann deich salm

in dia-psalms and syn-psalms and sets of ten,

co paitrib ocus cantaccib ocus immnaib

agus paidreacha agus cainticí agus iomnaí aige

with paters and canticles and hymns

hi forba cacha coecait.

ag ceann gach caogaid *salm*.

at the conclusion of each fifty.

Ba dóig imorro fria cach fer i Corccaig

Ba dhóigh, go deimhin, le gach fear i gCorcaigh

Now, it seemed to every man in Cork

ba isin tig ba nessa dó no bíth son in f[h]oguir.

gur sa teach ba neasa dó a bhíodh son an fhoghair.

that the sound of the voice was in the house next himself.

Iss ed ro imf[h]ulaing, in c[h]omrargu bunatta

Is ea ba chúis leis sin go léir a theacht air, peaca an tsinsir 

This came of original sin,

ocus a p[h]eccad bunadgendi

agus a pheaca bunadhgheinte féin

and Mac Conglinne’s hereditary sin

ocus a mí-rath follus-gnéthech fodéin,

agus a mhí-rath follasach féin,

and his own plain-working bad luck;

cor erfhuirged

gur fágadh ag fuireach é

so that he was detained

cen dig cen biad cen indlat,

gan deoch gan bhia gan ionnlat,

without drink, without food, without washing,

co ndechaid cach duine i Corccaig i n-a immdaid.

nó go ndeachaigh gach duine i gCorcaigh chun a iomdha.

until every man in Cork had gone to his bed.

Back to top

 

Section 17

Con[id] ann as-bert Manchín abb Corccaige

Is ansin a dúirt Mainchín, ab Chorcaí,

Then it was that Mainchín, abbot of Cork, said,

iar ndul dó i n-a lepaid,

ar ndul dó ina leaba:

after having gone to his bed:

“A scolócc,” ol sé, “in filet aígid occaind innocht?”

“A scolóig,” ar sé, “an bhfuil aíonna anocht againn?”

“Lad,” he said, “are there guests with us tonight?”

“Ní f[h]ilet,” ol in timthirid.

“Níl,” arsa an timire.

“There are not,” said the attendant.

Ar sé in timthirid aile,

Arsa timire eile:

However, the other attendant said:

“It-c[h]onnarc-sa aen co díscir dénmnetach dar fiarut na faithgi

“Chonnaic mise duine go díscir míchéatach trasna na faiche

“I saw one going hastily, impatiently across the green

gar becc ria n-espartain ó chianaib.”

gar beag roimh easparta ó chianaibh.

a short time before vespers, a while ago.”

“Is ferr a fhiss,” ol Manchín,

“Is fearr dul dá fhios,” arsa Mainchín,

“You had better visit him,” said Mainchín,

“ocus a chutig do breith dó.”

“agus a chuid a thabhairt chuige.

“and take him his ration.

Ór boí dia lesca les-side tidecht ’n-a [fh]rithing aridisi for cend a chota,

Óir bhí sé de leisce ann gan teacht ar ais anseo ar cheann a choda,

For he has been too lazy to come back for his allowance,

ocus boí trá d’ olcc na h-aidche.

agus, pé scéal é, bhí an oíche go holc.”

and moreover the night was very bad.”

Back to top

 

Section 18

Berar a chutig-sium amach,

Tugadh cuid Mhic Conglinne amach

His allowance was brought out,

ocus is í proind ruccad ann,

agus is í proinn a tugadh *dó*:

and these were the rations that were taken to him:

cuachán, .i. corcca, do medg-usce na h-eclasa,

cuachán coirce *agus* cuachán de mheadhguisce na heaglais,

a small cup of church whey-water,

ocus dá oíbell tened i mmedón suipp síl c[h]átha corcca,

dhá aoibheal tine i meán soip tuí shíolcháithe choirche

and two sparks of fire in the middle of a wisp of oaten straw,

ocus dá fhót do úr-mónaid.

agus dhá fhód úrmhóna.

and two sods of fresh peat. 

Ticc in timt[h]irid co dorus in taigi oíged,

Tháinig an timire go doras an tí aoi

The servant came to the door of the guest-house,

ocus ro-s gab gráin ocus ecla

agus ghabh gráin agus eagla é

and fear and terror seized him

frisin tech n-óbéla n-oslacthi n-imdorcha.

roimh an teach uaibhéalta oscailte imdhorcha.

at the gaping open pitch-dark house.

Nícon f[h]etar in rabi aen and fó ná rabi.

raibh a fhios aige an raibh éinne istigh ann nó nach raibh.

He knew not whether anybody was within, or not; 

Conid ann at-bert in dala n-aeí

Ansin dúirt duine acu,

whereupon one of the two asked,

oc tabairt a choisse dar in tairsech,

ag cur a choise thar an táirseach:

in putting his foot across the threshold:

“In fil nech sund?” ol sé.

“ An bhfuil aon duine ansin?” ar sé.

“Is there any one here?” says he.

“Fil aen,” ar Mac Con Glinde.

“Tá duine ann,” arsa Mac Conglinne.

“There is some one,” answered Mac Conglinne.

“Is coll gessi don tig-sea

“Is coilleadh geasa don teach seo

“It is a breaking of the spells that are on this house

a thacar for aenf[h]er.”

é a choiriú d’fhear amháin,” *arsa an timire*.

to put it in order for one man.”

“Má ro collit riam a gessi,” ar Mac Con Glinne,

“Murar coilleadh riamh a gheasa,” arsa Mac Conglinne,

“If ever the spells on it were broken,” said Mac Conglinne,

“ro collit innocht,

“coilleadh anocht iad,

“they were to-night;

.i. boí a ndán a coll,

agus bhí i ndán iad a choilleadh

for their breaking was fated,

ocus is mé choilles.”

agus is mise a choillfidh iad.”

and it is I who break them.”

“Ér[i]g,” ol in timthirid, “ocus tomil do p[h]roind.”

“Éirigh,” arsa an timire, “agus ith do phroinn.”

“Rise,” said the attendant, “and eat your meal.”

“At-biur mo debroth,” ol sé,

“Tugaim mo mhóid Dé,” ar seisean,

“I pledge my God’s doom,” said he,

“ó ra-m f[h]uirged cusin tráth-sa,

“ó fágadh ag fuireach go dtrásta mé,

“that since I have been kept waiting till now,

nó co fessur cid fil and,

nó go bhfeasa mé céard atá agat ann,

 until I know what you have there,

nocon érus.”

ní éireoidh mé.”

I shall not rise.”

Atn-aig in gilla in dí oíbill

Leag an giolla an dá aoibheal

The gillie put the two sparks of fire

a medón in tshuip shíl-c[h]átha corcca isin tellach,

i meán an tsoip tuí shíolcháithe choirce sa teallach,

that were in the middle of the wisp of oaten straw, on the hearth,

ocus ticc sopp asin lepa chuca.

agus bhain sop eile as an leaba chuige,

and pulled another wisp from the bed.

Cóirgis in dí f[h]ót úr-mónad im na suppu,

chóirigh an dá fhód úrmhóna um na soip,

He arranged the two sods of fresh peat round the wisps,

sétis ind oíbill, lassais in sopp,

shéid faoi na haoibhil, las an sop

blew the spark, lighted the wisp, 

ocus follsigis dó a p[h]roind.

agus d’fhoilsigh a phroinn dó.

and showed him his repast;

Back to top

 

Section 19

Ut dixit Mac Con Glinne:

Ansin dúirt Mac Conglinne:

whereupon Mac Conglinne said:

 

 

 

“A scolóc” (ar Mac Con Glinne)

“A scolóig,” arsa Mac Conglinne,

“My lad,” said Mac Conglinne,

“cid ná dénum dá chammrand?

“Cén fáth nach ndéanaimid rann iomarbhá?

“Why should not we have a duel in quatrains?

Déna-su rand ar arán

Déan thusa rann ar arán,

A quatrain compose on the bread,

co ndén-sa rand ar annland.

go ndéanfaidh mise rann ar anlann.

I will make one on the relish.

 

 

 

Corcach i fil cluca binde,

Corcach i bhfuil cloig bhinne

Cork, wherein are sweet bells,

goirt a gainem,

Goirt a gaineamh

Sour is its sand,

gainem a grian;

Gaineamh a cré

Its soil is sand,

nocon f[h]il biad inde.

Ní fhaightear bia inti.

Food there is none in it.

 

 

 

Co bráth nocon ísaind-sea

Go bráth bráth ní íosfainnse

Unto Doom I would not eat,

acht minu-s tecma gorta

Muna dteagmhódh mé i ngorta

Unless famine befell them,

cuachán corca Corccaige,

Cuachán coirce Corcach

The oaten ration of Cork,

cuachán Corccaige corca.

Cuachán Chorcaí coirce.

Cork’s oaten ration.

 

 

 

Geb-si chucat in n-arán

Tógsa leat an t-arán

Along with you carry the bread,

ima ndernais-[s]iu t’ oróit;

Um a ndearna tú do phaidir

For which you’ve made your prayer;

in chuit-si is mairg do-s-méla;

Mairg a d’íosfadh mar chuid é

Woe worth him who eats this ration,

is iat mo scéla, a scoló[i]c.”

Is iad mo scéala, a scolóig.”

That is my say, my lad.”

A scolóc.

 

 

 

 

 

Mebraigis in scolaigi na runda,

Chuir duine de na timirí na ranna sin de mheabhair

The attendant remembered the quatrains,

uair ba h-áith a inntlecht.

óir ba ghéar intleacht é.

for his intellect was sharp.

Back to top

 

Section 20

Atn-agut leó in mbiad co h-airm a mboí Mainchín

Thugadar leo ansin an bia don airm a raibh Mainchín

They take the food back to the place where Mainchín was,

ocus taisselbait na runna don abbaid.

agus nochtadar na ranna don ab.

and declared the quatrains to the abbot.

“Maith,” ol Manchín, “admait meicc mí-fhoccuil.

“Maith,” arsa Mainchín, “déantús an drochbhuachalla an droch-chaint.

“Well,” said Mainchín, “the ill word will tell you the boy.

Gébdait me[i]cc beca na runda-sin

Beidh dailtíní *na sráide* ag gabháil na ranna sin

Little boys will sing those verses,

mina dígailter forsint-í do-rigne.”

mara ndíoghaltar iad ar an té a rinne iad.”

unless the words are avenged on him who made them.”

“Cid fil lat-su de-sin?” or in gilla.

“Cad tá fút a dhéanamh faoi?” arsa an giolla.

“What do you mean to do, then?” said the gillie.

“Fil liumm,” or Manchín, “dul cusint-í do-rigne

“Tá fúm,” arsa Mainchín, “dul chuig an té a rinne iad

“This,” said Mainchín; “to go to the person who made them,

ocus ulidetaid a étaig do bein de;

agus gach luid éadaigh atá air a bhaint de,

and strip him of all his clothes,

slipre ocus echlasca do gabáil dó,

slata agus eachlasca a ghabháil air

to lay scourges and horsewhips on him,

co ro muide ocus co ro etarscara a fheóil ocus a chraiccend ó [a] chnámu,

nó go mbrise agus go n-idirscara a fheoil agus a chraiceann ó na cnámha

until his flesh and skin break and sever from his bones

acht nammá ná ro brister a chnámu;

— ach *féachaint chuige* nach mbristear a chnámha —

— only let his bones not be broken —

a chor isin Sabraind,

é a chur *ansin* sa Sábhrann

to put him in the River Sábhrann

ocus a bodar-sháith d’ usce na Sabrainde dó;

agus a mhodarsháith d’uisce na Sábhrainne *a thabhairt* dó.

and give him his fill of the muddy water of the Sábhrann.

a chor isin tech n-oíged iarum cen mether n-étaig do lécud leis inund.”

É a chur ina dhiaidh sin sa teach aoi gan luid éadaigh a ligint leis isteach.”

Then let him be put into the guest-house, without a stitch of clothing.”

(Ocus ní boí t[h]all d’ étach acht in sétige,

(Agus ní raibh istigh d’éadach ach an phluid

(And there was no clothing in that house but the blanket,

ocus ba lilithir drúcht cétemain a míla-side ocus a dergnuta.

agus ba chomhlíon a míola agus a deargnaidí sin le drúcht Bhealtaine).

in which lice and fleas were as plentiful as May dew.)

Fessid ind in aidche-sin

“Cuirfeadh sé faoi ansin don oíche seo

“There let him sleep that night,

feib as doccra ocus as dorcha boí riam remi.)

mar is deacra agus is dorcha a tharla dó riamh roimhe seo.

in the most wretched and darkest plight he ever was in.

“Foriatar in tech fair co matain dianechtair

Iatar an teach air go maidin ón taobh amuigh

Let the house be closed on him from outside until morning,

ar dáig ná ro élád,

ar dhóigh nach n-éalóidh sé,

in order that he may not escape,

co raib mo chomairle-si fair la comarli muntiri Corccaige i mmbárach

nó go gcuirfidh mé mo chomhairle le comhairle mhuintire Chorcaí amárach

until my counsel together with the counsel of the monks of Cork shall be held on him to-morrow,

i fiadnaise in Dúilemun c[h]ena ocus Barre

i bhfianaise an Dúilimh féin agus i bhfianaise Bharra

even in the presence of the Creator and of St. Barra, 

’ga tó-sa.

gur leis mé féin.

whose servant I am.

Níba comairle aile acht a c[h]rochad i mbárach

Agus ní haon chomhairle eile *a bheidh ann* ach a chrochadh amárach

Our counsel shall be no other than his crucifixion tomorrow,

i mm’ enech-sa ocus enech Barra ocus ina h-eclaisi.”

i mo oineachsa agus in oineach Bharra agus na heaglaise.”

or the honour of me and of St. Barra, and of the church.”

Do-rigned amal sin,

Rinneadh amhlaidh sin.

So it was done.

ocus is ann sin tánic a chomrarcu bunata

Agus is í sin uair a tháinig peaca an tsinsir

And then it was that his hereditary transgression

ocus a p[h]eccad follus-gnéthech fén fris-[s]ium.

agus a pheaca fallsaghníomhach féin in éadan Mhic Conglinne.

and his own plain-working sin rose against Mac Conglinne.

Ro benad ulidetaid a étaig de

Baineadh gach luid a chuid éadaigh de

The whole of his clothing was stripped off him,

ocus ro gabad slipre ocus echlasca dó.

agus gabhadh de shlata agus d’eachlasca air.

and scourges and horsewhips were laid on him.

Ro fuirmed hé isin Sabraind,

Cuireadh sa Sábhrann é

He was put into the Sábhrann,

co tartad ni for a sháith do bodar-usce na Sabrainde dó.

gur cuireadh *de céasadh* air a sháith de mhodaruisce na Sábhrainne *a ól*.

and had his fill of its dead water.

Fessid iar sin isin tig oíged co matain.

Chaith sé an oíche as sin go maidin sa teach aoi.

After which he lay in the guest-house until morning.

Back to top

 

Section 21

At-racht Manchín matain moch iar n-a bárach,

D’éirigh Mainchín maidin mhoch arna mhárach

Early at morn Mainchín arose on the morrow;

ocus ro tinólit muinnter Chorccaige ó Manchín

agus tionóladh muintir Chorcaí leis

and the monks of Cork were gathered by him,

co mbátar i n-aen baile, .i. isin tech n-oíged.

go rabhadar in aon bhall, sa teach aoi.

until they were in one place, at the guest-house.

Auroslaicther rempu,

Osclaíodh *an teach* rompu

 It was opened before them,

ocus fessait for colbadaib ocus immdadu in tigi.

agus shuíodar fúthu ar cholbhaí agus ar iomdhadha an tí.

and they sat down on the bed-rails and couches of the house.

“Maith, a t[h]róig,” ol Manchín,

“Maith, a thruáin,” arsa Mainchín,

“Well, you wretch,” said Mainchín,

“ní dernais cóir in eclais do écnach aréir.”

“ní dhearna tú cóir éagnach a dhéanamh ar an eaglais aréir.”

“you did not do right in reviling the church last night.”

“Nírbo fherr do lucht na h-eclaisi,” ar Mac Con Glinne,

“Níorbh fhearr do lucht na heaglaise é,” arsa Mac Conglinne,

“The church-folk did no better,” said Mac Conglinne,

“mo bet[h]-si cen biad occu,

“mo bheithse gan bhia acu

to leave me without food,

ocus rob uathad mo dám.”

agus gan de bhuíon liom ach mé féin.”

though I was only a party of one.” 

“Nír beith cen biad deitt,

“Níor gan bhia duit é,” *arsa Mainchín*,

“You had not gone without food,

cein co fagtha acht ablaind mbic

bíodh nach bhfaighfeá ach *oiread na* habhlainne *de*,

even though you had only got a little crumb,

nó dig do medg-usce isind eclais.

nó deoch de mheadhguisce san eaglais.

or a drink of whey-water in the church.

Fil tréda dar ná dlegar oirbire i nd-eclais,

Tá trí nithe nach ndlíthear a gcáineadh san eaglais:

There are three things, about which there should be no grumbling in the Church;

.i. nua-thorud ocus nua cormma ocus cuit aidche Domnaig;

nuathoradh na bliana, nuachoirm agus cuid na hoíche Domhnaigh.

viz. new fruit, and new ale, and Sunday night’s portion. 

ar cid bec isna h-aidchib Domnaig,

Óir, cuma cé beag *a bhfaightear* oíche Dhomhnaigh,

For however little is obtained on Sunday night,

iss ed is nessam ar a bárach, sailm do ghabáil,

is é is túisce is cóir a dhéanamh arna mhárach sailm a ghabháil,

what is nearest on the morrow is psalm-singing,

cloc iar sin,

clog a bhaint

then bell-ringing,

celebrad la precept ocus oiffrend,

agus ansin aifreann a cheiliúradh, seanmóin a dhéanamh,

Mass, with preaching and the Sacrament,

sásad bocht.

*agus* sásamh bia *a thabhairt do na* boicht.

and feeding the poor.

Esbuid na h-aidche Domnaig,

An bia nach bhfaightear oíche Dhomhnaigh

Whatever food is lacking on the Sunday night

is dia Domnaig nó aidche Luain fo-gabar;

gheofar ar an Domhnach é nó san oíche Luain.

will be got on Sunday or on Monday night.

ocus moch do-rindis oirbire.”

Agus *nach* moch duit ag déanamh asacháin.”

You began grumbling early.”

Back to top

 

Section 22

“Fuísidim-si trá,” ar Mac Con Glinne,

“Dearbhaím-se,” arsa Mac Conglinne,

“And I profess” said Mac Conglinne,

“co ndernsamm i n-umalóit

“gur trí umhlóid a rinne mé é;

“that we acted in humility,

ocus fuilled ro-imarcraid ind aithi.”

 agus, *go deimhin*, is ró-iomarcach a bhfuair mé mar dhíol air.”

and there was more than enough in requital.”

“Acht gillim fiad nDúilemain ocus Barri,” ol Manchín,

“Geallaim-se, i bhfianaise an Dúilimh agus os comhair Bharra,” arsa Mainchín,

“But I vow before the Creator and St. Barra,” said Mainchín,

“níba h’ aír bess duit.

“nach ndéanfaidh tú aor arís.

“you shall not revile again.

Tucc[th]ar lib siút

Beirtear libh é siúd

Take him away with you,

co croch[th]ar

go gcrochtar é

that he may be crucified

i n-enech Barri ocus na h-eclaisi

in oineach Bharra agus na heaglaise

for the honour of St. Barra and of the Church,

ocus i m’ enech-sa

agus i mo oineach-sa *féin*

and for my own honour,

forsin fhaithche.”

ar an bhfaiche.”

on the green.”

“A c[h]lérig,” ar Mac Con Glinne, “ní-dam c[h]rocht[h]ar,

“A chléirigh,” arsa Mac Conglinne, “ná crochtar mé,

“O cleric,” said Mac Conglinne, “let me not be crucified,

acht berar breth f[h]írián indraicc form

ach tugtar breithiúnas fíréanta ionraic orm.

but let a righteous, just judgment be given on me,

is f[h]err oltá mo chrochad.”

B’fhearr sin ná mé a chrochadh.”

which is better than to crucify me.”

Atn-agar ann sin hi cend brethi do breith for Mac Con Glinne.

Chuireadar ansin chun breithiúnas a dhéanamh ar Mhac Conglinne.

Then they proceeded to give judgment on Mac Conglinne.

Atn-aig Manchín oc taccra fris.

Bhí Mainchín á chúiseamh.

Mainchín began to plead against him,

Atn-agar cach fer iar n-urd do muintir Chorcc[aig]e co Mac Con Glinne.

Rinne gach duine de mhuintir Chorcaí, de réir ord tosaíochta, *pléideáil in aghaidh* Mhic Conglinne.

and every man of the monks of Cork proceeded, according to rank, against Mac Conglinne.

Cia boí d’ immbud ecnai ocus eólais ocus aircetail leó,

Ach in ainneoin iomad a n-eagna agus a n-eolais agus a n-aircheadail,

But, though a deal of wisdom and knowledge and learning had they,

ní [fh]ríth loc laburtha i ndligud dó triasa crochthá.

ní bhfuarthas pointe ar bith i bhfoclaíocht an dlí trína gcrochfaí é.

lawfully he was not convicted on a point of speech for which he could be crucified.

Back to top

 

Section 23

Berair iar sin cen dliged co Ráthín Mac nAeda

Tugadh ansin é, *ar neamhchead don* dlí, go Ráithín Mhac nAodha,

Then was he taken without law to Ráithín Mac nAodha,

i ndescert-leth Cho[r]ccaige, .i. fai[th]chi.

i ndeisceartleath Chorcaí, chuig an fhaiche.

a green in the southern quarter of Cork.

Co n-epert budessin, “Asccaid dam, a Manchín ocus a muinter Chorccaige!”

Labhair Mac Conglinne ansin: “Aisce dom, a Mhainchín agus a mhuintir Chorcaí!”

He said then: “A boon for me, O Mainchín, and ye monks of Cork!”

“Ó t’ anocul sin?” ol Manchín.

“An é d’anacal é?” arsa Mainchín.

“Is it to spare you?’ asked Mainchín.

“Ní h-ead chondaigimm,” ar Mac Con Glinne;

“Ní hea sin a iarraim,” arsa Mac Conglinne;

“That is not what I ask,” said Mac Conglinne,

“fó liumm cé no t[h]ísad de.”

“cuma liom cé sin a thiochfaidh de *nó nach ea*.”

“though I should be glad if that would come of it.”

“Apair,” ol Manchín.

“Abair, *mar sin*,” arsa Mainchín.

“Speak,” said Mainchín.

“Ní epér,” ar Mac Con Glinne,

“Ní déarfaidh mé,” arsa Mac Conglinne,

“I will not speak,” said Mac Conglinne,

“co mbet cuir dam fria.”

“nó go mbeidh baránta agam leis.”

“until I have pledges for it.”

Atn-agar rátha ocus nadmand tenna ocus trebaire for muintir Chorccaige fri a comall,

Chuir sé ansin muintir Chorcaí faoi urraí agus faoi snaidhmeanna teanna daingne um chomhlíonadh *na haisce*

Pledges and bonds stout and strong were imposed on the monks of Cork for its fulfilment,

ocus naidmis for a churu.

agus nasc sé na bannaí sin orthu.

and he bound them upon his pledges.

“Apair,” ol Manchín, “cid chondige.”

“Abair *anois* é,” arsa Maincín; “cad é atá uait?”

“Say what it is you want,” said Mainchín.

“At-bér,” ar Aniér,

“Déarfaidh mé,” arsa Mac Conglinne.

“I will,” said Ainéara:

“.i. pars fil a m’ théig libair do chaithem ré ndul for cel,

Lón bóthair atá i mo thiachóg leabhar a chaitheamh sula dtéim ar ceal,

“to eat the viaticum that is in my book-satchel before going to death,

ar ní dlegar escomlád cen dol do láim.

óir ní dhlitear éag gan dul chun faoistine.

for it is not right to depart this life without going to confession.

Tucthar mo thiag libair dam.”

Tugtar mo thiachóg leabhar chugam.”

Let my satchel be given to me.”

Do-berar a théig dó,

Tugadh a thiachóg dó.

His satchel was brought to him,

ocus oslaicis hí,

D’oscail sé í

and he opened it,

co mben dí bairgin, .i. cruithnechta, essi

agus bhain aisti an dá bhairín cruithneachta

and took out of it the two wheaten cakes

la tócht sen-shaille;

agus an spóla bagúin shaillte.

and the slice of old bacon.

ocus gabaid dechmaid cechtar n-aí,

Bhain sé deachú den dhá bhairín

And he took the tenth part of each of the cakes,

ocus benais dechmaid in tóchta co h-imargide ocus co h-indraicc.

agus deachú den spóla go cóir agus go hionraic.

and cut off the tenth of the bacon, decently and justly.

“Fil dechmaid sund, a muinter Chorccaige,” ar Mac Con Glinne;

“Sin deachú ansin daoibh, a mhuintir Chorcaí,” arsa Mac Conglinne.

“Here are tithes, ye monks of Cork,” said Mac Conglinne.

“dia fhesmais int-í bud chóru

Dá mbeadh eolas agam cén duine ar chóra *dó é*,

“If we knew the man who has better right,

nó is bochta a c[h]éli,

nó is boichte ná a chéile,

or who is poorer than another,

dó do-bérmais ar ndechmaid.”

bhéarfainn mo dheachú dó.”

to him would we give our tithes.” 

Back to top

 

Section 24

An ro boí ann do bochtaib at-rachtatar suas ic décsi[n] na dechmaide

A raibh ann de bhochtáin d’éiríodar suas ar fheiceáil na ndeachúna

All the paupers that were there rose up on seeing the tithes,

ocus sínid a lámu uadib;

agus shíneadar a lámha uathu.

and reached out their hands.

ocus gabaid silled forru iarum, ocus at-bert:

Thug sé silleadh súl orthu agus dúirt:

And he began looking at them, and said:

“Fia Dia ám,” ol sé,

“I bhfianaise Dhé, ámh,” ar sé,

“Verily before God,” said he,

“ní festa

“ní fios dom

“it can never be known

cid mó no ríssed aen uaib a less in dechmad-si oldú-sa fessin.

cé acu is mó riachtanas duine ar bith oraibh don deachú seo ná mo riachtanas féin.

if any one of you stands in greater need of these tithes than I myself.

Níba mó uide neich uaib indé oldá m’ uidi-sea,

Ní faide aistear duine ar bith agaibh inné ná m’aistear-sa féin,

The journey of none of you was greater yesterday than mine

.i. ó Rus Chommán co Corccaig.

ó Ros Comáin go Corcaigh.

— from Roscommon to Cork.

Nír thoimless mír nó banna iar tidecht,

Níor ith mé greim ná níor ól mé braon iar dteacht *anseo*,

Not a morsel or drop tasted I after coming.

ní ro chaithes for sét,

ná níor chaith mé *bia* ar an mbóthar.

I had eaten nothing on the road,

ní f[h]uarus fiad fhír-oíged iar tidecht,

Agus ar mo* theacht *dom anseo*, ní bhfuair mé *urraim* fhíor-aoi,

I did not find a guest’s welcome on my arrival,

acht fuarus […],      

ach fuaras masla,

but I received [insult],

a matadu ocus a latrannu ocus a c[h]onu cacca,

a mhadraí agus a ropairí agus a chúnna caca,

ye curs and robbers and dung-hounds,

.i. a muinter C[h]orccaige!

a mhuintir Chorcaí!

ye monks of Cork!

Ro benad uilideta[i]d in étaig dímm,

Baineadh mo chuid éadaí uile díom,

The whole of my clothing was stripped off me, 

ro gabad slipre ocus echlasca dam,

gabhadh de shlata agus d’eachlasca díom,

scourges and horsewhips were laid on me,

do-m-ratad isin Sabraind,

cuireadh sa Sábhrainn mé

I was plunged into the Sábhrann,

ro h-imred fír n-indligid form,

agus imríodh fíor-aindlí orm.

and clean injustice was practised upon me.

ní ro damad fír dligid dam.

Níor tugadh cothrom an dlí dom.

Fair play was not given me.

I fhiadnaise in Dúileman,” ar Mac Con Glinne,

I bhfianaise an Dúilimh,” arsa Mac Conglinne,

In the presence of the Maker,” said Mac Conglinne,

“níba h-é cét-ní aicéras Demun form-sa iar ndul anund,

“ní hé an chéad ní a agróidh an diabhal orm-sa iar mo dhul anonn,

“it shall not be the first thing the devil shall lay to my charge after going yonder,

in dechmad-sa do thabairt dúib-si,

go dtug mé an deachú seo daoibhse,

that I gave to you these tithes,

ar ní-s dligthi.”

mar níl sé ag dul daoibh.”

for ye deserve them not.”

Conid é cét-mír ad-uaid ind sin, a dechmad,

Agus is é céadmhír a d’ith sé ansin an deachú.

So the first morsel that he ate was his tithes,

ocus caithis a p[h]roind iarum,

Chaith sé a phroinn ansin,

and after that he ate his meal

.i. a dí bairgin

a dhá bhairín

— his two cakes,

co n-a thócht sen-shaille.

agus a spóla bagúin shaillte.

with his slice of old bacon.

Tócbaid a lámu

Thóg sé a lámha ansin

Then, lifting up his hands,

ocus atlaigis buide dia Dúilemain.

agus d’altaigh sé a bhuíochas don Dúileamh.

and giving thanks to his Maker,

Back to top

 

Section 25

“Mo breth i nndochum na Sabrainne festa!” ar Mac Con Glinne.

“Mo bhreith chun na Sábhrainne anois!” arsa Mac Conglinne.

he said: “Now take me to the Sábhrann!”

Iar sin berair hé,

Tugadh ansin é

On that he was taken,

lín a chuimrig ocus a chométaig,

agus líon a lucht cuibhreach agus coimeádtha ina theannta,

bonds and guards and all,

a dochum na Sabrainne.

chun na Sábhrainne.

towards the Sábhrann.

In tan ro-siacht in tiprait dianad ainm ‘Bithlán’,

Nuair a shroich sé an tobar dárbh ainm ‘Bithlán’,

When he reached the well, the name of which is Bithlán (‘Ever-full’,

ro mben a lumain fhind de

bhain sé de a bhrat fionn

he doffed his white cloak,

ocus do-s-rat fo a thoeb,

agus chuir faoina shlios é

and laid it out to be under his side,

ocus a théig libair fo leirg a droma.

agus a thiachóg leabhar faoi leirg a dhroma.

his book-satchel under the slope of his back.

Ro-s léic faen for a lummain,

Lig sé é féin faon ar an mbrat,

He let himself down upon his cloak, supine,

atn-aig a mér tria drol a delci,

chuir a mhéar trí lúb a dheilge

put his finger through the loop of his brooch,

ocus tummais rind in delgai dar a ais isin tiprait.

agus do thum rinn na deilgne thairis siar sa tobar.

and dipped the point of the pin over his back in the well.

In céin no bíd banna oc snige a cind in delca sís,

Fad a bhíodh braon ag sní ó cheann na deilgne síos,

And while the drop of water trickled down from the end of the brooch,

no bíd in delc uas a anáil.

bhíodh an dealg os a anáil thuas.

the brooch was over his breath.

Ro-s torsig in lucht coiméta ocus cuimrig.

D’éirigh an lucht cuibhreach agus coimeádtha tuirseach.

The men that guarded him and held him in bonds grew tired.

Back to top

 

Section 26

“Tánic in bréc for timchell,

D’fhill an feall sa timpeall *oraibh*,

“Your own treachery has come about you,

a matuda ocus a latranda, a muinter Chorccaige!

a mhadraí agus a ropairí, a mhuintir Chorcaí!” arsa Mac Conglinne.

ye curs and robbers, ye monks of Cork!

Inbuid ro bá-sa ’com’ boith,

“Nuair a bhínn-se i mo bhoth *file*

When I was in my cell,

iss ed do-gnínd, ina-m t[h]oirched co cend cóic tráth nó sé do blogaib, a taiscid

 is é a dhéanainn: gach a dtagadh i mo threo de mhíreanna bia ar feadh cúig tráth nó sé, chuirinn i dtaisce iad

what I used to do was to hoard what bits might reach me during five or six days,

co caithind i n-oen adaig;

nó go gcaithinn in éineacht in aon oíche iad

and then eat them in one night,

mo sháith do usce i n-a ndiaid-sin.

agus mo sháith d’uisce ina dhiaidh sin.

drinking my fill of water afterwards.

No-[m] bered co cend nómaide cen ní iar sin,

Dhéanadh sin mé go ceann trí lá agus trí oíche gan ní eile

This would sustain me to the end of three days and three nights without anything else,

ocus ní láud form.

agus ní chuireadh sin as dom.

and it would not harm me.

Bet nómaide for ar chaithius ó chianaib,

Rachaidh mé anois trí lá agus trí oíche ar ar chaith mé ó chianaibh;

I shall be three days and nights subsisting on what I ate just now,

bet nómaide aile oc athrige,

beidh mé trí lá agus trí oíche eile ag déanamh aithrí

three days and nights more doing penance,

ocus nómaide aile ic ól usce,

agus trí lá agus trí oíche eile fós ag ól uisce

and another three days and nights drinking water,

ór atáut cuir fri m’ lámaib.

— mar tá urra agus banna agam ar mo lámha uaibhse ann.

for I have pledges in my hands.

For-t-gellaimm Dia ocus Barre ’ca tú,” ar Mac Con Glinne,

Geallaim do Dhia agus do Bharra ar leis mé,” ar seisean,

I vow to God and St. Barra, whose I am here,” said Mac Conglinne,

“cen co tig uasal nó ísel do muintir C[h]orccaige asin baile i tát,

“má bhogann uasal nó íseal de mhuintir Chorcaí as an ionad a bhfuilid,

 “though neither high nor low of the monks of Cork should leave the place where they are,

co ndigset écc uli i n-aen aidchi,

go bhfaighidh siad uile bás in aon óiche

but should all go to death in one night,

ocus Manchín ria cách ocus iar cách do bás ocus dochumm n-iffirn;

— agus Mainchín féin, roimh cách agus iar cách, rachaidh sé chun báis in ifreann.

and Mainchín before all or after all, to death and hell,

ór am derb-sa do nim,

Maidir liomsa de, is dearbh neamh dom

— since I am sure of heaven,

ocus biat i frecnarcus

agus beidh mé i bhfianaise *an Té*

and shall be in the Presence,

forsná fil crích nó erchra.”

nach dual dó críoch ná crapadh.”

to which there is neither end nor decay.”

Back to top

 

Section 27

Ro h-indissed do muintir Chorccaige in scél-sin,

Insíodh an scéal sin *ar fad* do mhuintir Chorcaí,

This story was told to the monks of Cork,

ocus do-rigset luath-chomarc,

agus rinne siad comhairle *le chéile* láithreach.

who quickly held a meeting,

ocus iss ed tuccad asin chomarc,

Is é a tugadh as an gcomhairle *sin acu*

and the upshot of the meeting 

bendacht do Mac Con Glinne

*go bhfaigheadh* Mac Conglinne a mbeannacht

was that Mac Conglinne should have a blessing

for a dul fén ar umalóit dia chrochad,

dá dtéadh sé go humhal dá chrochadh,

on his going in humility to be crucified,

nó nónbur timchillid dia chomét

nó, *mura ndéanfadh*, naonúr á thimpeallú á choimeád,

 or else that nine persons should surround him to guard him

co ndiged éc áitt a mboí,

nó go bhfaighead sé bás áit a raibh sé

until he died where he was,

ocus co ro crochtha iar tain.

— agus é a chrochadh ina dhiaidh sin.

that he might be crucified afterwards.

Ro ráided fri Mac Con Glinne in ní-sin.

Dúradh sin le Mac Conglinne.

That message was delivered to Mac Conglinne.

As-bert Mac Con Glinne, “Is matroga” (.i. is roga mataid nó is matad int-í hó tuccad in roga),

Ar seisean: “Is madra-rogha é sin, rogha nach dtabhairfí ach do mhadra.

“It is a sentence of curs,” said he.

“acht oen ní chena, cid ed bess de,

Ar a shon sin, áfach, pé ar bith faoi,

“Nevertheless, whatever may come of it,

regmait fri h-umalóit

rachaidh mé faoi umhlóid,

we will go in humility,

feib ro-chóid ar magister Íhsu Críst fri a c[h]ésad.”

faoi mar a chuaigh ár máistir, Íosa Críost, chun a chéasta.”

as our Master, Jesus Christ, went to His Passion.”

At-raig co h-áit i mbátar muinter Chorccaige;

D’éirigh sé chun na háite a raibh muintir Chorcaí.

Thereupon he rose, and went to the place where were the monks of Cork.

ocus táncatar crícha espartan ann sin.

Agus tháinig críoch trátha easpartan san am sin díreach.

And by this time the close of vespers had come.

“Ascaid dún, a Manchín!” ol muinter C[h]orccaige fodéin.

“Aisce dúinn, a Mhainchín!” arsa muintir Chorcaí *féin*.

“A boon for us, O Mainchín!” said the monks of Cork themselves.

“A mo Dé, cissí ascaid?” ol Manchín.

“A mo Dhé, cén aisce í?” arsa Mainchín.

“O my God, what boon?” cried Mainchín.

“Dál co mmatain cen crochad don tróg út.

“Anacal go maidin don truán úd gan a chrochadh.

“Respite from crucifixion for that poor wretch until morning.

Ní ro-s bensum clucu,

Níor bhaineamar clog,

We have not tolled bells,

nó ní dernsamm celebrad nó precept nó oiffrend.

ná ní dhearnamar ceiliúradh ná seanmóin, ná aifreann.

neither have we celebrated Mass, nor preached, nor made the Offering.

Ní ro sásta boicht lind. Ná caithium co cend in Domnach

Níor thugamar bia do bhoicht a shásodh iad thar an Domhnach

The poor have not been satisfied by us with food against the Sunday, 

cen sássad dún fessin.

agus ní mó fuaramar bia sinn féin.

nor have we refreshed ourselves.

Cairde dún co matin dó.”

Cairde dúinn go maidin dó.”

Grant us a respite for him till morning.”

“At-biur bréthir,” ol Manchín,

“Beirim mo bhriathar,” arsa Mainchín,

“I pledge my word,” said Mainchín,

“ná rega in dál-sin,

“nach bhfaighidh sé an faoiseamh sin,

“that respite shall not be given,

acht lathi a imorbois, bid hé lá a phennati.”

ach gurb é lá a chionta lá a pheannaide.”

but the day of his transgression shall be the day of his punishment.”

Back to top

 

Section 28

Monuar! Isin uair-sin berair Mac Con Glinne fo Chaill na Sindach

Monuar! Is ansin a rugadh Mac Conglinne go Coill na Sionnach.

Alas! in that hour Mac Conglinne was taken to Coill na Sionnach (‘the Foxes’ Wood’),

ocus do-berair biail ’n-a láim,

Tugadh biail ina lámh dó

and an axe was put in his hand,

ocus lucht coiméta immaille friss.

agus lucht coimeádtha in éineacht leis.

his guard being about him.

Benais fén a chésad-c[h]rand

Bhain sé féin a chrann céasta

He himself cut his passion-tree,

ocus no-s imarchair fri [a] ais co faithc[h]i Chorccaige.

agus d’iompair ar a dhroim é go faiche Chorcaí.

and bore it on his back to the green of Cork.

Sáidis fén in crand;

É féin *ansin* a sháigh an crann *sa talamh*.

He himself fixed the tree.

ocus lingis ind amser dar crích n-espartan,

agus d’imigh an tráth *faoin am sin* thar chríoch easpartan,

And the time had outrun the close of vespers,

ocus ní boí comairle aile leó

ach *ar a shon sin* ní raibh *fós* de chomhairle ina measc uile

and the one resolve they had

acht a chrochad in tan-sin.

ach é a chrochadh *ar alt na huaire sin*.

was to crucify him there and then.

“Ascaid dam, a Manchín ocus a muinter Chorccaige!” ar Mac Con Glinne.

“Aisce dom, a Mhainchín agus a mhuintir Chorcaí!” arsa Mac Conglinne.

“A boon for me, O Mainchín, and ye monks of Cork!” said Mac Conglinne.

“At-berim mo bréthir trá,” ol Manchín,

“Bheirim mo bhriathar anois ann,” arsa Mainchín,

“I pledge my word,” said Mainchín,

“co ná taet ascaid uaind.”

“nach bhfaighfear aisce uainn.”

“that no boon shall come from us.”

“Ní maithem n-anocuil c[h]onnaigimm foraib,

“Ní anacal m’anama a iarraim oraibh,” *arsa Mac Conglinne,*

“It is not to spare me I ask you,

ór cia chuinger

“mar, cé go n-iarrfainn,

for, though it were asked,

ní-s tá dam dia bar ndeóin,

ní bhfaighinn le bhur ndeoin é,

it would not be granted to me of your free will,

a matuda ocus a latranda

a mhadraí agus a ropairí

ye curs and ye robbers

ocus a chonu cacca ocus a brúti nem-literdhai,

agus a chona caca agus a bhrúidí neamhliteartha,

and dung-hounds and unlettered brutes,

.i. a muinter chorrach comraircnech cend-ísel C[h]orccaige!

a mhuintir chorrach earráideach cheann-íseal Chorcaí!

ye shifting, blundering, hang-head monks of Cork!

acht mo sháith do biúd olardai inmardai

Ach mo sháith de bhia saibhir súmhar

But I want my fill of generous juicy food,

ocus do lind sho-óil sho-mesc s[h]o-milis,

agus de lionn so-óla, so-mheisce, so-mhilis dom,

and of tasty intoxicating sweet ale,

ocus clith n-álaind n-étrom do étach thana t[h]irmaide torum,

agus culaith álainn éadrom d’éadach tanaí teolaí tharm

and a fine light suit of thin dry clothing to cover me,

ná ro-m f[h]orrgi fuacht nó tess,

le nach gcloífeadh fuacht ná teas mé

that neither cold nor heat may strike me;

corup lón-fheiss coíct[h]igisi dam

agus go mba féasta coicís dom é

a gorging feast of a fortnight for me

ria ndul i ndáil báis.”

sula rachainn i ndáil bháis.”

before going to the meeting with death.”

“For-t-gillim,” ol Manchín,

“Geallaim duit,” arsa Mainchín,

“I vow to you,” said Mainchín,

“ní fhuigbe-siu in ní-sin.

“ní bhfaighidh tú sin.

“you shalt not get that.

Acht is deriud laí,

Tá deireadh lae ann, áfach,

But it is now the close of the day;

is Domnach and;

agus tá an Domhnach againn

it is Sunday.

fil didiu in popul oc irguide dála duit.

*agus tá*, chomh maith, an pobal ag lorg faoisimh duit..

The convent, moreover, are entreating a respite for you.

Acht benfaider dít do bec n-étaig

Ach bainfear díot do scriosán éadaigh

But your scanty clothing shall be stripped off you,

ocus no-t c[h]engéltar don chorthi út

agus ceangailtear den choirthe úd thall thú,

and you shalt be tied to yonder pillar-stone,

corob frithpian fo-gabar résin mór-phéin i mbárach.”

nó go mba réamhphian duit é roimh do mhórpheannaid amárach.”

for a fore-torture before the great torture to-morrow.”

Do-rónad fon samail-sin;

Rinneadh amhlaidh sin.

So it was done.

bentair de a bec n-étaig

Baineadh an scriosán éadaigh de

His scanty clothing was stripped off him,

ocus ro cenglad téta ocus refeda taris don chorthi.

agus ceanglaíodh téada agus cordaí thairis um an choirthe.

and ropes and cords were tied across him to the pillar-stone.

Back to top

 

Section 29

Tiagat uad dia tig.

D’imíodar uaidh dá dteach *ansin*.

They turned away home,

Luid Manchín don tig abbad

Chuaigh Mainchín go teach an aba.

 Mainchín going to the abbot’s house,

co ro sásta boicht ocus oígid leó.

Dheineadar freastal bia ar bhoicht, agus ar aíonna.

that the poor and guests might be fed by them.

Ro thomailset fén ní.

D’itheadar rud éigin dóibh féi

They also ate something themselves.

Ro lécsit troscud in ecnadu út tánic

*Ach* d’fhágadar ina throscadh an t-eagnaí úd a tháinig,

But they left that sage to fast, who came, 

iar n-a f[h]oíded do Dia ocus don Choimdid

arna chur ó Dhia agus ón gCoimdhe

having been sent by God and the Lord

do thesarcain C[h]athail meic Fhinguine

do theasargan Cathail mhic Fhinguine

for the salvation of Cathal Mac Finguine

ocus fer Muman

agus fear Mumhan

and the men of Munster,

ocus Lethi Moga Nuadat ol chena.

agus Leath Mhogha Nuat chomh maith.

and the whole Southern Half to boot.

Nocho damad fír ndligid dó.

Níor dámhadh cothrom an dlí dó.

The justice of law was not granted him.

Fessid co medón oidche ann.

Chaith sé go meánoíche ansin.

He remained there until midnight.

Iar sin ticc aingel Dé chuci for in corthi

Ansin tháinig aingeal Dé chuige ar an gcoirthe

Then an angel of God came to him on the pillar-stone,

ocus fo-rórbairt in aislingthi do f[h]oillsiugud dó.

agus thosaigh ar an aisling a fhoilsiú dó.

and began to manifest the vision unto him.

Céin boí in t-aingel forsin c[h]loich

Fad a bhíodh an t-aingeal ar an gcloch

 As long as the angel was on the pillar-stone

ba ro-the dó;

ba ró-the *an chloch ag Mac Conglinne*.

it was too hot for Mac Conglinne,

in tan téged for imaire uad

Nuair a d’imíodh sé uaidh ar an iomaire *talún*

but when he moved on a ridge away from him,

ba so-f[h]ulaing dó.

ba infhulaingthe aige í.

it was comfortable.

Conid de-sin fil ‘Imaire in Aingil’ hi fhaithchi Chorccaige;

(Gurb de sin atá ‘Iomaire an Aingil’ i bhFaiche Chorcaí

(Hence the ‘Angel’s Ridge’ in the green of Cork,

ní boí-sium matain cen drúcht.

agus ní bhíonn sé maidin gan drúcht *air*.)

which was never a morning without dew.)

Do-lluid uad in t-aingel deód n-aidche.

D’imigh an t-aingeal uaidh ag deireadh na hoíche.

At the end of the night the angel departed from him.

Cumaid-sium iarum cennp[h]urt mbec uad fodén

Chum sé féin ceapadóireacht bheag *véarsaíochta*

Thereupon he shaped a little rhyme of his own,

bid imchubaid ré aisnéis amal ro fhaillsiged dó,

a bheadh oiriúnach lenar foilsiódh dó a insint.

which would serve to relate what had been manifested to him,

ocus at-aig ann sin co matain

Agus d’fhan sé ansin go maidin

and there he remained until morning

co cendp[h]ort a aislingt[h]i do léri lais.

agus duan na haislinge ullamh aige.

with the poetical account of his vision ready.

Back to top

 

Section 30

Bentair cloc tinóil oc muintir C[h]orccaige matan moch iar n-a bárach.

Baineadh clog tionóil le muintir Chorcaí maidin mhoch arna mhárach.

Early at morn the chapter-bell was tolled on the morrow by the monks of Cork,

Tecat uli cusin corthi.

Thángadar uile chuig an choirthe.

and all came to the pillar-stone.

“Maith, a t[h]róig,” ol Manchín,

“Maith, a thruáin,” arsa Mainchín,

“Well, you miserable wretch,” said Mainchín,

“cindus filter lat indiú?”

“conas atá leat inniu?”

“how is it with you today?”

“Is maith,” or sé,

“Go maith,” ar seisean,

“It is well,” said he,

“dia lécther dam in cumair mbriathar fil occum do rélad duit-siu

“má ligtear dom an coimriú briathar atá agam a fhoilsiú duitse.

“if I am allowed to make known to you a few short words that I have,

.i. aislingt[h]i do-m-árfaid arér,” ar Mac Con Glinne;

Aisling a taispeánadh aréir dom,” arsa Mac Conglinne,

for a vision appeared to me last night,” said Mac Conglinne,

“ocus dia lécther dál dam,

“agus má thugtar faoiseamh dom,

“and, if a respite is given me,

indisfet in aislingthi.”

inseoidh mé an aisling.”

I will relate the vision.”

“At-biur do m’ bréthir,” ol Manchín,

“Beirim mo bhriathar,” arsa Mainchín,

“By my word, I say,” quoth Mainchín,

“dia mbetís síl nÁdaim do m’ réir,

 “Dá mba é m’intinnse intinn shíl Ádhaimh uile,

“if the race of Adam were of my thinking

co ná tibratis dál laí nó aidche duit.

ní thabharfaidís sin *ach oiread liomsa* anacal lae ná oíche duit.

they would not give you respite even for a day or a night.

Mé fén, nícon tibér.”

*Maidir* liomsa de, *is deimhin* nach dtabharfaidh mé.”

As for myself, I will not give it.”

“At-beram ar mbréthir,” ol in popul,

“Beirimídne ár mbriathar,” arsa an pobal,

“We pledge our word,” said the monks,

“cid lonn lat-su,

“cé olc leatsa é,

“though it be disagreeable to you,

lécfithir dál dó

béarfar faoiseamh dó

 he shall have a respite,

co ro indise a aislinge.

go n-inseoidh sé an aisling.

that he may relate his vision.

An us tol lat-su iarum, tabair fair.”

Pé ní is toil leatsa ina dhiaidh sin, agair air é.”

Inflict on him afterwards whatever you wish.”

Back to top

 

Section 31

Conid ind sin ruc-som Manchín iar ngen[e]lach bíd co hÁdam:

Is ansin a rug sé Mainchín, de réir geinealaigh bhia, siar go hÁdhamh:

Then it was that he traced Mainchín up to Adam, according to the pedigree of food, saying:

 

 

 

“Bennach dún, a c[h]lérig,

“Beannaigh sinn, a chléirigh,

“Bless us, O cleric,

a c[h]lí c[h]loth co comgne;

a bhuantaca éigse

famous pillar of learning,

mac Midbuilce mela,

Mac Mheábhoilg mheala,

Son of honey-bag,

meic Bela, meic Bloince,

Mhic Bhealaidh, mhic Bhlonaige,

son of juice, son of lard,

 

 

 

meic Buaidrén, meic Brothcháin,

Mhic Bhuaidhréin (“Phraisí”), mhic Bhracháin,

Son of stirabout, son of pottage,

meic Borr-Thoraid brec-báin,

Mhic Bhorr-Thoraidh bhreac-bháin

son of fair speckled fruit-clusters,

meic Borr-Chrothi bláthi,

Mhic Bhorr-Chroithe (“Bhláthuachtair”) bhorrtha,

Son of smooth clustering cream,

m[ei]c Bláithche, meic Brechtáin,

Mhic Bhláthaí, mhic Bhreachtáin (“Grutha”),

son of buttermilk, son of curds,

 

 

 

meic Beóiri, buaid mbainde,

Mhic Bheorach — braon álainn —

Son of beer (glory of liquors),

meic Brocóti binde,

Mhic Bhragóide slime,

son of pleasant bragget,

meic Cainninde caimme,

Mhic Chainninne caime,

Son of twisted leek,

meic Shaille, meic Imme,

Mhic Shaille, mhic Ime,

son of bacon, son of butter,

 

 

 

meic Indrechtáin lán-méith,

Mhic Indreachtáin lánmhéith,

Son of full-fat sausage,

meic Lemnachtai immglain,

Mhic Leamhnachta íonghlan,

son of pure new milk,

meic Messai, meic Thoraid,

Mhic Mheasa, mhic Thoraidh,

Son of nut-fruit, son of tree-fruit,

meic Holair, meic Inmair,

Mhic Olair, mhic Anlainn,

son of gravy, son of dripping,

 

 

 

meic Hítha, meic Árand,

Mhic Íthe, mhic Árann,

Son of fat, son of kidney,

meic Cléthi, meic Gualand,

Mhic Chléithe (“Easna”), mhic Ghualainne,

son of rib, son of shoulder,

meic Lón-Loingén láin-te,

Mhic Lón-Loingéin (“Stéige Bhráid”) lánaithe,

Son of well-filled gullet,

meic Láirce, meic Luabann,

Mhic Láirge (“Choise”), mhic Luain,

son of leg, son of loin,

 

 

 

meic Lessi, meic Leth[ch]ind,

Mhic Leise, Mhic Leathchinn,

Son of hip, son of flitch,

meic Loinge Brond ballai,

Mhic Loinge Bronn Balla,  Stiall Uchta Sármhaith,

son of striped breastbone,

meic Míre, me[i]c Lommai,

mhic Míre (Ghreimín), mhic Lomma (Bhraoinín),

Son of bit, son of sup,

meic Drommai, meic Tharrai,

mhic Dhroma, mhic Tháirrín,

son of back, son of paunch,

 

 

 

meic Thremantai thanai,

mhic Threamanta Thanaí, (Ghrutha Chaoin Tanaí),

Son of slender tripe,

meic Thainghe cen traethad,

mhic Thainge (Cháise) gan Traochadh,

son of cheese without decrease,

meic Éisc Inbeir Indsén,

mhic Éisc Inbhir Inseáin,

Son of fish of Inbhear Inseán,

meic Millsén, meic Moethal,

mhic Mhilseáin, mhic Mhaothail,

son of sweet whey, son of beestings,

 

 

 

meic Meda, meic Fhína,

mhic Mheá, mhic Fhíona,

Son of mead, son of wine,

meic Carna, meic Corma,

mhic Chárna, mhic Chorma,

son of flesh, son of ale,

meic Cruithnechta rigne,

mhic Chruithneachta Righne,

Son of hard wheat,

meic Inbe, meic Onba,

mhic Inbhe, mhic Onbha (Choda),

son of tripe, son of (?),

 

 

 

meic Fhind-Litten gile

mhic Fhinnleitean Gile

Son of fair white porridge,

d’ ass choerach co nglaine,

de bhainne caorach is glaine,

made of pure sheep’s milk,

meic Scaiblín buic bladmair

mhic Scaiblín (Anraith) Bhoig Bhláfair

Son of soft rich pottage,

co n-a gablaib gaile,

faoina ghailíní gaile,

with its curls of steam,

 

 

 

meic Gruthraige gairge,

mhic Ghruthraí Gairge (ró-bhuacaí),

Son of rough curds,

meic Garbáin chaín chorcca,

mhic Gharbh-Aráin Choirce,

son of fair oatmeal gruel,

meic Craíbechán c[h]raebaig

mhic Chraoibheacháin (Potáiste) Chaor Chraobhaigh

Son of sprouty meat-soup,

co n-a choeraib corccra,

faoina chaoiríní corcra,

with its purple berries,

 

 

 

meic bairr Braisce bíthe,

mhic bairr Braisce Bíthe (Chabáiste Chálmhín),

Son of the top of effeminate kale,

meic Bolgáin buic bán-ghlain,

mhic Bolgáin (Mhéadail) Bhoig Bhánghlain,

son of soft white midriff,

meic Cnó-Messa cnáim-fhéil,

mhic Chnóite Cnámhdhéanmais,

Son of bone-nourishing nut-fruit,

meic Ábéil, meic Ádaim.

mhic Ábeil, mhic Ádhaimh.

son of Abel, son of Adam.

 

 

 

Maith do dú[th]chus deg-bíd

Is maith do shinsir dhea-bhia

Fine is your kindred of choice food,

is milis re tengaid;

is is milis don teanga

to the tongue it is sweet,

a chéim f[h]osad f[h]ostán

A chéim shocair shuaimhneach

O you of staid and steady step,

a llos trostán bennaig.”

le cabhair throstáin bheannaigh.”

— with the help of pointed staff.”

b. b. d.

 

 

Back to top

 

Section 32

“Nocon olc dam-sa ón, a Meic Con Glinne,” ol Manchín;

“Ní dochar ar bith domsa sin, a Mhic Conglinne,” arsa Mainchín.

“That hurts me not, Mac Conglinne,” said Mainchín.

“bec lat-su ail form-sa ocus forsi[n]d eclais,

“*Is cosúil gur* beag leatsa sciolladh a dhéanamh ormsa agus ar an Eaglais,

“Little did you care about slandering me and the Church

co ndernais gen[e]lach bíd i cumni dam

nuair a rinne tú geinealach bia i gcuimhne ormsa

when you composed a food-pedigree to commemorate me,

ná dernad do duine romum

nach ndearnadh do dhuine ar bith romham

such as has not been invented for any man before me,

is ná dignestar co brunni brátha.”

agus nach ndéanfar *arís* go bruinne brátha.”

and will not be invented till Doom.”

“Ní h-ail etir sin, a c[h]lérig,” ar Mac Con Glinne,

“Ní sciolladh *atá fúm a dhéanamh ar chor ar bith*, a chléirigh,” arsa Mac Conglinne,

“It is no slander at all, O cleric,” said Mac Conglinne,

“acht aislingt[h]i do-m-árfas aréir.

“ach aisling a taispeánadh aréir dom.

“but a vision that was manifested to me last night.

Is ed siút a cennp[h]ort.

*Níl sa mhéid sin ach* a réamhphort.

That is its prelude.

Ní [h-i]nc[h]ubaid in aisslinge,

Ní hantráthach don aisling

 The vision is not out of place,

ocus dia tucthar dál nó cairde dam

agus, má thugtar faoiseamh nó cairde dom,

and, if respite or leave be granted me,

innisfet in aislingt[h]i iar sin.”

inneosfad an aisling.”

I will relate it.”

Ocus at-bert Manchín in cétnai,

Agus dúirt Mainchín arís mar a dúirt roimhe

And Mainchín said, as before,

ná tibred dál.

— nach dtabharfadh sé cairde dó.

that he would give no respite.

Téit-sium iar sin hi cend a aislingt[h]i;

Chuaigh Mac Conglinne, áfach, i gceann a aisling *a insint*,

But Mac Conglinne began to recount his vision,

ocus at-berut is óthá sin sís ro f[h]aillsig in t-aingel dó,

agus deirtear gur as sin síos ar fhoilsigh an t-aingeal dó.

and it is said that from here onward is what the angel revealed to him,

ut dixit:

Ar seisean:

as he said:

Back to top

 

Section 33

“Aislingi do-m-árfas-[s]a,

“Aisling a taibhsíodh dom

“A vision that appeared to me,

taidbsi ingnad indisimm

taibhse iontach innseoidh mé

A wonderful apparition, I shall tell it

i fhiadnaise cháich;

i bhfianaise cháich:

In everyone’s presence:

curchán gered gerthide

curachán geire bealaithe

A lardy coracle all of lard

i purt Locha Lemnachta

i bport Locha Leamhnachta

Within a port of New-milk Loch,

ós lind betha bláith.

os linn de bheatha bhreá.

Up on the World’s smooth sea.

 

 

 

Lodmar isin loech-lestar,

Chuamar sa laochleastar

We went into the man-of-war,

laechda in chongaib chonaire

laochta buíon chun bóthair sinn

’Twas warrior-like to take the road

dar bolc-lenna lir,

thar thuile leanna an lir;

Over ocean’s tide of drink.

cor bensumm na sesbémend

le buillí rámha neartmhara

Across the level sea we went

dar muncind in mur-t[h]ráchta

thar mhuincheann na mara *linn*

Our oar-strokes then we pulled,

co tochrad a mur-thorud,

a chuir aníos an muirthoradh —

Throwing the sea’s harvest up,

mur-grian amal mil.

muirghrean amail mil.

Like honey, the sea-soil.

 

 

 

Coem in dúnad ráncumar

Caomh an dún i dtángamar

The fort we reached was beautiful,

co n-a ráthaib ro-brechtán

faoina rátha ró-bhreachtáin

With works of custards thick,

resin loch anall;

ar bhruach an locha thall;

Beyond the loch.

ba h-imm úr a erdrochat,

ba him úr a urdhroichead

New butter was the bridge in front,

a chaisel ba gel-chruithnecht,

a chaiseal ba ghealchruithneacht

The rubble dyke was wheaten white,

a shondach ba sall.

a shonnach ba shaill.

Bacon the palisade.

 

 

 

Ba suairc ségdae a shuidiugud

Ba shuairc séimh a shuí ansin

Stately, pleasantly it sat,

in tige treóin trebarda

an teach tréan treabhar

A compact house and strong,

i ndechad iar tain;

i ndeachaigh mé isteach;

Then I went in:

a chomla do thirm-charnu,

a chomhla de thirimcharna

The door of it was dry meat,

a thairsech do thur-arán,

a thairseach de thur-arán

The threshold was bare bread,

do maethluib a f[h]raig.

de mhaothal a fhraigh.

Cheese-curds the sides.

 

 

 

Uaitne slemnai sen-cháise,

Uaithní sleamhaine seancháise

Smooth pillars of old cheese,

sailghe saille súgmaire

teanntáin saille súmhaire

And sappy bacon props

serndais ima-sech;

timpeall ina sraith;

Were ranged around;

sessa sena sen-chrothi,

bíomaí seana d’uachtar *ann*

Fine beams of mellow cream,

fairre finda fír-grotha,

cuaillí fionna fíorgrutha

White rafters — real curds,

fo-loingtis in tech.

mar thaca don teach.

Supported the house.

 

 

 

Tipra d’ fhín ’n-a fhír-iarthar,

Tobar fíona thiar ar gcúl

Behind was a wine well,

aibne beóri is brocóti,

aibhneacha beorach is bragóide

Beer and bragget in streams,

blasta cech lind lán;

blas ar gach linn lán;

Each full pool to the taste.

lear do braichlis bláith-lendai

lear de bhraich chun dea-leanna

Malt in smooth wavy sea,

ós brú thopair thremantai

os bruach tobair mheadhgmhilis

Over a lard-spring’s brink

do-roi[ch] dar a lár.

ag sní trína lár.

Flowed through the floor.

 

 

 

Loch do braisig bélaithe

Loch de phraiseach bealaithe

A loch of pottage fat

fo barr úscai olordai

faoi bharr gréisce smearaithe

Under a cream of oozy lard

etarru ocus muir;

eatarthu agus muir;

Between it and the sea.

erbi imme oc imaire

fáil ime thart mar gharda air

Hedges of butter fenced it round,

fo chír blonci brat-gile

faoi bhláth blonaige bratghile

Under a blossom of white-mantling lard,

imon múr amuig.

um an mhúr amuigh.

Around the wall outside.

 

 

 

Ecor d’ ablaib fír-chumra,

Sraith de chrainn úll fíorchumhra

A row of fragrant apple-trees,

fid co n-a bláth barr-chorccra

úllord faoi bhláth barrchorcra

An orchard in its pink-tipped bloom,

etarra ocus sliab;

eatarthu is an sliabh;

Between it and the hill.

daire forard fírlossa

doire ró-ard fíorlusa

A forest tall of real leeks,

do chainnind, do cherrbaccán,

de chainneann, de chairéidí,

Of leeks and of carrots, stood

for cúl tige t[h]iar.

ar chúl an tí thiar.

Behind the house.

 

 

 

 

 

 

Muinnter enig inchinni

Muintir fháilteach fhlathúil

Within, a household generous,

d’ ócaib dercaib tenn-s[h]ádchib

ógáin ruafhoilt bheathaithe

*A welcome of* red-haired, firm-fed lads,

im thenid astig;

um an tine istigh;

Around the fire.

secht n-allsmaind, secht n-episle

seacht bpaidríní, seacht n-eipistil,

Seven bead-strings, and necklets seven,

do cháisib, do choelánaib,

de cháiseanna, de chaoláin,

Of cheeses and of bits of tripe,

fo brágait cech fhir.

faoi bhráid gach fir.

Hung from each neck.

 

 

 

At-c[h]onnarc ní, ind airchindech

Chonaic mé uaim an t-airchinneach

I saw one — the Chief —

co n-a brot[h]raig bóshaille

faoina fhallaing bhó-shaille

in mantle of beefy fat

má mnaí miadaig maiss;

lena bhean mhaiseach dheas;

Beside his noble wife and fair.

at-c[h]onnarc in luchtaire

chonaic mé uaim an luchtaire

Then the Dispenser I beheld

fo inbiur in ard-chori

os imeall an ardchoire

Below the lofty cauldron’s spit,

’s a ahél ri a ais.

is a adhal lena ais.

His fleshfork on his back.

.A.

 

 

     

Cathal maith mac Finguine,

Cathal maith mac Finguine

The good Cathal Mac Finguine,

fó fer dianad oirfited

rathúil an té cheolann dó

Excellent is the man who performs

airscéla bíd braiss,

uirscéalta aoibhne aite;

Tales tall and fine.

maith in monar oen-uaire

breá an caitheamh aimsire

That is a good undertaking for an hour

is aíbind ri a indisi

agus is aoibhinn le hinsint

And it is delightful to tell

immram lúipe laech-lestair

iomramh fáin an laochleastair

The rowing of the man-of-war

dar ler Locha Ais.”

thar lear leamhnachta.”

Over Loch Milk’s sea.”

A. d. a.

 

 

Back to top

 

Section 34

Ro indis-[s]ium a aislingi uli ann sin

D’inis sé an aisling uile ansin

He then narrated his entire vision

i fiadnaise muintire Corccaige

i bhfianaise mhuintir Chorcaí

in the presence of the monks of Cork

co roacht a deriud,

go deireadh thiar

until he reached its close

cen cop é so a deriud,

(cé nach é seo a dheireadh)

(but this is not its close),

ocus ro fallsiged do Manchín rath in aislingi.

agus foilsíodh do Mhainchín brí na haislinge.

and the virtues of the vision were revealed to Mainchín.

“Maith, a t[h]róig,” ol Manchín,

“Maith, a thruáin” arsa Mainchín,

“Excellent, you wretch,” said Mainchín,

“eirg do s[h]aigid C[h]athail meic F[h]inguine

“éirigh do iarraidh Chathail mhic Fhinguine

“go straight to Cathal Mac Finguine,

uair ro fallsiged dam-sa aréir

óir foilsíodh domsa aréir

for it was revealed to me last night

in t-olc-sa fil i Cathal do híc triasin aislingi-sin.”

an t-olc seo atá ar Chathal a leigheas tríd an aisling sin.”

 that this evil which afflicts Cathal would be cured through that vision.”

“Cia lóg do-bérad dam-sa aire?” ar Mac Con Glinne.

“Cén luach *saothair* a bhéarfar dom air?” arsa Mac Conglinne.

“What reward shall I have for that?” asked Mac Conglinne.

“Nach mór in lóg,” ol Manchín,

“Nach leor de luach *saothair*,” arsa Mainchín,

“Is not the reward great,” said Mainchín,

“do chorp ocus t’ anim do lécud duit?”

“do chorp agus d’anam a ligean duit?”

 “to let you have your body and soul?”

“Cumma lem in ní-sin cia do-gnether.

“Cuma liom faoi sin, bíodh go dtarlódh amhlaidh,” *arsa Mac Conglinne*.

“I care not for that, though it should be done.

Senistre nime at urslacthi frim,

“Tá fuinneoga neimhe ar oscailt os mo chomhair

The windows of Heaven are open to receive me,

ocus in uile f[h]íreón ató Ádam ocus Ábél a mac

agus an uile fhíréan ó Ádhamh agus Ábéil a mhac

and all the faithful from Adam and Abel, his son,

ocus cosin fírián frecnairc

anall go dtí an fíréan freacnairc

even to the present faithful one

do-lluid doc[h]umm ríchid isin p[h]unc amsire hi támm,

a chuaigh ar neamh sa phonc aimsire ina bhfuilimid,

who went to Heaven in this very moment,

atát uli oc clas-c[h]étul for cind m’ anma

tá siad uile ag claisceadal ar son mo anama

are all chanting in expectation of my soul,

co tias i nnem.

le go dté mé ar neamh.

that I may enter Heaven.

Atát noí ngráid nime,

Tá naoi ngrád neimhe

The nine orders of Heaven,

im hirophin ocus sarophin,

*in éineacht leis na* Ceiribímí agus na Saraifíní

with Cherubim and Seraphim,

i frestul m’ anma.

ag fanacht le m’anam.

are awaiting my soul.

Is cumma leam

Is cuma liom

I care not,

cia dig

dá n-imíodh

though

Cathal mac Finguine ocus fir Muman

Cathal Mac Finguine agus fir Mumhan

Cathal Mac Finguine and the men of Munster,

co Leth Mog[a] Nuadat

agus Leath Mhogha Nuat

along with all the southern Half *of Ireland* (Leath Mhogha Nuat),

ocus muintir C[h]orccaige,

agus muintir Chorcaí

and the people of Cork,

ocus Manchín ria cách ocus iar cách,

— agus Mainchín féin rompu nó ina ndiaidh

— and Mainchín, first or last, should go —

i nd-éc ocus i nd-iffern a n-aen oidche,

in éag agus in ifreann in aon oíche;

to death and hell in one night;

uair bet fessin i n-aentaid in Athar ocus in Meic ocus in Spiruta Naíb.”

óir beidh mé féin in aontacht an Athar agus an Mhic agus an Spioraid Naomh.”

while I myself shall be in the unity of the Father, and the Son, and the Holy Ghost.”

Back to top

 

Section 35

“Cia lóg chondigi?” ar muinter C[h]orccaige.

“Cén luach *saothair* atá uait?” arsa muintir Chorcaí.

“What reward do you require?” asked the community of Cork.

“Ní mór ém an condigim,” ol Mac Con Glinne,

“Ní mór a n-iarraim, go deimhin,” arsa Mac Conglinne

“Not great indeed is what I ask,” said Mac Conglinne,

“.i. in cochall bec ima ro éraid clérig Lethi Moga

“— an cochall beag a dhiúltaigh sé do chléirigh Leath Mhogha

“merely the little cloak, which he refused to the clergy of the Southern Half,

ocus bár t[h]roiscset in aen aidchi,

agus a ndearnadar troscadh *air ina thaobh* san oíche chéanna

and for which they fasted on the same night,

.i. cochall Manchín.”

— cochall Mhainchín.”

— Mainchín’s cloak.

“Bec fiad[ut]-su in ní-sin ocus mór fiadum-sa,” ol Manchín;

“Beag leatsa mar ní é sin, ach is mór liomsa é,” arsa Mainchín.

“Little is that thing in your sight, but great in mine,” said Mainchín.

“acht aen ní,” ol Manchín, “dobiur-sa bréthir i fiadnaise Dé ocus Barri,

“Go deimhin,” ar sé, “beirim mo bhriathar i bhfianaise Dé agus Bharra,

“Verily,” he added, “I declare, in the presence of God and of St. Barra,

dámad lemm-sa a fil eter Corccaig ocus a termund,

“dá mba liomsa a bhfuil idir *mhainistir* Chorcaí agus críoch a tearmainn,

that if the whole country between Cork and its boundary were mine,

robad usa a sechna uli oltás in cochall a aenar.”

b’fhusa liom sin uile a sheachaint ná an cochall sin amháin.”

I would sooner resign it all than the cloak alone.”

“Mairg nach tibre,” ol cách, “in cochall,

“Mairg nach dtabharfaidh an cochall,” arsa cách

“Woe to him who won’t give the cloak,” cried all present,

ol is ferr in Cathal ocus Leth Moga do t[h]esarcain oldás in cochall.”

“óir is fearr Cathal agus Leath Mhogha a theasargan ná an cochall.”

“for the salvation of Cathal and Mogh’s Half (Leath Mhogha) is better than the cloak.”

“Do-bér-sa amal seo,” ol Manchín,

“Tabharfaidh mé é mar sin,” arsa Mainchín,

“I will give it then,” said Mainchín,
“ocus ní t[h]ardus ocus ní thibar ascaid is andsa lemm;

“agus níor thug mé *riamh* ná ní thabharfaidh mé *choíche arís* aisce *eile* is deacra liom.

“but I never gave, nor shall I give, a boon more disagreeable to me;

.i. do-bér hé i n-erláim espuic Corccaige

Tabharfaidh mé é ar láimh d’easpag Corcaí

that is to say, I will give it into the hands of the bishop of Cork,

fri a aisec don scolaige

chun é a aiseag don scoláire

to be delivered to the scholar

dia cobra Cathal mac Finguine.”

má chabhraíonn sé le Cathal mac Finguine.”

if he helps Cathal Mac Finguine.”

Ro h-aithned iar sin i n-erláim espuic Corccaige, ocus muinter C[h]orccaige dia idnocul leis in c[h]ochaill,

Tugadh an cochall ansin ar láimh d’easpag Corcaí agus muintir Chorcaí á thíolacadh,

It was then given into the hands of the bishop of Cork, and the monks of Cork were to deliver the cloak with him;

acht is a lláim in espuic ro fácbad.

ach fágadh i lámha an easpaig é.

but in the hands of the bishop it was left.

Back to top

 

Section 36

“Imthig fodecht-sa do s[h]aigid C[h]athail!”

“Imighse feasta d’iarraidh Chathail!” *arsa Mainchín*.

“Now go at once to Cathal!”

“Cia h-airmm i fil Cathal?” ar Mac Con Glinne.

“Cá háit a bhfuil Cathal?” arsa Mac Conglinne.

“Where is Cathal?” asked Mac Conglinne.

“Ní h-annsa,” ol Manchín,

“Ní ansa,” arsa Mainchín.

“Not hard to tell,” answered Mainchín.

“i taig P[h]icháin meic Moíle Finde,

“Tá sé i dteach Píocháin mhic Mhaoile Finne,

“In the house of Píochán, son of Maol Finne,

ríg hUa nEchach ic Dún Choba

rí Ua nEachach, ag Dún Cobha

King of Ua nEachach (Iveagh), at Dún Cobha,

i cocrích hUa nEchach ocus Corco Laígde;

i gcomhcríoch Ua nEachach agus Chorca Laighdhe

on the borders of Ua nEachach and Corca Laoi,

ocus so[i]ch-si innocht connice ind sin.”

agus téighse anocht go nuige sin.”

and you must journey there this night.”

Luid Mac Con Glinne iarum

D’imigh Mac Conglinne roimhe ansin

Mac Conglinne thereupon went

co dedbirech díscir déinmnetach,

go deifreach, díscir, dithneasach,

hastily, eagerly, impatiently;

ocus tócbais a lummain coíc-diabulta cengalta i fán a dá gualand,

agus thóg sé a bhrat cúigfhillte agus cheangail ar stualeirg a dhá ghualann é,

and he lifted his five-folded well-strapped cloak on to the slope of his two shoulders,

ocus cenglaid a lénid ós mellaib a lárac,

agus cheangail sé a léine lastuas de dhá mheall a mhása

and tied his shirt over the buttocks of his haunches,

ocus cingis dar fiarlaít na faithchi fon samail-sin co tech Pichán

agus ching sé thar fiarlaoid na faiche faoin samhail sin go teach Píocháin

and strode thus across the green to the house of Píochán,

meic Moíl[e] Finde, co Dún Coba

mhic Mhaoile Finne, go Dún Cobha,

son of Maol Finne, to Dún Cobha,

i cocrích hUa nEchach ocus Corcu Laígde.

i gcomhchríoch Ua nEachach agus Chorca Laighdhe.

on the confines of Ua nEachach and Corca Laoi.

Ocus cingis co dian a dochumm in dúnaid fon tochim-sin,

Agus ching sé faoin toichim sin go dian chun an dúin,

And at this pace he went quickly to the fort.

ocus feib ro-siacht in sluag-t[h]ech saindrud

agus nuair a shroich sé an slua-theach féin,

And as he came to the very meeting house

i mbádus oc tinól na slóg,

áit a rabhthas ag tionól na sluaite,

where the hosts were gathering,

gabaid gerr-chochall ocus gerr-étach imme,

ghabh sé gearrchochall agus gearréadach uime,

he put on a short cloak and short garments:

girru cach n-uachtarach lais ocus libru cach n-íchtarach.

gach *ball éadaigh íochtarach leis* níos giorra *ná a chéile i ndiaidh a chéile* agus gach ball uachtarach leis níos faide *ná a chéile diaidh i ndiaidh*.

each upper garment being shorter with him, and each lower one being longer.

Fo-rórbairt fuirseóracht fon samail-sin don ts[h]lóg do lár in rígthige,

Thosaigh sé faoin samhail sin ag fuirseoireacht do slua ar úrlár an rí-thí

In this wise he began juggling for the host from the floor of the royal house,

.i. ní nárba comadais dia p[h]ersaind

(rud nár chuí dá phearsa *ina chléireach* dó),

(a thing not fit for an ecclesiastic)

— cáintecht ocus bragitóracht ocus duana la filidecht do gabáil,

*agus ar* cháinteacht agus abhlóireacht agus duanta filíochta a ghabháil

and practising satire and buffoonery and singing songs;

co ro h-asblad hé ná tánic riam nó iarum

*nó* go ndúradh faoi nár tháinig roimhe sinó shin

and it has been said that there came not before his time, nor since,

bid errdarcu i cerdu cáintechta.

*duine* b’oirirce ná é i gcearda cáinteachta.

one more renowned in the arts of satire.

Back to top

 

Section 37

In tan boí for na spledaib

Ar mbeith dó ar na bearta *sin*

When he was engaged in his feats

i tig P[h]icháin meic Moíl[e] Finde,

i dteach Píocháin mhic Mhaoile Finne,

in the house of Píochán, son of Maol Finne,

conid ann as-bert Pichán secha,

is ann a dúirt Píochán i leataobh *leis*:

then it was that Píochán said aside:

“Cid mór do muirn-si, a meic légind, ní-m dénann-sa subach di.”

“Cé mór do mheidhir-se, a mhic léinn, ní subhach domsa dí.”

“Though great your mirth, son of learning, it does not make me glad.”

“Cid do-t-gní mif[r]ech?” or Mac Con Glinne.

“Cad é a dhéanann duairc thú?” arsa Mac Conglinne.

“What makes you sad?” asked Mac Conglinne.

“Ná fetara-su, a scolaige,” ol Pichán,

“Nach bhfuil a fhios agat, a scolóig?” arsa Píochán,

“Do you not know, O scholar,” said Píochán,

“.i. Cathal mac Finguine co maithib Muman do thidecht innocht,

“*beidh* Cathal Mac Finguine agus maithe Mumhan ag teacht anseo anocht,

“that Cathal Mac Finguine with the nobles of Munster is coming to-night;

ocus cid doilig lemm mór-s[h]luag Muman,

agus cé doiligh liom mórshlua Mumhan,

and though troublesome to me is the great host of Munster,

is annsa Cathal a aenur,

is measa Cathal ina aonar;

more troublesome is Cathal alone;

ocus cid doilig e-ssium i n-a p[h]rím-chutig

agus cé doiligh eisean faoina chéadphroinn,

and though troublesome is he in his first meal,

is doilge i n-a p[h]rím-airigid,

is doilí fós faoina mhórphroinn é

more troublesome is he in his prime feast;

ocus is doilgide a [fh]rith-airige doridisi.

agus is doilí fós arís é faoina idirbhéile.

but most troublesome of all is his feast again.

Fil trédi chondagur icon [fh]rith-airigid-sin,

Tá trí nithe nach mór le haghaidh an idirbhéile sin,

For at this feast three things are wanted,

.i. miach cuachán ocus miach fiaduball ocus miach min-aráin.”

mias choirce agus mias fhia-úll agus mias mhionaráin.”

namely, a bushel of oats, and a bushel of wild apples, and a bushel of flour-cakes.”

Back to top

 

Section 38

“Cia lóg do-bértha dam-sa,” ar Mac Con Glinne,

“Cén luach *saothair* a bhéarfá domsa,” arsa Mac Conglinne,

“What reward would be given me,” said Mac Conglinne,

“dia ndingbaind dítt hé ón tráth-sa cusin tráth ar a bárach,

“dá ndiongbhaínn díot é ón tráth seo gus an tráth seo amárach

“if I shield you against him from this hour to the same hour tomorrow,

ocus ná dignesta a aithe for da thuaith ná fort fén?”

agus nach ndéanfaí sin a agairt ar do thuath ná ort féin?”

and that he would not avenge it on your people or on yourself?”

“Do-s-béraind falaig n-óir ocus ech Bretnach duit,” ol Pichán.

“Bhéarfainn fáinne óir agus each Breathnach duit,” arsa Píocháin.

“I would give you a golden ring and a Welsh steed,” said Píochán.

“Do m’ debroth, fullfi fris,” ar Mac Con Glinne, “in tan gébthar!”

“Dar mo mhóid Dé, *béarfaidh tú agus tuilleadh leis má táthar lena* ghlacadh uait,” arsa Mac Conglinne.

“By my oath, you will add to it when accepted,” said Mac Conglinne.

“Do-bér-sa beós,” ol Pichán,

“Béarfaidh mise fós,” arsa Píochán,

“I will give you besides,” said Píochán,

“caera find cacha tige ocus cacha trillsi ó Charnd co Corccaig.”

“caora fhionn as gach teach agus gach banrach chaorach ó Charn go Corcaigh.”

“a white sheep for every house and for every fold, from Carn to Cork.”

“Gébut-sa sin,” ar Mac Con Glinne,

“Ghlacfaidh mé leis sin,” arsa Mac Conglinne,

“I will take that,” said Mac Conglinne,

“acht co rab[at] ríg ocus brugaid,

“ach a mbeidh ríthe agus brughaí,

“provided that kings and lords of land,

filid ocus cáinte dam

filí agus cáinteoirí agam *mar bharánta*

poets and satirists are pledged to me

co-nom t[h]orsit immlán;

nó go sroiche an t-iomlán mé

so that they shall reach me in full,

.i. ríg do aithne na fhiach,

— ríthe chun na fiacha a thobhach;

viz., kings to enforce the dues,

briugaid do m’ imfhulang

brughaí le hiad a chothú

lords of land to support them

do chaithem bíd ocus lenda ocus lessaigthi leó

with food and drink and necessaries,

with food and drink and necessaries,

céin beó ic tobach m’ fhiach.

fad a bheidh siad ag tobhach m’fhiach.

while they are levying my dues;

Dia fhelltar for m’ fhiachaib,

Má fhealltar orm faoi na fiacha,

if I am cheated of my dues,

filid dia n-aír ocus [dia n] ‘gláim dícind’,

filí dá n-aoradh le ‘glámh díchinn’,

poets to scathe and revile,

cáinte dia sílad

cáinseoirí ag scaipeadh

and satirists to scatter the satires,

ocus dia ngabáil duit-siu

agus ag gabháil *na n-aor sin* ort-sa

and sing them against you

ocus do t’ chloind ocus do t’ c[h]eneól,

agus ar do chlann agus ar do chineál,

and your children and your descendants,

mina-m t[h]ísat mo fhéich.”

mura sroiche na fiacha mé.”

unless my dues reach me.”

Ocus nadmis iarum for a chura.

Agus shnaidhm sé *Píochán* ansin ar na coraí *sin*.

And he bound him then on his pledges.

Back to top

 

Section 39

Tánic Cathal mac Finguine

Tháinig Cathal mac Finguine

Cathal Mac Finguine came

co mbuidnib ocus marcshlóg f[h]er Muman,

lena bhuíonta agus le marcshlua fear Mumhan

with the companies and hosts of horse of the Munstermen;

co ndessitar

agus shuíodar fúthu

and they sat themselves down

for colbadu ocus imscinge ocus imdadu.

ar na colbhaí agus na himscingí agus na hiomdhadha.

on bed-rails and couches and beds.

Gabsat ingenai míne macdachta fosaic ocus fritháilem

Rinne iníonacha míne óigeanta osaic agus friothálamh

Gentle maidens began to serve and attend

do na slógaib ocus do na sochaidib.

do na sluaite agus do na sochraidí.

to the hosts and to the multitudes.

Nícon dam Cathal mac Finguine

Níor cheadaigh Cathal Mac Finguine

But Cathal Mac Finguine did not let

fria leth-éill a bróci do bein de

*fiú* leathiall a bhróige a scaoileadh

the thong of his shoe be half-loosed,

in tan boí oc tidnocul a beóil

nó go raibh sé ag freastal a bhéil

before he began supplying his mouth

ó chechtar a dí lám do na h-ublaib

le ceachtar a dhá láimh de na húlla

from both hands with the apples

bátar forsna sechedaib imme sechnón.

a bhí ar na seithí timpeall uime.

that were on the hides round about him.

Is and sin boí Mac Con Glinne.

Bhí Mac Conglinne ansin.

Mac Conglinne was there,

Atn-aig oc blassachtaig

Thosaigh sé ag blasachtach

and began smacking his lips

isin leth aile don tig,

sa leath eile den teach *thall*,

at the other side of the house,

ocus nícon ráthaig Cathal sin.

ach níor airigh Cathal é.

but Cathal did not notice it.

Érgis Mac Con Glinne

D’éirigh Mac Conglinne *ansin*

Mac Conglinne rose and went

co díscir déinmnetach diabulda

go díscir, dithneasach, diabhalta

hastily, impatiently, devilishly,

i n-a ruathar bodbda

ina ruathar badhbha

in his furious rush

ocus i n-a chéim c[h]urata

agus ina chéim churata

and warlike bold pace

dar fiarlaít in rígthige,

thar fiarlaoid an rí-thí,

across the royal house.

ocus buí rell dermáir

agus bhí liag ollmhór *ansin*

And there was a huge block

ocus nert-lia míled

agus cloch mhór theilgthe mhíleata

and warriors’ stone of strength

forsa n-indsmatís slega ocus semmunna

ar a seamaítí sleánna agus *n-ullmhaítí* seamanna

on which spears and rivets were wont to be fastened,

ocus fria meltís renda ocus faebra,

agus lenar mheiltí reanna agus arm faobhair,

and against which points and edges were wont to be ground;

ocus ba corthi curad in lecc-sin;

agus ba choirthe curadh an liag sin;

and a warrior’s pillar-stone was that flag.

ocus tócbais fri a ais

agus thóg sé ar a dhroim í

And he lifted it on his back and bore it

co h-áit a mboí remi for in c[h]olba,

don áit a raibh sé roimhe sin ar an gcolbha

to the place where he had been before on the bed-rail,

ocus indsmais in cend n-uachtarach i n-a beólu di

agus sháigh sé an ceann uachtarach di ina bhéal,

thrust the upper end of it in his mouth,

ocus araile for a glún,

an ceann eile di ar a ghlúine aige,

rested the other end of it on his knee,

ocus fo-róbairt ic tomailt a [dé]t frisin cloich.

agus thosaigh sé ag meilt a chuid fiacla ar an gcloch.

and began grinding his teeth against the stone.

Is ed at-fiadut eólaig ocus senóire ocus libuir C[h]orccaige

Is é a deir eolaigh agus seanóirí agus leabhair Chorcaí

What the learned, and the elders, and the books of Cork relate is,

nát boí i fhoccus in dúnaid

nach raibh i bhfogas an dúna,

that there was no one in the neighbourhood of the fort

ar medón nó dianechtair

laistigh nó lasmuigh,

inside or outside,

ná cuala

duine nár chuala

that did not hear

fuaim a dét frisin cloich

fuaim a dhéada leis an gcloch

the noise of his teeth against the stone

boí i n-a beólu,

a bhí ina bhéal,

that was in his mouth,

cia boí dia slemnu.

ainneoin a sleamhaine í.

though it was of the smoothest.

Back to top

 

Section 40

Tócbais Cathal a chend ar sin.

Thóg Cathal a cheann ansin.

Thereat Cathal raised his head.

“Cid do-t-gní mer, a meic légind?” or Cathal.

“Cad é a chuireann ar mire thú, a mhic léinn?” arsa Cathal.

“What makes you mad, son of learning?” asked Cathal.

“Fil dá ní,” ar Mac Con Glinne,

“Tá dhá ní,” arsa Mac Conglinne,

“Two things,” said Mac Conglinne;

“.i. Cathal mac fír-álaind Finguine,

“Cathal mac fíorálainn Finguine,

“viz., Cathal, the right-beautiful son of Finguine,

ard-rí mór-Lethi Moga Nuadat,

ardrí mór-Leatha Mhogha Nuat,

the high-king of the great Southern Half

ard-c[h]osnamaid Érenn

ardchosantóir Éireann

the chief defender of Ireland 

fria Clanna Cuinn Chét-Chathaig,

in éadan clanna Choinn Chéadchathaigh,

against the children of Conn of the hundred battles,

fer ro h-oirdned ó Dia ocus ó Dúilem,

fear a hoirníodh ó Dhia agus ó Dhúileamh,

a man ordained by God and the elements,

laech saer socheneóil d’ Eóganacht gríbda Glendamnach

laoch saor so-chinéalach d’Eoghanacht ghríofa Ghleannabhrach

the noble well-born hero of pleasant Eoghanacht of Gleannamhnach,

iar ceneól a atharda,

de réir chineáil a athartha

according to the kindred of his paternity,

saeth lem-sa a acsin a aenur ic tomailt neich,

gur saoth liomsa é a fheiscint ag ithe ruda ina aonar.

— I grieve to see him eating anything alone;

ocus dia mbet doíne a críchaib ciana istaig

Agus dá mbeadh daoine ó chríocha ciana istigh anseo

and if men from distant lands were within,

ic cuinchid áil nó aisc,

ag iarraidh áil nó aisce,

soliciting request or gift,

do-génut écnach

dhéanfaidís éagnach

they will scoff

cen m’ ulchain-se ic comscísachtaig fria t’ ulchain-sea.”

*toisc* gan mo fhéasóg-sa a bheith ag comhscíosachtach le do fhéasóg-se.”

if my beard wags not in mutual movement with yours.”

Back to top

 

Section 41

“Is fír,” for Cathal, oc tabairt oen uba[i]ll dó,

“Is fíor duit,” arsa Cathal, ag tabhairt úill amháin dó

“True,” said Cathal, giving him an apple,

ocus ro esairg a dó nó a trí i n-a beólu fén.

*le linn dó* dhá nó trí úlla a shacadh ina bhéal féin.

and jamming two or three into his own mouth.

Fri ré na trí leth-bliadan

Ar feadh ré na dtrí leathbhliana

(During the space of three half-years

boí in demun i mbrágait C[h]athail meic F[h]inguine,

a raibh an deamhan i mbráid Chathail mhic Fhinguine,

that the fiend abode in the throat of Cathal Mac Finguine,

ní derna doennacht

ní dhearna sé de dhaonnacht

he had not performed such an act of humanity

acht in t-aen uball fiadain út do Mac Con Glinne

ach an t-aon úll fiáin úd a thabhairt do Mhac Conglinne,

as the giving of that one wild apple to Mac Conglinne

iar n-a athc[h]uinchid co trén.

tar éis *dó* é a iarraidh go tréan air.

after it had been earnestly asked.)

“Ferr déda hó oín i nd-ecna,” ar Mac Con Glinne.

“Is fearr dhá ní ná an t-aon ní i *gcursaí* eagna,” arsa Mac Conglinne.

“Better two things than one in learning,” said Mac Conglinne.

Snedis aroli dó.

Chaith sé ceann eile chuige.

He flung him another.

“Umir na Trínóti!” or Mac Con Glinne.

“Uimhir na Tríonóide!” arsa Mac Conglinne.

“The number of the Trinity!” said Mac Conglinne.”

Cuiris oen dó.

Thug sé ceann eile dó.

He gives him one.

“Cethair leba[i]r in ts[h]oscéla

“Ceithre leabhar an tsoiscéil

“The four books of the Gospel,

iar timna C[h]ríst!”

de réir tiomna Chríost!”

according to the Testament of Christ!”

Tidnais oen dó.

Chaith sé ceann chuige.

He threw him one.

“Cóic lebair Moysi

“Cúig leabhar Mhaoise

“The five books of Moses,

iar ndeich timnai Rechta.”

de réir deich n-aitheanta na seanreachta.”

according to the Ten Commandments of the Law.”

Cuiris oen dó.

Raid sé ceann chuige.

He flung him one.

“Cétna airtecul ármide

“An chéad airteagal uimhriúil

“The first numeral article

do-airis ó [a] rainde ocus ó [a] chotib fadén,

atá comhdhéanta dá ranna agus dá chodanna féin

which consists of its own parts and divisions,

.i. in umir s[h]éda,

— an uimhir sé,

— the number six,

acht is a trí a lleth, is a dó a trian.

mar is é trí a leath agus is é a dó a thrian.

for its half is three, its third is two,

Tabair dam in sessed!”

Tabhair dom an seisiú!”

— give me the sixth!”

Snidis urchur d’ oen uball dó.

Theilg sé úll ina urchar chuige.

He cast him one apple.

“In secht

“Na seacht nithe

“The seven things

do-rarngired do t’ Dia i talmain

a tairngríodh do Dhia agus É ar talamh

which were prophesied of your God on earth,

.i. a chompert, a gein,

— a choimpeart, a ghiniúint,

 viz., His Conception, His Birth,

a bathis, et reliqua.”

a bhaiste agus aroile.”

His Baptism,” etc. 

Tic oen dó.

Thug sé úll dó.

He gave him one.

“Ocht mbiati in ts[h]oscéla,

“Ocht mbeannaitheachaí an tsoiscéil,

“The eight Beatitudes of the Gospel,

a ruri ríg-brethaig!”

a ruire rí-bhreathaigh!”

O Prince of kingly judgments!”

Beris oen dó.

Thug sé úll dó.

He threw him one.

“Noí ngráid nime, a meic,

“Naoi ngrád neimhe, a mhic,

“The nine orders of the kingdom of Heaven, son,

a ríg-nia in betha!”

a rí-nia an bheatha!”

O royal champion of the world!”

Tidnacis oen dó.

Chaith sé úll chuige.

 He gave him one.

“Dechmad grád talman,

“An deichiú grád — grád an duine

“The tenth is the order of Mankind,

a chosnamaid in chóicid!”

a chosantóir an chúige!”

O defender of the province!”

Tic uball dó.

Chaith sé úll chuige.

He cast him an apple.

“Áirem anfhurbithi na n-aspal iar n-imorbus!”

“Áireamh neamhfhoirfe na naspal tar éis pheaca Iúdáis!”

“The imperfect number of the apostles after sin!”

Gnídis oen dó.

Raid sé ceann leis.

He flung him one.

“Numir f[h]orpthi na n-aspal iar n-imorbus

“Uimhir fhoirfe na n-aspal *tar éis pheaca*,

“The perfect number of the apostles after sin,

cia do-rigset tairmthecht!”

fiú má rinneadh tairmtheacht!”

even though they had committed transgression!”

Ferais oen fair.

Theilg sé úll chuige.

He threw him one.

“Ba h-í in buaid ós buadu

“Ba í an bua os gach bua

“The triumph beyond triumphs

ocus in umir f[h]orpthi,

— agus an uimhir fhoirfe —

and the perfect number,

Críst for a aspalu.”

Críost agus na haspail.”

Christ with his apostles.”

Back to top

 

Section 42

“Indeó,” or Cathal, “dar Barre,

“Go deimhin,” arsa Cathal, “dar Bharra,

“Verily, by St. Barra,” said Cathal,

no-m ísa dia-nom lena ní as mó!”

íosfaidh tú mé má leanfaidh tú níos sia díom!”

“you’ll devour me, if you pursue me any further!”

Snedis Cathal in sechid co n-a h-ublaib dó,

*Leis sin*, chaith Cathal an seithe leis na húlla chuige

Cathal flung him hide, apples and all,

co ná boí cúil nó frithbac nó lár nó lepaid

ionas nach raibh cúil ná cúinne, urlár ná leaba,

so that there was neither corner, nor nook, nor floor, nor bed,

ná rístís na h-ublai,

nár shroich na húlla *fad* leo,

that the apples did not reach.

co nár nessa do Mac Con Glinne inás do chách,

i dtreo nár neasa do Mhac Conglinne ná do chách *uile iad*,

They were not nearer to Mac Conglinne than to all else;

ocus ba faide ó Chathal iat.

ach go mba faide ó Chathal iad.

but they were the farther from Cathal.

Gabaid feirg Cathal.

Ghabh fearg Cathal.

Fury seizes Cathal.

Lingid ind ala súil dó i n-a chend

Ling súil amháin leis isteach ina cheann

One of his eyes jumped so far back into his head

co ná tibred petta cuirre ass.

sa tslí nach mbainfeadh peata coirre as í.

that a pet crane could not have picked it out.

Gabaid in súil n-aile immach

Gheit an tsúil eile amach

His other eye started out

comba métithir ocus og rerchirce hí i n-a chind,

nó go mba chomh-mhór ina cheann í le hubh circe,

until it was as large in his head as a hen’s egg.

ocus bertais a druimm fria sliss in rígthige

agus theann sé *ansin* a dhroim le slios an rí-thí

And he pressed his back against the side of the palace,

co ná fárcaib cleith nó slait

ionas nár fhág sé cliath ná slat

so that he left neither rafter, nor pole,

nó scolb nó dlaí nó uatni

ná scolb ná dlaoi ná uaithne

nor wattle, nor wisp of thatch, nor post,

ná dic[h]sed as a inad;

nár ndeachaigh as a ionad,

that was not displaced.

ocus saidis ’n-a s[h]uide.

agus *ansin* shuigh sé faoi ’na shuíochán.

And he sat down in his seat.

“Do chos ocus do gruad fót, a rí!” ar Mac Con Glinne;

“Do chos agus do ghrua fút, a rí!” arsa Mac Conglinne.

“Your foot and your cheek under you, O King!” said Mac Conglinne.

“ná tuc mallachtain dam ocus ná gat nem form!”

“Ná tabhair do mhallacht dom agus ná bain neamh díom!”

“Do not curse me, and do not cut me off from Heaven!”

“Cid do-t-rigne, a meic légind?” ol Cathal.

“Cad chuige duit é seo a dhéanamh, a mhic léinn?” arsa Cathal.

“What has caused you to act so, son of learning?” said Cathal..

“So-dethbir dam,” ar Mac Con Glinne;

“A chúis go maith agam,” arsa Mac Conglinne.

“Good reason have I,” said Mac Conglinne.

“do-rala dam araír fri muintir Corccaige

“D’éirigh *achrann* idir mé agus muintir Chorcaí aréir

“I had a quarrel last night with the community of Cork,

ocus co tardsat a n-osnaid dam.

agus thugadar a mallacht dom.

and they gave me their malediction.

Iss ed fo-t-ruair dam an-í-sin frit-siu.”

*Sin* é a thug orm é seo *a dhéanamh* ortsa.”

This is the cause of my behaving thus towards you.”

“Luid dó, a Meic Con Glinne,” ol Cathal;

“Cuir uait, a Mhic Conglinne,” arsa Cathal.

“Go to, Mac Conglinne,” said Cathal.

“dar Imbliuch nIbair, diamad bés dam meic légind do marbad . . .

“Dar Imleach Iubhair, dá mba bhéas liomsa mac léinn a mharú,

“By Imleach Iubhair (Emly), if it were my custom to kill students,

Sech ní rísta,

ceachtar acu, ní thiocfá *anseo*

either you would not have come,

ní t[h]ísta!”

*nó* ní imeofá *beo* as!”

or you should not depart!”

Back to top

 

Section 43

Aire trá ba luige dó-sam Imbliuch nIbair,

’Sé an fáth go raibh Imleach Iubhair mar luighe aige ná

 Now, the reason why Imleach Iubhair was an oath with him was,

ar is innte fo-gebed a sháith min-aráin,

mar is inti a d’fhaigheadh sé a sháith de mhionaráin,

because it was there he used to get his fill of small bread;

ocus no bíd & bratt boinni odarda imme,

agus bhíodh sé ann agus brat mín odhar uime,

and he used to be there, dressed in a dun-coloured soft cloak,

ocus a c[h]loidem cruaid coilc-dírech i n-a chlé-láim

agus a chlaíomh crua colg-díreach ina lámh chlé,

his hard straight-bladed sword in his left hand,

ic tomeilt blog ó cech boith i n-aroli.

ag tomhailt bloghanna ó gach both go haraile.

eating broken meats from one cell to another.

Atn-aig and lá n-oen i mboith aroli meic légind,

Lá amháin chuaigh sé isteach i mboth mhic léinn araile,

One day he went into the cell of a certain student,

ocus tic lán dó do blogaib.

agus fuair sé a dhóthain de bhloghanna.

and got his fill of broken meats.

Figlis na blogu.

Scrúdaigh sé na bloghanna.

He examined the bits.

Figlis in mac légind in lethenach boí ar a bélaib.

Scrúdaigh an mac léinn an leathanach a bhí os a chomhair;

The student examined the page that lay before him;

Feib ro-siacht in lethenach do fhigled,

*agus* nuair d’éirigh sé as scrúdú an leathanaigh,”,

and when he had finished studying the page,

sínis a thengaid d’ impód na duille.

shín sé a theanga chun an duille a iompú.

he thrust out his tongue to turn over the leaf.

“Cid do-t-rigne, a meic légind?” ol Cathal.

“Cén fáth a rinne tú sin, a mhic léinn?” arsa Cathal.

“What has caused you to do that, O student?” asked Catha.

“Dethbir mór accum,” or sé;

“A chúis go maith agam,” ar sé;

“Great cause have I,” said he.

“in sluaiged co marbad immel in tshaegail do thachur i lleth frim,

cuireadh brú orm dul sa slógadh chun marú *na bhfear* ar imill an tsaoil,

“I have been pressed to go soldiering with a host in arms to the world’s borders,

.i. errandus do chimais na bairgine

*fiú amháin* cuid de chiumhais an bhairín

not so much as a part of a biscuit-rim,

do neoch t[h]echtas luaith ocus tene

do neach a theagmhaíonn luaith agus tine leis,

so that there is nothing that touches ashes and fire, 

 iar n-a súgud do dethaig ocus do gaíth,

nach bhfuil triomaithe le deathach agus le gaoth

that has not been dried up by smoke and wind during my absence,

co ná bí súg nó seag innte,

go dtí nach bhfuil sú ná sea inti,

until there is neither sap nor strength in it,

cen mír salle nó imme nó feóla,

gan mír shaille ná ime ná feola *le n-ithe agam,*

I have not a morsel of bacon, nor of butter, nor of meat,

cen dig nach ceneóil

ná deoch d’aon chineáil,

no drink of any sort,

acht deoch do bodar-usce na cuirre,

ach deoch de mhodaruisce na linne,

except the dead water of the pool;

co ra-m dígaib fo m’ nert & fo m’ t[h]racht;

go dtí gur baineadh mo neart agus mo lúth *díom;*

so that I have been bereft of my strength and vigour.

ocus in slógad ré cách & iar cách.”

ach an slógadh roimh cách agus iar cách.”

But first and last — the hosting.”

“Indeó,” ar mac Finguine .i. ar Cathal,

“Fíor,” arsa mac Finguine, .i. Cathal,

“Verily,” said the son of Finguine, said Cathal.

“dar Barre, céin bam beó-sa nícon regu clérech i slógad lem-sa ó s[h]und immach;”

“dar Bharra, fad is beo mé, ní rachaidh cléireach sa slógadh liomsa as seo amach;”

“By St. Barra, henceforth while I live, no cleric shall go soldiering with me.”

ocus tégdis clérig Érenn slógud co sin fri ríg nÉrenn,

go dtí sin, théidís cléirigh na hÉireann sa slógadh le rí na hÉireann,

And up to that time the clerics of Ireland used to go soldiering with the King of Ireland;

conid e-ssium benais in slógad do c[h]lérchib i tós riam.

agus is eisean a shaor cléirigh ón slógadh don chéad uair riamh.

and he was therefore the first that ever exempted clerics from going soldiering.

Fácbaid trá rath & bendachtu for deóradu Imblechu

“D’fhág sé, áfach, rath agus beannachtaí ar dheoraithe Imligh,

He left his grace and blessings, moreover, to the pilgrims of Imleach Iubhair,

ocus ana min-aráin i nImbli[u]g;

agus flúirse mhionaráin in Imleach,

and a profusion of small bread in Imleach Iubhair.

& is móu isin leth iarthar-descertaig,

agus *an chuid* is mó *de*  sa leath iardheiscirt,

And this is greatest in the south-western part of it;

ar is ann do-línta hé beós.

mar is ann a d’fhaigheadh sé a dhóthain.

for there he used to get his fill.

Etaraissnéis didiu sin remai[n]d.

*Ach a bhfuil réamhráite thuas anseo*, idiraisnéis is ea sin.

(But this is a digression.)

Back to top

 

Section 44

“Ar do ríge, ar do f[h]laith, ar th’ innram,

“Ar do smacht rí, ar do fhlaitheas, ar do thinreamh,

“By your kingship, by your sovereignty, by the service to which you are entitled,

tabair ascaid mbicc dam,” ar Mac Con Glinne, “résiú imthiger.”

tabhair aisce bheag dom sula n-imeod,” arsa Mac Conglinne.

grant me a little boon before I go,” said Mac Conglinne.

Do-garar dó Pichán isin tech.

Gaireadh isteach ar Phíochán.

Píochán was summoned into the house.

“Atá in mac légind út,” or Cathal, “ic cuinchid ascada form.”

“Tá an mac léinn úd ag iarraidh aisce orm,” arsa Cathal.

“Yon student,” said Cathal, “is asking a boon from me.”

“A tabairt,” ol Pichán.

Tugtar dó í,” arsa Píochán.

“Grant it,” said Píochán.

“Do-bérthar,” ol Cathal;

“Béarfaidh mé,” arsa Cathal.

“It shall be granted,” said Cathal.

“abair frim,” ol Cathal, “cid c[h]ondigi.”

“Abair liom”, ar sé, “cén aisce atá uait.”

“Tell me what it is you desire.”

“Nícon epér co rabat curu fri a c[h]omall.”

“Ní déarfaidh mé nó go bhfaighe mé coraí faoina comhall.”

“I will not, until pledges are given for its fulfilment.”

“Do-bérthar,” ol Cathal.

“Gheofar sin,” arsa Cathal.

“They shall be given,” said Cathal.

“Do briathar f[h]latha ind?” ar Mac Con Glinne.

“Do bhriathar flatha ann?” arsa Mac Conglinne.

“Your princely word therein?” said MacConglinne.

“Do m’ bréthir,” ol sé, “do-géba;

“Dar mo bhriathar,” ar sé, “gheobhaidh tú í

“By my word,” said he, “you shalt have them,

ocus sluind in aiscid.”

— agus anois sloinn an aisce.”

and now name the request.”

“Is ed in so,” ar Mac Con Glinne,

“Is í seo í,” arsa Mac Conglinne.

“This is it,” said Mac Conglinne.

“.i. tochar do-rala dam araír fri munntir Corccaige,

Achrann a tharla aréir idir mise agus muintir Chorcaí

“I had a quarrel with the monks of Cork last night,

co tardsat a mallacht uli dam,

nó gur thugadar uile a mallacht dom,

when they all gave me their curse,

ocus iss ed fo-d-era in comrorcu-sin dam i lleth frit-sa.

agus is é sin faoi deara an tranglam seo idir mise agus tusa.

and it was owing to you that that trouble was brought on me.

Ocus troscud cid duit-siu lem fri Dia innocht,

Agus déan thusa troscadh ar Dhia liomsa anocht,

And fast with me tonight on God,

ar isat bráthair bunaid,

mar is bráthair bunaidh *liom* tú,

since you are an original brother, 

do m’ s[h]aerad for mallachtain muintire Corccaige,

le go saorfaí mé ar mhallacht mhuintir Chorcaí.

to save me from the malediction of the community of Cork;

iss ed c[h]ondaighim.”

Sin í agat m’aisce.”

that is what I ask.”

Back to top

 

Section 45

“Ná h-apair, a meic légind,” ol Cathal;

“Ná habair sin, a mhic léinn,” arsa Cathal.

“Say not that, son of learning,” said Cathal.

“bó cach liss i Mumain

“Bó gach leasa sa Mhumhain

You will have a cow out of every yard in Munster,

ocus uinge cach comaithig,

agus uinge óir gach teaghlaigh

and an ounce from every house-owner,

la bratt cacha cille,

agus brat gach cille *duit*

together with a cloak from every church,

ocus maer dia tobach,

agus maor dá dtobhach *sin duit*

to be levied by a steward,

ocus tú fodén i m’ f[h]ail-sea ic praindiud

agus tú féin i mo chuideachtasa ag pronnadh

and you yourself shall feast in my company

oiret bé ic tabach fhiach.

oiread a bheidh *an maor* ag tobhach na bhfiacha.

as long as he is engaged in levying the dues.

Ocus do m’ debroth,” or Cathal,

Agus dar mo mhóid Dé,” arsa Cathal,

And by my God’s doom,” said Cathal,

“is ferr lemm ina fil ó iarthar co h-oirther ocus ó descert co tuaiscert Muman duit

b’fhearr liom a bhfuil ó iarthar go hoirthear agus ó dheisceart go tuaisceart Mumhan duit

“I had rather you should have all there is from the west to the east, and from the south to the north of Munster,

oltás be[i]th adaig cen biad.”

ná bheith oíche gan bhia.”

than that I should be one night without food.”

“Ba m’ debroth,” or Mac Con Glinne,

Dar mo mhóid Dé,” arsa Mac Conglinne,

“By my God’s doom,” said Mac Conglinne,

“ó ro-siacht do fhír flatha fris,

“ó tugadh do mhóid flatha ann

“since your princely promise was given in this,

ocus ná dlig rí Caissil tidecht taris,

agus nach ndlíonn Rí Chaisil dul thairis *sin*,

and since it is not lawful for a King of Cashel to transgress it,

dia tarta dam-sa ina fil i lLeth [Moga] Nuadat,

dá dtabharfá domsa a bhfuil i Leath Mhogha Nuat,

if all that there is in the Southern Half were given me,

nícon gébthar.

ní ghlacfainn *uait* é.

I would not accept it.

Fil trá, a ard-gaiscedaig ocus a ríg-fhénnid Eórpa, a adbar accum cen co gabar coma uait,

Go deimhin, a ardghaiscígh agus a rí-fhéinní na hEorpa, tá a ábhar agam gan chomha a ghlacadh uait,

I have good reason, you arch-warrior and king-hero of Europe, why I should not accept conditions from you;

ar ní fhil mo maín fén acht a nim

óir níl mo mhaoin féin ach ar neamh

for my own treasure is only in Heaven,

nó i talmain nó i n-ecna nó i n-aircetal;

nó, *más* ar talamh é, in eagna nó i bhfilíocht.

or on earth, in wisdom, or in poetry.

ocus ní namá,

agus ní hamháin sin

And not alone that

ar is trumma cach ndédinach, 

— óir is troime gach scéal ina dheireadh —

— for the last thing is always the heaviest —

regut a n-iffern cen crích, cen forcend

rachaidh mé in ifreann gan chríoch gan foirceann

but I shall go to endless, limitless perdition,

mina-m s[h]aera for mallachtain muintire Corccaige.”

muna saora tusa mé ar mhallacht mhuintir Chorcaí.”

unless you save me from the curse of the monks of Cork.”

“Do-bérthar duit-siu sin,” ol Cathal,

“Béarfar *an aisce* sin duitse,” arsa Cathal,

“That shall be granted to you,” said Cathal,

“ocus ní tuccad remi

“agus níor tugadh roimhe

“and there has not been given before, 

ná i n-a diaid co bruinde brátha

ná *ní bhéarfar* ina dhiaidh go bruinne brátha

nor shall there be given hereafter to the brink of Doom,

ní as lesciu lind oltás sin.”

ní is leisce linn ná sin.”

a thing more grievous to us than that.”

Troscis Cathal in oidche-sin leis,

Throisc Cathal le Mac Conglinne an oíche sin

Cathal fasted with him that night,

ocus troscit a mboí and uli ol chena,

agus throisc a raibh ann uile chomh maith,

and all that were there fasted also.

ocus samaigis in mac légind i tulg i taeb ursainde;

agus chuir an mac léinn faoi ar tholg le taobh na hursaine

And the student lay down on a couch by the side of a door-post,

ocus iadais in tech.

agus d’iaigh sé an teach.

and closed the house.

Back to top

 

Section 46

In tan boí and i ndeód aidche,

Agus é ansin i ndeireadh na hoíche

As he lay there at the end of the night,

érgis suas Pichán mac Mo[í]le Finne.

d’éirigh Píochán mac Maoile Finne suas.

up rose Píochán, the son of Maol Finne.

“Crét érgius Pichán an inbuid-se?” or Mac Con Glinne.

“Cad chuige Píochán a éirí ag an tráth seo?” arsa Mac Conglinne.

“Why does Píochán rise at this hour?” said Mac Conglinne.

“Do dénam bíd do na slógaib-se,” ol Pichán,

“Le bia a réiteach do na sluaite seo,” arsa Píochán,

“To prepare food for these hosts,” answered Píochán,

“ocus ba ferr dún comad erlum ó ’né.”

“agus b’fhearr dúinn dá mba ullamh ó inné é.”

“and it would be better for us had it been ready since yesterday.”

“Níthó ám sin,” or Mac Con Glinne;

“Ní hea sin, go deimhin,” arsa Mac Conglinne.

“Not so, indeed,” said Mac Conglinne.

“ro t[h]roscsium arair,

“Throisceamar aréir.

“We fasted last night.

precept bus lind iarum i mbárach i tossaig.”

Seanmóin a bheidh i dtosach amárach againn.”

The first thing we shall have tomorrow is preaching.”

Ocus ansit co matain.

Agus d’fhanadar *ansin* go maidin.

And they waited until morning.

Uathad sochaide a mbátar,

Pé beag mór díobh ann,

Few or many as they were,

ní dechaid nech díb anund nó amach

ní dheachaigh duine díobh anonn ná amach

not one of them went out thence

co tráth érgi iar n-a bárach.

go tráth éirí arna mhárach.

until the time of rising on the morrow,

At-racht Mac Con Glinne fessin ann-side

D’éirigh Mac Conglinne féin ansin

when Mac Conglinne himself got up

ocus ro oslaic in tech.

agus d’oscail sé an teach.

and opened the house.

Ro indail a lámu

D’ionnail sé a lámha

He washed his hands,

ocus tuc a théig libair chucca

agus ghlac sé a thiachóg leabhar chuige,

took up his book-satchel,

ocus bertais a s[h]altair essi,

agus thóg sé a shaltair aisti

brought out his psalter,

ocus fo-rórbart precept do na slógu.

agus thosaigh ag seanmóireacht do na sluaite.

and began preaching to the hosts.

Is ed at-fiadut senchaide ocus senóri ocus libair C[h]orccaige

Is ea adeirid seanchaithe agus seanóirí agus leabhair Chorcaí

And historians, and elders, and the books of Cork declare,

nát boí do uasal nó d’ ísel

nach raibh ann íseal ná uasal

that there was neither high nor low

ná ro-s teilg tri frassa dér

nár theilg trí frasa deora

that did not shed three showers of tears

ic éstecht fri precept in scolaige.

ag éisteacht le seanmóin an scoláire.

while listening to the scholar’s preaching.

In tan tarnic in p[h]recept,

Nuair a bhí deireadh leis an tseanmóin,

When the sermon was ended,

do-gníther airnaigthi frisin ríg,

dúradh urnaithe ar son an rí,

prayers were offered for the King,

co-na mbed fot saegail dó

go mbeidh fad saoil aige

that he might have length of life,

ocus co-na mbeth maithius Muman fri a remes.

agus go mbeadh rath ar an Mumhain ina réimeas.

and that there might be prosperity in Munster during his reign.

Do-gníther ernaigthi frisna crícha

Dúradh urnaithe ar son na gcríocha

Prayers were also offered up for the lands,

ocus frisna ceneóla ocus frisin cóiced ar chena,

agus na gcineálacha agus ar son an chúige chomh maith,

and for the tribes, and for the province as well,

amal is gnáth d’aithle preceptai.

amhail mar is gnáth d’aithle seanmóra.

as is usual after a sermon.

Back to top

 

Section 47

“Maith,” ar Mac Con Glinne,

“Maith,” arsa Mac Conglinne *ansin*,

“Well,” asked Mac Conglinne,

“cindus atáthar ann-sin indiú?”

“conas atáthar ansin inniu?”

“how are things over there today?”

“Daro m’ debroth,” ol Cathal,

“Dar mo mhóid Dé,” arsa Cathal,

“By my God’s doom,” answered Cathal,

“ní bás remi riam ní is messu,

“ní rabhthas riamh roimhe ní ba mheasa

“it never was worse before,

ocus ní bether co bráth.”

agus ní bheifear go bráth.”

and never shall be until Doom.”

“Cubaid ém,” or Mac Con Glinne, “do beth cu h-olc

“Go deimhin,” arsa Mac Conglinne, “is cuí a bheith go holc,

“Very natural it is that you should be in a bad state,” said Mac Conglinne,

.i. demun ’cot’ aidmilled ocus ’cot’ indrud

— deamhan ag d’adhmhilleadh agus ag d’ionradh

“with a demon destroying and ravaging you

fri ré trí leth-bliadan indorsa,

le ré trí leathbhliana anois,

now during the space of three half-years;

ocus ní ro t[h]roscis lá nó aidche lat fén,

agus níor throisc tú lá ná oíche ar do shon féin,

and you did not fast a day or night on your own account,

ocus troscis fri persaind tróig ndíscir nderóil mo shamla-su.”

ach féach gur throisc tú *aréir* ar son pearsain thrua dhíscir dhearóil de mo shamhailse.”

though you did so for the sake of a wretched, impetuous, insignificant person like me.”

“Cid is maith de-sside, a meic légind?” ol Cathal mac Finguine.

“Ach cén mhaith é sin *go léir*, a mhic léinn?” arsa Cathal Mac Finguine.

“What is the good of all this, son of learning?” asked Cathal MacFinguine.

“Ní h-annsa.

“*Furasta sin a fhreagairt.*

“Not difficult to answer,” said Mac Conglinne.

Ó ra t[h]roscis-[s]iu t’ aenur lium-sa araír,

Ó throisc tú i d’aonar liomsa aréir,

“Since you alone fasted with me last night,

troiscem-ni uli, lín atáum, innocht,

troiscimís uile a bhfuil ann dínn anocht

let us all fast this night, as many of us as there are;

ocus troisc-siu fessin co fhagba cobair écin ó Dia.”

agus déan thusa troscadh le go bhfaighidh tú cabhair éigin ó Dhia.”

and you should now fast, that you may obtain some succour from God.”

“Ná ráid ind sin, a meic légind,” ol Cathal;

“Ná habair *liom* sin, a mhic léinn,” arsa Cathal.

“Do not say that, son of learning,” said Cathal.

“cérba trom in toísech,

“Cé go mba throm é *seo* ina thosach,

“For though the first trial was hard,

i[s] secht-truma in dédenach.”

is seacht dtroime an déanach.”

seven times harder is the last.”

“Ná ráid-siu ind sin,” or Mac Con Glinne,

“Ná habair thusa sin,” arsa Mac Conglinne,

“Do not say that,” said Mac Conglinne,

“acht calma do dénam and.”

“ach déan calmacht ann.”

“but act bravely in this.”

Troscis trá Cathal in aidche-sin co n-a shlóg ó s[h]in co deód n-aidche.

Throisc Cathal an óiche sin lena shlua as sin do deireadh oíche.

Then Cathal fasted that night together with his host until the end of the night..

Back to top

 

Section 48

Érgis Mac Con Glinne trá.

D’éirigh Mac Conglinne ansin.

Then Mac Conglinne arose.

“In cotlad do Phichán?” or Mac Con Glinne.

“An ina chodladh do Phíochán?” arsa Mac Conglinne.

“Is Píochán asleep?” he said.

“At-bér fír,” ol Pichán,

“Déarfaidh mé an fhírinne,” arsa Píochán,” arsa Píochán;

“I will tell truth,” answered Píochán.

“dá rab Cathal co bruinde mbrátha amal atá,

“dá bhfanfadh Cathal go bruinne brátha sa ríocht ina bhfuil sé,

“If Cathal were to remain as he is to the brink of Doom,

ní choitél, ní thoimél, ní dingen gen nó gáire.”

dhéanfainn codladh, ní íosfainn bia ná ní dhéanfainn gean ná gáir.”

I shall not sleep, I shall not eat, nor smile, nor laugh.”

“Érig,” or Mac Con Glinne;

“Éirigh,” arsa Mac Conglinne;

“Get up,” said Mac Conglinne.

ocus iarrais olar sen-shaille ocus maeth bóshaille

agus d’iarr sé ansin bagún súmhar seanshaillte agus bó-shaill mhaoth

And he called for juicy old bacon, and tender corned-beef,

ocus lán-charna muilt ocus mil ’n-a criathraib

agus iomlán feola moilt agus mil ina criathair

and full-fleshed wether, and honey in the comb,

ocus salann Saxanach for teisc f[h]ír-álaind fhétta f[h]ind-airgit,

agus salann Sasanach ar mhias fhíorálainn mhaisiúil fhionnairgid

and English salt on a beautiful polished dish of white silver,

la cet[h]ri bera fír-dírge find-chuill fóthib.

agus ceithre beara fíordhíreacha fionnchoill *lena gcur* fúthu.

along with four perfectly straight white hazel spits to support the joints.

Fo-gabur dó na biada ro thurim,

Tugadh dó na bianna *mar* a d’áirimh sé iad

The foods which he enumerated were procured for him,

ocus samaigis stacci dí[fh]reccra deg-máru forsna beraib.

agus shocraigh sé na spólaí ollmhóra dí-thuarascála ar na beara,

and he fixed unspeakable, huge pieces on the spits.

Ocus gabaid iarum lín-fhuathróicc t[h]ís ime

agus ghabh sé uime ansin fuathróg lín

Then putting a linen apron about him below,

ocus att leccda línaide ba c[h]léthi a chend-mullaig,

agus hata leactha líní ar bhaithis a chinn

and placing a flat linen cap on the crown of his head,

ocus atáid tenid caín cethar-drumnig cethar-dorsig cethar-scoltig de uindsinn

agus d’fhadaigh sé tine chaoin cheathairdhroimneach, cheathairdhóirseach, cheathairdheighilte fuinnseoige

he lighted a fair four-ridged, four-apertured, four-cleft fire of ash-wood,

cen diaid, cen chiaig, cen chrithir.

gan deatach gan toit gan chrithir.

without smoke, without fume, without sparks.

Sáidis bir cacha h-ordan díb,

Sháigh sé bior i ngach ordán feola

He stuck a spit into each of the portions,

ocus ba luathithir

agus ba chomhluath

and as quick was he

fria maing bá cét-laeg hé,

le heilit faoina céad lao é,

as a hind about her first fawn,

nó fri h-eirb nó fannaill

nó le fia rua nó le fáinleog,

or as a roe, or a swallow,

nó fri gaíth n-imluim n-errchaide i mbolg-s[h]liss Márta hé

nó le gaoth ró-ghéar earraigh i gcroílár Márta

or a bare spring wind in the flank of March,

ma na beraib ocus ma na tenntib.

um na beara agus um na tinte.

about the spits and fire.

Comlis in mil ocus in salann in cach staic iar n-urd.

Chuimil sé an mhil agus an salann i ngach spóla i ndiaidh a chéile.

He rubbed the honey and the salt into one piece after another.

Cia roba do mét na staci boí frisin tenid,

*Agus* cé mór iad na spólaí a bhí leis an tine,

And big as the pieces were that were before the fire,

nícon tánic as na cet[h]ra stacib sís co lár

níor tháinig as na ceithre spólaí síos go lár

there dropped not to the ground out of these four pieces

ní no-s báided crithir chonnli,

oiread is a bháfadh crithir choinnle,

as much as would quench a spark of a candle;

acht a mboí d’ inmar intib,

ach a raibh de shú iontu

but what there was of relish in them

i n-a medón fén do-chóid.

*gur isteach ina* meán féin a chuaigh sé.

went into their very centre.

Back to top

 

Section 49

Ro faillsiged do P[h]ichán

Foilsíodh do Phíochán

It had been explained to Píochán

conid dó t[h]ánic in scolaige, do thesarcain C[h]athail.

gur do theasargan Chathail a tháinig an scoláire.

that the reason why the scholar had come was to save Cathal.

Ocus in tan tarnac[t]ar na staci-sin

*Ó bhí na spólaí réidh*

Now, when the pieces were ready,

is ann at-bert Mac Con Glinne, “Téta ocus refeda dam!”

is ansin a dúirt Mac Conglinne. “Téada agus cordaí dom!” ar sé.

Mac Conglinne cried out, “Give ropes and cords to me here!”

“Cid is áil díb-side?” ol Pichán;

“Cad ab áil leat díobh sin?” arsa Píochán.

“What is wanted with them?” asked Píochán.

ocus rop ‘iarfaige dar cubais’ dó-sum sin,

(Agus ‘b’fhiafraí thar chubhais’ dó é sin

Now, that was a ‘question beyond discretion’ for him,

uair ro faillsiged dó remi.

ó *bhíothas tar éis an scéal a* fhoilsiú dó roimhré.

since it had been explained to him before;

Conid [d]e-sin atá in senbriathar .i. ‘fiarfaige dar cubais’.

Is de sin a tháinig an seanrá: ‘Fiafraí thar chubhais.’)

and hence is the old saying, ‘a question beyond discretion.’

At-agur téta ocus refeda dó,

Tugadh téada agus cordaí ansin do Mhac Conglinne

Ropes and cords were given to Mac Conglinne,

ocus do neoch ba calma don laechraid.

agus don chuid ba chalma den laochra.

and to those that were strongest of the warriors.

Furmit a láma tar Cathal,

Leag siad a lámha ar Chathal

They laid hands upon Cathal,

ocus ro cenglad fon samail-sin hé do shliss in rígthige.

agus ceanglaíodh faoin samhail sin é de shlios an rí-thí.

who was tied in this manner to the side of the palace.

Tic Mac Con Glinne iarum

Tháinig Mac Conglinne ansin

Then Mac Conglinne came,

ocus indlis baic ocus corránu ead imchian forsna tétaib-sin.

agus bhí sé ag inneall bacán agus corrán ar na téada sin *i bhfad amach*.

and was a long time securing the ropes with hooks and staples.

Ocus feib tarnic sin,

Nuair a bhí sin críochnaithe aige,

And when this was ended,

tic-sium istech

tháinig sé isteach

he came into the house,

ocus a c[h]et[h]ri bera fri a ais i n-ard-gabáil

agus a cheithre beara ar ard a dhroma aige

with his four spits raised high on his back,

ocus a lumman f[h]ind f[h]ír-scaílti i n-a diaid

agus a bhrat fionn fíorscaoilte laistiar de

and his white wide-spread cloak hanging behind,

ocus a dá beind imo brágait,

agus dhá bheann *an bhrait* um a bhráid,

its two peaks round his neck,

co h-airmm a mboí Cathal;

go hairm a raibh Cathal,

to the place where Cathal was.

ocus sáidis na bera isin leba i n-a f[h]iadnaise,

agus sháigh sé na beara sa leaba *os comhair Chathail amach*

And he stuck the spits into the bed before Cathal’s eyes,

ocus saidis fodén i n-a shuide ocus a dí choiss ima-sech.

agus shuigh sé féin faoi agus a dhá chois um a seach.

and sat himself down in his seat, with his two legs crossed.

Bendais a scín dia chris

Thóg sé a scian as a chrios

Then taking his knife out of his girdle,

ocus benais mír don staic ba nessa dó.

agus bhain mír den spóla ba neasa dó.

he cut a bit off the piece that was nearest to him,

Tummais isin mil boí forsin teisc f[h]ind-argait út.

Thum sé an mhír sa mhil a bhí ar an mhias fhionnairgid úd.

and dipped it in the honey that was on the dish of white silver.

“A thosach ar míl firend so,” ar Mac Con Glinne,

“A thosach do mhíol fireann é seo”, arsa Mac Conglinne,

“Here’s the first for a male beast,” said Mac Conglinne,

ic tabairt in míre i n-a beól fodén.

ag cur na míre ina bhéal féin.

putting the bit into his own mouth.

Is ó s[h]in ille lentar in senbriathar.

(*Agus tá sin ina* sheanrá ó shin i leith.)

(And from that day to this the old saying has remained.)

Benais mír don staic n-aile,

Bhain sé mír den spóla eile,

He cut a morsel from the next piece,

ocus tummais isin mil,

agus thum sa mhil í

and dipping it in the honey,

ocus at-aig tar beólu Cathail i n-a beól fodén.

agus chuir thar bheola Chathail í ina bhéal féin.

put it past Cathal’s mouth into his own.

“Tinme dún in mbiad, a meic légind!” ol Cathal.

“Gearr dom an bia, a mhic léinn!”, arsa Cathal.

“Carve the food for us, son of learning!” exclaimed Cathal.

“Do-gén,” or Mac Con Glinne.

“Déanfaidh,” arsa Mac Conglinne.

“I will do so,” answered Mac Conglinne;

Benais mír don staic ba nessa dó

Bhain sé mír arís den spóla ba neasa dó,

and cutting another bit of the nearest piece,

ocus tumais fonn samail cétna

agus thum faoin samhail chéanna í

and dipping it as before,

[ocus at-aig] sech bél Cathail i n-a beólu fodén.

agus chuir thar bheola Chathail ina bhéal féin í.

he put it past Cathal’s mouth into his own.

Back to top

 

Section 50

“Cia fot lenfa de-sin, a meic légind?” ol Cathal.

“Cá fhad a leanfaidh tú de seo, a mhic léinn?” arsa Cathal.

“How long will you carry this on, student?” said Cathal.

“Nád lenab ó shunn.

“Ní leanfaidh mé *níos sia de*,” *arsa Mac Conglinne.*

“I won’t continue further,” answered Mac Conglinne,

Acht aen ní chena, ro thomlis-[s]iu immad na mblog n-imarcide n-écsamail cusin trát-sa;

“*Go deimhin*, is tusa a d’ith iomad na mblogh iomarcach éagsúil gus an tráth seo.

“for, indeed, you have hitherto consumed such a quantity and variety of agreeable morsels,

in mbec fil sund, is mise do-s-méla,

An beagán atá anseo is mise a íosfaidh é

that I shall eat the little that there is here myself,

ocus bid ‘biad ó beólu’ duit-siu seo.”

agus ‘is bia ó bheola duitse é’.”

and this will be ‘food from mouth’ for you.”

Ocus senbriathar sin ille.

(Agus is seanrá é sin ó shin i leith.)

(And that has been a proverb since.)

Búraid ocus béccid Cathal iar sin,

Bhúir agus bhéic Cathal ansin

Then Cathal roared and bellowed,

ocus fócrais a marbad in scolaige.

agus d’fhógair sé an scológ a mharú.

and commanded the killing of the scholar.

Ní dernad trá fair-sium in ní-sin.

Ní dhearnadh rud air faoi sin, *áfach*.

But that was not done for him.

“Maith, a C[h]athail,” ar Mac Con Glinne, “aislinge do-m-árfas,

“Maith, a Chathail,” arsa Mac Conglinne, “aisling a taibhsíodh dom

“Well, Cathal,” said Mac Conglinne, “a vision has appeared to me,

ocus it-c[h]uala it mait[h]-siu oc breith for aislingi.”

agus chuala gur maith tú ag ciallú aislinge.”

and I have heard that you are good at interpreting a dream.”

“Do m’ debroth,” ol Cathal,

“Dar mo mhóid Dé,” arsa Cathal,

“By my God’s Doom,” exclaimed Cathal,

“dia mberaind for aislingi fer talman,

bíodh go dtabharfainn *míniú* ar aislingí fear domhain *eile*,

“though I should interpret the dreams of the men of the world,

ní béraind for th’ aislingi-se.”

ní bhéarfainn *míniú* ar d’aislingse.”

I would not interpret yours.”

“For-t-gillim,” or Mac Con Glinne,

“Geallaim duit,” arsa Mac Conglinne,

“I vow,” said Mac Conglinne,

“cen co ruca-su,

bíodh nach dtabharfá,

“even though you do not interpret it,

indisfither hí i t’ f[h]iadnaise.”

inseofar *ar aon chuma* i d’fhianaise í.”

it shall be related in your presence.”

Fóbrais trá a aislingi.

Thosaigh sé ansin ar a aisling.

He then began his vision,

Is amlaid didiu ro indis

*Agus* is amhlaidh a bhí sé á hinsint

and the way he related it was,

ocus dá mír nó a trí

agus dhá mhír nó trí *á gcur aige le chéile*

whilst putting two morsels or three at a time

sech bél Cathail i n-a beólu fodén.

thar bheola Chathail ina bhéal féin.

past Cathal’s mouth into his own.

Back to top

 

Section 51

“Aislingi it-chonnarc araír,

“Aisling a chonaic mé aréir

“A vision I beheld last night:

mo dul for fecht dís nó triúr,

mo dhul feacht le beirt nó triúr

I sallied forth with two or three,

co n-acca in tech find forlán

go bhfaca *ní* — an teach forlán

When I saw a fair and well-filled house,

i raba a lommnán do biúd.

is é lomlán de bhia.

In which there was great store of food.

 

 

 

Co n-acca in loch lemnachta

Go bhfaca an loch leamhnachta

A lake of new milk I beheld

for lár muige find,

i lár má finne

In the midst of a fair plain.

co n-acca in tech lér-gníma

go bhfaca an teach áirgiúil *án*

I saw a well-appointed house

iar n-a thugaid d’ imm.

*agus* tuí *air* d’im.

Thatched with butter.

 

 

 

Tan tánuc ’n-a mórthimchell

Nuair a tháinig mé mórthimpeall air

As I went all around it

do f[h]égad a uird,

go bhféachfainn a chruth

To view its arrangement:

maróca ar n-a cét-berbad

maróg arna nua-bheirbhiú

Puddings fresh-boiled,

ba h-iat sin a scuilb.

ba iad sin a scoilb.

They were its thatch-rods.

 

 

 

A dí ersaind bocai brechtáin,

A dhá ursain bhoga ime (?)

Its two soft door-posts of custard,

a léibend do gruth is d’ imm,

a léibheann de ghruth is im

Its dais of curds and butter,

imdadai do blonaig bladaig,

iomdhadha de bhlonag bhláfar

Beds of glorious lard,

scéith iumdai do thanaig thimm.

sciatha iomaí de cháis shlim.

Many shields of thin pressed cheese.

 

 

 

Fir fo sciathraigib na sciath-sin,

Fir faoi sciathracha na sciath sin

There were men under the straps of those shields,

do moethail buic mellaig mín,

de bhogmhaothal meallach mín

Who were made of soft sweet smooth cheese,

fir cen tuicse gona Goedil,

fir nach eol dóibh Gaeil a ghoin

Men who knew not to wound a Gael,

goeí gruitne cech oenfhir díb.

ga sean-ime ag gach aon fhear díobh.

Each of them had a spear of old butter.

 

 

 

Coire ra-mór lán do luabin,

Coire ró-mhór, lán le sócamais

A huge caldron full of porridge (?)

dar liumm ro lámus riss gleó;

dar liom, *ba chóir dul sa* ghleo leis —

(I thought I’d try to tackle it)

braisech bruithe duillech dond-bán,

praiseach dhonnbhán dhuilleach ann

Boiled, leafy kale, browny-white,

lestar lommnán lán do cheó.

leastar bainne lán go béal.

A brimming vessel full of milk.

 

 

 

Tech saille dá fhichet toebán,

Teach bagúin daichead taobhán

A bacon house of two-score ribs,

coelach coelán, coimge c[h]lann;

caolach stéige a chothódh clann

A wattling of tripe — support of clans —

da cech biúd bud maith la duine

de ghach aon bhia ba mhaith le duine

Of every food pleasant to man,

dar lium bátar uile and.”

dar liom bhíodar uile ann.”

It seemed to me the whole was gathered there.”

Aislingi it-c[h]onnarc

 

 

 

 

 

Ocus dixit beós:

Agus dúirt sé fós:

 And he said further:

 

 

 

“Aislingthe it-chondarc araír,

“Aisling a chonaic mé aréir

“A vision I beheld last night,

ba caín gébend;

ba chaoin taibhream

It was a fair spell,

ba balcc bríge co tárfas dam

is láidir mar a taibhsíodh dom

It was a power of strength when to me appeared

ríge nÉrend.

ríocht na hÉireann.

The kingship of Éireann.

 

 

 

Co n-accai in liss mbilech mbarrach,

Go bhfaca an lios bileach craobhach

I saw a court-yard topped with trees,

ba saill sondach;

ba shaill a shonnach

A bacon palisade,

caisel do min-scellcib, carrach,

caiseal uime de mhionsceallaí

A bristling rubble dyke of stone

tanach torrach.

de cháis thorrach.

Of pregnant cheeses.

 

 

 

Cadlai mucc, is de do-rónta

De phutóga muc is ea a rinneadh

Of chitterlings of pigs were made

a cholbai cadlai;

a rachtaí áille

Its beautiful rafters,

suairc in sonba ocus uaitne,

breá a chuaillí is a uaithní

Splendid the beams and the pillars,

onba amra.

de bhágún (?) breá.

Of marvellous bacon (?).

 

 

 

Amra in fhís dam do-árfas

Breá an fhís a taibhsíodh dom

Marvellous the vision that appeared to me

cind mo thellaig;

cois mo theallaigh

By my fireside:

fidchell imme co n-a foirind

ficheall ime lena fhoireann

A butter chessboard with its men,

bláith, bricc, bendaig.

bhláith bhreac bheannach.

Smooth, speckled, peaked.

 

 

 

Bendachad Dia mo labra,

Go mbeannaí Dia mo labhra —

God bless the words I utter,

líth cen tassa;

ba fleá gan foirceann

A feast without fatigue;

iar techt dam hi Sliab nImme

iar dteacht dom go Sliabh Ime

When I got to Butter-mount,

ro láit[h]ea gille fo mm’ assai.”

bhain giolla díom m’asa.”

A gillie would take off my shoes.”

Aislingi

 

 

Back to top

 

Section 52

Incipit don f[h]ábull sísana budesta.

Tosaíonn an fhabhal anseo síos.

Here now begins the fable.

Cérba tromm in phian les-sium beth dí láa co n-aidche cen biad,

Cé go mba throm an phian le Cathal a bheith dhá lá agus oíche gan bia,

Though grievous to Cathal was the pain of being two days and a night without food,

ba ro-mó leis do phéin tuirem na mbiad n-imda n-imorcide n-écsamail i n-a f[h]iadnaise,

ba mhó fós ba phian leis áireamh na mbianna iomarcacha éagsúla ina fhianaise

much greater was the agony of listening to the enumeration before him of the many various pleasant foods,

ocus cen ní díb dó.

agus gan ní díobh dó.

and none of them for him.

Iar sin dó i cend na fáible.

Is ansin *a chuaigh* Mac Conglinne i gceann na fábhaile *a insint*.

After this, Mac Conglinne began the fable.

“In tan trá ro mbá ann araír i m’ lepaid chaín chumdachta

Is mé ansin aréir i mo leaba chaoin dhea-dhéanmhach,

“As I lay last night in my beautiful canopied bed,

co n-a h-uatnib forórda, co n-a colbaib créduma,

lena huaithní forórga, lena colbhaí cré-umha,

with its gilded posts, with its bronze rails,

co cuala ní .i. in guth frim,

chuala mé ní — an guth chugam —

I heard something — a voice coming towards me —

‘Eirc, a t[h]ruaig, a Meic Con Glinne!’

‘Éirigh, a thruáin, a Mhic Conglinne!’

‘Get up, you wretch, Mac Conglinne!’

Ocus ni ro f[h]recrus-[s]a in ni-sin.

agus níor fhreagair mé é.

but I answered it not.

Deithbir dam

A chúis go maith agam:

That was natural;

— ro boí do c[h]lithmaire mo lepthai

cluthaireacht mo leapa

such was the comfort of my bed,

ocus do shádaile mo chuirp

agus sáile mo choirp

the ease of my body,

ocus do thressi mo chotultai.

agus treise mo chodalta.

and the soundness of my slumber.

Co n-ebert aridisi,

Nó go ndúirt an guth arís:

Whereupon it said again:

‘Fomna, fomna, a Meic Con Glinne, beóchail ná ro-t báda!’, .i. faitches lat ná ro-t báde beóil.

‘Fainic, fainic, a Mhic Conglinne, seachain nár bá an súlach thú!’

‘Beware, beware, Mac Conglinne, lest the gravy drown you!!’

Atom-raracht matain moch ar n-a bárach

D’éirigh mé maidin moch arna mhárach

At early morn on the morrow I arose,

don tiprait do indmad mo lám,

*agus chuaigh mé* don tobar le mo lámha a ionnmhadh,

and went to the well to wash my hands,

co n-acca ní, in scál mór a m’ dochumm.

go bhfaca ní — an scáil mhór chugam.

when I saw a mighty phantom approaching me.

‘Maith in sin,’ ol sé frim.

‘Maith ansin,’ ar seisean liom.

‘Well, there,’ said he to me.

‘Maith ém,’ ol smé friss.

‘Maith, go deimhin,’ arsa mise leis.

‘Well, indeed,’ said I to him.

‘Maith trá, a t[h]róig,’ ol in Scál;

‘Maith, cinnte, a thruáin,’ arsa an scáil,

‘Well, now, wretch,’ said the phantom,

‘messi t[h]idnuis robud duit araír,

‘mise a thug rabhadh duit aréir

‘it was I that gave you warning last night,

ná ro-t báde beóchail.

nár bá an súlach thú.

lest the gravy should drown you.

Acht aen ní c[h]enai:

Ach, go deimhin, *is fíor gurb amhaidh*:

But, verily, it was thus:

Back to top

 

Section 53

Ba robad do t[h]roich,

Ba rabhadh do throch,

Warning to one fey,

ba h-irchuitbed fri foigdech,

ba fhonóid faoi fhoighneach,

Mocking a beggar,

ba tusliud clochi fria crand,

ba theilgean cloiche le crann,

Dropping a stone on a tree,

ba sanais fri bodar,

ba chogar do bhodhar,

Whispering to the deaf,

ba díbad for dubach,

b’oidhreacht do dhuine dubhach,

A legacy to a glum man,

bid cor eptha i cléith,

ba chur ortha i gcliath,

Putting a charm in a hurdle,

ba gat im gainem nó im gual,

ba ghad um ghaineamh nó um ghrean,

A withe about sand or gravel,

ba [h-]esorcu darach do dhornaib,

ba thuargain darach le doirne,

Striking an oak with fists,

ba deól mela a mecnaib ibair,

ba dhiúl meala as fréamhacha iúir,

Sucking honey from roots of yew,

ba cuinchid imme i llige chon,

b’im a iarraidh i bhfail con,

Looking for butter in a dog’s kennel,

ba longad i scellaib scibair,

ba bhéile de scealla piobair,

Dining on the husks of pepper,

ba [h-]iarraid olla for gabur,

b’iarraidh olla ar ghabhar,

Seeking wool on a goat,

ba saiget i corthi,

ba shaighead i gcoinne coirthe,

An arrow at a pillar,

ba cosc lára do broimnig,

ba chosc lárach de bhroimneach,

Keeping a mare from breaking wind,

ba cosc mná boíthe do drúis,

ba chosc mná baoithe de dhrúis,

Keeping a loose woman from lust,

ba [h-]usce for tóin créthir,

ba *lorg* uisce ar thóin chriathair,

Water on the bottom of a sieve,

ba taeb fri coin fholmnig,

b’iontaoibh a thabhairt le cú goimhe,

Trusting a vicious hound,

ba salond for luachair,

ba shalann ar luachair,

Salt on rushes,

ba tinnsccra iar n-indsma,

ba phósadh tar éis coilleadh óchta,

A dowry after loss of virginity,

ba rún fri mnaí mbaíth,

ba rún *a ligean* le bean bhaoth,

A secret to a silly woman,

ba ciall i n-óinmit,

ba chiall *a lorg* ar óinmhid,

(Looking for) sense in an oaf,

ba mórad mogad,

ba mhogha a mhóradh,

Exalting slaves,

ba lind do baethaib,

ba lionn a dháil ar naíonán,

Ale to infants,

ba h-immthús fria ríg,

ba chomórtas a dhéanamh le rí,

Competing (?) with a king,

ba coland cen chend,

ba cholainn gan cheann,

A body without a head,

ba cend cen cholaind,

ba cheann gan cholainn,

A head without a body,

ba caillech fri clog,

ba chailleach mar chlogaire,

A nun as bell-ringer,

ba h-athlaech i cathaír n-espuic,

b’athlaoch a chur i gcathaoir easpaig,

A veteran in a bishop’s chair,

ba tuath cen ríg,

ba thuath gan rí,

A people without a king,

ba h-imram luinge cen laí,

b’iomramh loinge gan stiúir,

Rowing a boat without a rudder,

ba h-arbor i cliab toll,

b’arbhar i gcliabh tollta,

Corn in a basket full of holes,

ba h-ass for sechid,

ba bhainne a chur ar sheithe,

Milk on a hide,

ba tigadus cen mhnaí,

ba thíos gan bhean,

Housekeeping without a woman,

ba caera for gaimen,

ba chaora a lorg ar sheithe,

Berries on a hide,

ba taidbsi (.i. messa) do p[h]ecdachu,

ba thaibhse rabhaidh do pheacaigh,

Warning visions to sinners,

ba h-athis i n-inchuib,

b’aithis *lena bhéal* do dhuine,

Reproof to the face,

ba h-aisec cen taisec,

b’aiseag gan aisíoc,

Restoration without restitution,

ba cur síl i ndroch-ithir,

ba chur síl i ndrochgharraí,

Putting seed in bad land,

ba tárcud do dhroch-mnaí,

ba shealúchas do dhroch-bhean,

Property to a bad woman,

ba fognam do dhroch-f[h]laith,

b’fhónamh a dhéanamh do dhrochfhlaith,

Serving a bad lord,

ba leth-ard cundartha,

ba chonradh leataobhach,

An unequal contract,

ba tomus lettromm,

ba thomhas leatrom,

Uneven measure,

ba tidecht tar fuigell,

ba dhul thar bhreith,

Going against a verdict, 

ba sárugud soscéla,

ba shárú shoiscéil,

To outrage the gospel,

ba forcetul Ancríst

ba theagasc a chur ar Ain-Chríost,

Instructing Antichrist,

t’ f[h]orcetul-sa im do longad, a Meic Con Glinne.’ ”

tusa a theagasc faoi do longadh, a Mhic Conglinne.’ ”

to instruct you, Mac Conglinne, regarding your appetite.’ ”

Back to top

 

Section 54

“ ‘At-biur mo debroth,’ or Mac Con Glinne,

“ ‘Tugaim mo mhóid Dé’, arsa Mac Conglinne,

“ ‘I declare by my God’s Doom,’ said Mac Conglinne,

‘is cruaid codut in cosc.’

‘gur crua géar an cáineadh sin’.

‘the reproof is hard and severe.’

‘Ced sin?’ ol in Scál.

‘Cad chuige a deir tú sin?’ arsa an scáil.

‘How is that?’ asked the phantom.

‘Ní h-annsa,’ or Mac Con Glinne,

‘Ní hansa,’ arsa Mac Conglinne,

‘Not hard to say,’ Mac Conglinne answered,

‘ní fhetar can tice

‘níl a fhios agam cárb as a thagann tú,

‘I do not know from where you come,

nó cia thégi

ná cá bhfuil do thriall,

nor where you go,

nó can deitt fén

ná cad as duit féin *ar chor ar bith*

nor from where you are yourself,

fria t’ imchomarc nó fri t’ aisnés doridise.’

le go gceistneoinn thú nó le go bhfreagrófá.’

to question you, or tell you again.’

‘Ní h-annsa ém,’ ol in Scál,

‘Ní deacair sin *a insint*,’ arsa an scáil.

‘That is easily known,’ said the phantom.

‘.i. Buarannach mac Elc-[C]aib Essamain

Buinneachán Mac Ealcaib Neamhuamhnaigh

‘I am Buinneachán (Diarrheal), son of Ealcaib Neamhuamhnaigh (the Fearless),

a Síth Longthe do-m-ánaic-sea.’

agus is as Sí Longtha a tháinig mé.’

from the Fairy-Knoll of Eating.’

‘Do-munim,’ or Mac Con Glinne, ‘mása thú,

Is dóigh liom,’ arsa Mac Conglinne, ‘más tú sin,

‘If you are he,’ Mac Conglinne said,

fileat scéla móra lat,

tá mór-scéala leat

‘I I fancy you have great news,

ocus didiu fiss scél ó biúd ocus ó longad.

agus tuairisc *gan amhras* faoi bhia agus longadh.

and tidings of food and eating.

In fil lat?’

An bhfuil sin agat?’

Have you any?’

‘Fil trá,’ ol in Scál,

‘Tá, go deimhin,’ arsa an scáil,

‘I have indeed,’ said the phantom;

‘ocus má ’tá,

‘agus, bíodh go bhfuil,

‘but though I have,

nirb s[h]ursan do charait

níor mhéanar do chara

it would be no luck for a friend

beth a ndíchumci longthi

a bheadh ar lagchumas itheacháin

who had no power of eating

fri comriachtain friss.’

dá dtagadh sé fad leis.’

to come up with it.’

‘Ced ón?’ or Mac Con Glinne.

‘Conas sin?’ arsa Mac Conglinne.

‘How is that?’ Mac Conglinne asked.

‘Ní h-annsa ém,’ ol in Scál,

‘Ní deacair *sin a insint*,’ arsa an scáil.

‘Indeed, it is not hard to tell,’ said the phantom.

‘.i. cen broind coíc-duirn comlethain cernaig cian-fhota cethar-láin cethar-ochair acca,

‘*Dá mbeadh sé* gan bholg cúigdhorn, comhleathan, cearnach, comhfhada, ceathairlán, ceathaireochair aige

‘Even so: unless he had a very broad four-edged belly, five hands in diameter,

i tallfatís na trí noí n-ithe

ina dtoillfeadh na trí naoi n-ithe

in which could be fitted thrice nine eatings,

ocus na secht n-óla

agus na seacht n-óla

and seven drinkings

imm ól nónbuir cacha díb-side,

(agus ól naonúir i ngach ól díobhsin)

(with the drink of nine in each of them),

ocus na secht tomaltais

agus na seacht dtomhaltas

and of seven chewings,

ocus na noí ndíthata,

agus na naoi ndíleá

and nine digestions

ocus praind c[h]ét cacha h-ithe ocus cacha h-óla

agus proinn chéid i ngach ithe agus gach ól

— a dinner of a hundred being in each of those eatings, drinkings,

ocus cacha longthi ocus cacha díthata díb-side fo leith.’ ”

agus gach longadh agus gach díleá díobh sin ar leith.’ ”

swallowings, and digestions respectively.’ ”

Back to top

 

Section 55

“ ‘Ór ná fil lem-sa in mbroind-sin,’ or Mac Con Glinne,

“ ‘Ó nach bhfuil bolg mar sin ormsa,’ arsa Mac Conglinne,

“ ‘Since I have not that belly,’ answered Mac Conglinne,

‘tidnais comarli dam, ar is acobrach dam fritt.’

‘tabhair do comhairle dom, ó tá craos múscailte agat ionam.’

‘give me your counsel, for you have made me greedy.’

‘Do-bér-sa ón comairle duit,’ ol in Scál;

‘Béarfaidh mise comhairle duit, *go deimhin*,’ arsa an scáil..

‘I will indeed give you counsel,’ said the phantom.

‘eirg,’ ol sé, ‘doc[h]umm in díserta ó tudchad-sa,

‘Éirigh,’ ar sé, ‘chuig an díseart óna dtáinig mé

‘Go,’ said he, ‘to the hermitage from which I have come,

.i. dísert ind F[h]áthlegai,

— Díseart an Fháithlia —

even to the hermitage of the Wizard Doctor,

ocus fo-géba ann h-ícc do mian do cach biúd at accobar do c[h]raes ocus do chride,

agus gheobhaidh tú ansin sásamh do mhian de gach bia a shantaíonn do chraos agus do chroí í;

where your appetite for all kinds of food, which your gullet and your heart can desire, will find a cure;

airm i n-airlím[fa]thar do déta

airm a líomhfar d’fhiacla

where your teeth will be polished

ó na biadu immda inganta ilerda

leis na bianna iomaí iontacha iolartha

by the many wonderful manifold foods 

it-chótamar;

a ndearnamar trácht orthu;

of which we have spoken;

i n-indraithfither do dulas;

áit a scaipfear do dhubhachas

where your melancholy will be attacked;

i lláife do chiall bidgu;

*agus* a mbainfear bíogadh as do chéadfaí;

where your senses will be startled;

i mbat budig do beóil do shain-ól ocus do shain-ait,

áit ar buíoch do bheola den sain-ól agus den sain-ithe,

where your lips will be gratified with choice drink and choice morsels,

do longad ocus do brondad

de longadh agus de bhronnadh

with eating and putting away

cacha bíd buic blasta bláth-milis

gach bia bog, blasta, bláithmhilis

every sort of soft, savoury, tender-sweet food

bhus tol do t’ chorp, ocus nába tocrád do t’ anmain;

is toil le do chorp agus nach crá dod’anam é

acceptable to your body, and not injurious to your soul,

acht co ris a dochumm ind F[h]áthlega

— ach go sroichfidh tú fad leis an bhFáithlia *féin*

— if only you reach the Wizard Doctor,

ocus Becnat Bélathi

agus le Beagnait Bhealaithe

and Beagnait Bhealaithe (Plump Beagnait),

ingen meic Baetáin Brass-Longthig,

iníon mhic Bhaotháin Mhórlongaigh,

daughter of Baothán Mórlongach (of Great Appetite),

a ben ind F[h]áthlega.’ ”

bean an Fháithlia.’ ”

the wife of the Wizard Doctor.’ ”

Back to top

 

Section 56

“ ‘In láa ricfa-su dochum in dúnaid,

“ ‘*Agus* an lá a ráineoidh tú chun an dúna

“ ‘The day you will arrive at the fort

is é in lá-sin tóicébthar a pupall h-ítha immpu

is ar an lá sin a thógfar a phuball méathrais umpu

will be the day on which his pavilion of fat will be raised about him,

for a crund-muigib córaib cruithnechta

ar a gcruinnmhánna córa cruithneachta,

on its fair round wheat plains,

— in dá Loan, in Lón-Loingén, ocus in dag-mac Lón-Chorén

in éineacht leis an dá Luan, an Lónloingeán agus dea-mhac Lónchoire

with the two Loins, the Gullet, and the worthy Son of Fat-kettle,

co n-a [cho]choll do íthascaig imme.

agus a gcochaill de bhlonag (?) umpu.

with their mantles of suet (?) about them. 

Bid maith duit-siu in láa

Maith an lá duitse an lá

It will be a happy day for you

ricfa doc[h]umm in dúnaid-sin,

a ráineoidh tú chun an dúna sin,

when you will reach the fort,

a Meic Con Glinne,’ ol sé in Scál,

a Mhic Conglinne,’ arsa an scáil,

O Mac Conglinne,’ said the phantom; 

‘ocus didiu conid hé sin láa

‘mar is cinnte gurb é sin lá

‘the more so as that will be the day, 

gairfither toísig Tuathi in Bíd dochumm in dúine.’

a ngairfear taoisigh Thuatha an Bhia chun an dúna.’

on which the chieftains of the Tribe of Food will be summoned to the fort.’

‘Ocus cia a n-anmanna-sin?’ or Mac Con Glinne.

‘Cad is ainmneacha do na taoisigh sin?’ arsa Mac Conglinne.

‘And what are their names?’ asked Mac Conglinne.

‘Ní h-annsa,’ ol in Scál,

Scéal furasta sin,’ arsa an scáil —

‘Not hard to tell,’ said the phantom;

‘.i. Áirnechán mac Saille Slemni súgmaire,

‘Áirneachán Mac Saille Sleamhaine Súmhaire

‘they are Little Sloe, son of Smooth-Juicy-Bacon;

ocus Bairgenach mac Toraid Tirm-Charna,

agus Bairíneach Mac Toraidh Thirimfheola

and Cakey, son of Hung Beef;

ocus Fás-Taíb mac Lón-Longén,

agus Fástaobh mac Lónloingeáin

and Hollow-sides, son of Gullet,

ocus Lachtmarán mac Blichtucán,

agus Lachtmharán mac Bhliochtacháin

and Little-Milk, son of Lactulus,

ocus Lám-Dóitech mac Lethir-Chind,

agus Lámhdhóideach Mac Leathar-Chinn

and Wristy-Hand, son of Leather-Head,

ocus Óc-Mael Blongi mac Slessa Sen-Shaille.’

agus Ógmhaol Blonaige mac Sleasa Seansaille.’

and Young Lard, son of Flitch of Old-Bacon.’

‘Ocus cia h’ ainm-siu fodén

‘Agus cad é d’ainmse féin,

‘And what is your own name,

fri iarfaige didiu?’ ”

más ceadmhach dom a fhiafraí?’ arsa *Mac Conglinne*.

if I may ask?’ said Mac Conglinne.’ ”

Back to top

 

Section 57

“ ‘Ní h-annsa,’ ol in Scál:

“ ‘Ní miste sin,’ arsa an scáil:

“ ‘Not hard to tell,’ said the phantom:

 

 

 

‘Cruithnechtán mac Lemnachtán

‘Cruithneachtán mac Leamhnachtáin

‘Wheat, son of Milk,

meic Saille súgmaire

Mac Saille *Sleamhaine* Súmhaire

Son of Juicy Bacon,

m’ ainm-si fén;

m’ainmse féin;

Is my own name.

Brechtán fo Mil

Bogarán is Mil air

Honeyed Butter-roll (?)

comainm in f[h]ir

ceartainm an fhir

Is the man’s name

bís fo m’ théig.

a iompraíonn mo thiachóg.

That bears my satchel.

 

 

 

Hiars[h]liss Caerech

Iarshlios Caorach

Haunch of Mutton

comainm mo chon,

ceartainm mo chon

Is my dog’s name,

cadla band;

is álainn a léim;

Of lovely leaps;

Blonag mo ben,

Blonag, mo bhean,

Lard, my wife,

tibid a gen

a gháireann a gean

Sweetly smiles

tar braisce barr.

thar phraiseach *go séimh*.

Across the kale-top.

 

 

 

Millsén m’ ingen

Milseán, m’iníon,

Cheese-curds, my daughter,

imthét inber,

a théann timpeall an bheara

Goes round the spit,

gile a glond;

is geal a cáil;

Fair is her fame.

Bóshall mo mac,

Mairteoil Shaillte mo mhac

Corned Beef, my son,

taitnid a brat

taitníonn a bhrat

Whose mantle shines

tar ethri n-oll.

thar eireaball ollmhór.

Over a big tail.

 

 

 

Ól nOlar

Blastacht na mBlastacht

Savour of Savours

comainm inalta mo mná;

ceartainm ionailte mo mhná

Is the name of my wife’s maid:

matan moch

ar maidin moch

Morning-early

tar Loch Lemnachta ro-s lá.

thar an Leamhnachtloch do ghabh stáir.

Across New-milk Lake she went.

 

 

 

Bó-Ger m’ airech,

Bó-Gheir mo stéad

Beef-suet, my steed,

sall boc brainech

stail bhreá phramsach

An excellent stallion,

brogas scuir;

a mhéadaíonn graí;

That increases studs;

is dín saethra

is díon ar saothar

A guard against toil

sadall maethla

an diallait mhaothaile

Is the saddle of cheese

for a muin.

don té ar a mhuin.

On his back.

 

 

 

In tan lécar

Nuair a ligtear

When a cheese-steed

i n-a diaid

ina dhiaidh

is sent

oirech maethla,

capall maothaile

after him

luath a ruth,

is luath a rith;

Rapid his course,

híth ar allaib

íoth ar a srianta

Fat on its reins (?)

bíd ar asnaib

ar *gach* easna ann

is on his ribs,

sech cach cruth.

fearr ná gach cruth.

Exceeding all shapes.

Cruth.

 

 

 

 

 

Mór-mhuince do mulchán mellach

Mórmhuince de mhulchán meallach

A large necklace of delicious cheese-curds

im a chúl,

um a chúl

Around his back,

adastar ocus a ellach

a adhastar agus *fós* a iallach

His halter and his traces all

d’ imim úr.

d’im úr.

Of fresh butter.

 

 

 

A srian co n-a aradnu h-ítha

A shrian is a aradhain íotha

His bridle with its reins of fat

in cach dú,

i ngach dú

In every place,

inbert inbe co n-a tibrecht

muinbhrat uime d’inne slíoctha,

A saddle-bag of tripe with its overspill

d’ inbib crú.

d’inne cró.

of bloody tripes.

 

 

 

Ug-Adarc mo gilla gloma[i]r,

Ubh-Adharc mo ghiolla chapaill

Egg-horn is my bridle-boy

nít[h]a tuir

uaithne i gcomhrac

a pillar in conflict,

ré ndul i ndáil báis dáig — ní bras —

roimh dul i ndáil bháis chinnte — ní bras —

before going to meet the certain death — not great —

tí do-t-cuir.

a ghlaonn air.

which summons him.

C[ruth].

 

 

 

 

 

M’ inar craíbechán imum-sa

M’ionar d’anraith timpeall orm

My pottage tunic around myself

in cach dú,

i ngach dú,

Everywhere,

blonacc-thinbe occus inbe

slisne bhlonaige agus inbe

a slice of suet, and tripe

ná téit crú.’ ”

nach gcuireann fola.’ ”

which does not bleed.’ ”

C[ruth].

 

 

Back to top

 

Section 58

“ ‘Cosna biadaib oirerda ingantaib út duit festa,

“ ‘Imigh leat, feasta, chuig na bianna oirearca iontacha úd,

“ ‘Off with you now to those delicious prodigious foods,

a Meic Con Glinne!’ ol in Scál,

a Mhic Conglinne!’ arsa an scáil:

O Mac Conglinne!’ said the phantom,

‘.i. Biada ile inganta,

‘Ilbhianna iontacha

‘many wonderful provisions,

staci cach bíd bélaide,

spólaí de gach bia bealaithe

pieces of every palatable food,

miassa donna derg-buide

miasa donna deargbhuí

brown red-yellow dishes,

lomnána cen locht;

lomlána gan locht

full without fault,

aisle buana bóshaille,

aisle buana bóshaille

perpetual joints of corned beef,

blongi bláthi bélaide,

blonag bláith bealaithe

smooth savoury lard,

tarthra[i]nn troma torcc.’

sliasta troma torc.’

and heavy flitches of boar.’

‘Cusna Blongib duit festa ocus cusna Maethlaib!’ ol in Scál.

Imigh leat, feasta, chuig na geireacha agus chuig na maothla!’ arsa an scáil.

‘Off with you now to the suets and cheeses!’ said the phantom.

‘Regut ém,’ or Mac Con Glinne,

‘Rachaidh mé, go deimhin,’ arsa Mac Conglinne,

‘I will certainly go,’ said Mac Conglinne,

‘ocus tabair soscéla immum.’

‘agus cuir-se anois soiscéala umam.’

‘and let you put a gospel around me.’

‘Do-bérthar,’ ol in Scál,

‘Tabharfar,’ arsa an scáil,

‘It shall be given,’ said the phantom,

‘.i. soscéla do thirmcháisi c[h]ethar-ochair c[h]utrumma,

‘soiscéala de thirim-cháisí ceathair-shleasacha cothroma,

that is to say, a gospel of four-cornered even dry cheese,

ocus gébthair mo p[h]ater-sa fodén imut,

agus cuirfear mo phaidrín féin umat

and I will put my own paternoster around you,

ocus ní-s tadaill athgéri nó occuras int-í ima ngabar hí.’

agus ní shroichfidh airc ná ocras an té um a gcuirtear é.’

and neither greed nor hunger can visit him around whom it is put.’ 

Ut dixit: ‘For foesam duit na saille slemni súgmaire, a Meic Con Glinne!’ ol in Scál;

Agus dúirt sé: ‘Go mba faoiseamh duit na bágúin shleamhaine shúmhara, a Mhic Conglinne!’ arsa an scáil.

And he said: ‘May smooth juicy bacon protect you, O Mac Conglinne!’ said the phantom.

‘for foesam duit na crothi cruadi cúl-budi, a Meic Con Glinne!’ ol in Scál;

‘Go mba faoiseamh duit an t-uachtar crua cúlbhuí, a Mhic Conglinne!’ arsa an scáil

‘May hard yellow-skinned cream protect you, O Mac Conglinne!’ said the phantom.

‘for foesam duit in chori lá[i]n do c[h]raíbechán, a Meic Con Glinne!’ ol in Scál;

‘Go mba faoiseamh duit an coire lán d’anraith, a Mhic Conglinne!’ arsa an scáil.

‘May the cauldron full of pottage protect you, O Mac Conglinne!’ said the phantom.

‘for foesam duit in aigin lá[i]n do c[h]raíbechán, a Meic Con Glinne!’ ol in Scál.

‘Go mba faoiseamh duit an t-oigheann lán de phraiseach, a Mhic Conglinne!’ arsa an scáil.

‘May the pan full of pottage protect you, O Mac Conglinne!’ said the phantom.

‘Dar mo debroth i fiadnaise in Dúileman,’ ar Mac Con Glinne,

‘Dár mo mhóid Dé i bhfianaise an dúilimh,’ arsa Mac Conglinne,

‘By my God’s doom, in the presence of the Creator,’ said Mac Conglinne,

‘ba maith lium co rísaind a dochum in dúnaid-sin,

‘ba mhaith liom rochtain chun an dúin sin

‘I would like to get to that fort,

dáig co tormolaind mo lór do na lendaib senaib síthaltai so-millsi

ionas go gcaithfinn mo sháith de na leannta seana síothlaithe so-mhilse

that I might consume my fill of those old strained delicious liquors,

ocus do na biadaib inganta aidble út.’

agus de na bianna iontacha ábhala úd.’

and of those wonderful enormous foods.’

‘Mad maith lat-sa ém,’ ol in Scál, ‘fo-géba sin,

‘Más é sin do mhian,’ arsa an scáil, ‘gheobhaidh tú sin go deimhin,

‘If you really so wish,’ said the phantom, ‘you shall have them .

ocus eirg amal as-berim-si frit;

agus éirigh faoi mar a deirimse leat,

Go as I tell you;

acht namá dia téis, ní-s téig a merachad.’

ach má théann, fainic nach rachaidh tú amú.’

but only, if you go, do not go astray.’

‘Cid sin?’ ol Mac Con Glinne.

‘Conas a dhéanfaidh mé sin?’ arsa Mac Conglinne.

‘How is that?’ said Mac Conglinne.

‘Ní h-annsa ém,’ ol in Scál;

‘Ní deacair *sin a fhreagairt*, go deimhin’, arsa an scáil.

‘Not hard to tell, indeed,’ said the phantom.

‘acht fo-[t-]c[h]erd for faesum ocus comarci na n-óc n-antem n-anamail

‘Cuir-se tú féin faoi choimirce agus faoi chosaint na n-óglach an-tim anamúil

‘You must place yourself under the protection and safeguard of the mighty peerless warriors,

.i. to[í]sig Thuath Bíd,

— taoisigh Thuatha Bia,

the chiefs of the Tribes of Food, 

ná’ ra-t rodba beóchoil.’

le nach mbáfaidh an súlach thú.’

lest the gravy destroy you.’

‘Ced ón,’ ol Mac Con Glinne,

‘Conas sin, *go deimhin*?’ arsa Mac Conglinne.

‘How, then,’ said Mac Conglinne,

‘cia do t[h]o[í]sechaib Tuath Bíd

‘Cé acu de thaoisigh Thuatha Bia

‘which of the chiefs of the Tribes of Food

is gératu comarci ar trom-thondaib beóchla?’

is cumasaí coimirce ar thromthonnta an tsúlaigh?’

are the most keen safeguards against the heavy waves of gravy?’

‘Ní h-annsa ém,’ ol in Scál,

‘Ní deacair *sin a fhreagairt*,’ arsa an scáil

‘Not hard to tell,’ said the phantom.

‘.i. cusna Blongib ocus cusna Maethlaib.’ ”

‘— na Blonaigí agus na Maothla.’ ”

‘The Suets and the Cheeses.’ ”

Back to top

 

Section 59

“Atom-regar dó iar sin,” or Mac Con Glinne,

Chuir mé díom ar aghaidh ansin,” arsa Mac Conglinne,

“Thereupon then I advanced,” said Mac Conglinne,

“co h-erard cend-fhaelid cos-lúthmar.

“go hurard ceann-fháilí coslúfar.

“erect, with exultant head, with agile steps.

In goeth no-s tic darsin tír-sin,

An ghaoth a ghabhann trasna na tíre sin,

The wind that comes across that country

dúthracur conáb seocham no t[h]éissed

ní tharam ba mhaith liom a dhul

— it is not by me I wish it to go,

acht comad a m’ beólu.

ach isteach i mo bhéal.

but into my mouth.

Ba dethbir ón;

Níorbh ionadh *mo dhíochas*, go deimhin,

And no wonder, indeed;

boí do thrumma in galair

de bharr troime mo ghalair

so heavy was the disease,

ocus do therci in legis

agus teirce mo leighis

so scant the cure,

[ocus] do accobar na n-ícidi.

agus mian mo íce *ar m’aicíd*.

so great the longing for the remedy.

Atom-raracht

Chuaigh mé chun cinn

I advanced

co dian díscir dénmnetaeh,

go dian díscir deifreach,

vehemently, furiously, impatiently,

co mianach míchuirdech,

go mianach arrachtach,

eagerly, greedily,

co slemda slithemda

go sleamhnach slíocaí,

softly, gliding,

amal sinchán do leith aegaire

amhail sionnach ionsar aoire,

like a young fox approaching a shepherd,

nó aithech do s[h]leith banrígna

nó amhail aitheach ar tí bainríon a éigniú,

or as a clown to violate a queen,

nó fendóc doc[h]um [n]gairr

nó feannóg ionsar ablach

or a royston-crow to carrion,

nó ag n-allaid

nó agh alla

or a deer

do gebbad guirt gem-shecoil

ar tí gort geamharsheagail a ghiobadh

to the cropping of a field of winter-rye

a mís Mitheman.

i Mí Meithimh.

in the month of June.

Acht c[h]ena, tócba[i]m-sa mo lénid ós mellaib mo lárac,

Ar aon chuma, thóg mé mo léine ós mealla mo mhása

However, I lifted my shirt above my buttocks,

ocus médithir lem ná tairissed cuil nó crebar nó corrmíl for m’ iarcomla,

agus ba dhóigh liom nach leanfadh cuil ná creabhar ná corrmhíol de mo bhundún thiar

and I thought that neither fly, nor gad-fly, nor gnat could stick to my hinder part,

for a déni ocus athluime,

ar a dhéine agus luaithe

in its speed and agility,

co ránuc maige ocus feda ocus fásaige dochumm in lacha ocus in dúnaid-sin.”

ag dul thar mhánna agus coillte agus fásaigh chun an locha agus an dúin sin.”

as I went through plains and woods and wastes towards that lake and fort.”

Back to top

 

Section 60

“Co n-acca ní i purt in lacha for mo chind

“Go bhfaca ansin an rud ag port an locha ar mo cheann

“Then in the harbour of the lake before me I saw

.i. ethar bec beóchlaide bóshaille

— eathar beag súmhar bóshaille

a juicy little boat of beef-fat,

co n-a immchassal gered,

faoina chlúdach geire,

with its coating of tallow,

co n-a shessaib grotha,

faoina sheasa grutha,

with its thwarts of curds,

co n-a braine blongi,

lena ghob blonaige,

with its prow of lard,

co n-a erus imme,

lena dheireadh ime,

with its stern of butter,

co n-a sculmarib smera,

lena dholaí smeara,

with its thole-pins of marrow,

co n-a rámaib slessai sen-tuirc fair.

lena rámhaí de shliasta seantoirc air.

with its oars of flitches of old boar in it.

Ba soccair trá in lestar i ndechumar.

Ba shocair slán an leastar a ndeachamar ann.

*Indeed*, she was a sound craft in which we embarked.

Iar sin trá imrásium dar lethan-mhag Lacha Lemnachta,

Iar sin, rámhaíomar linn thar leathanmhá Locha Leamhnachta,

Then we rowed across the wide expanse of New-Milk Lake,

dar trethna tremunta,

thar farraigí treathanta,

through seas of broth,

tar inberaib meda,

thar inbhir mheá,

past river-mouths of mead,

tar bolg-onfad bupt[h]aid bláithche,

thar bholgthonnta spleodracha bláthaí,

over swelling boisterous waves of butter-milk,

tar báitsechaib buana bélaide,

thar shíorlinnte buana bealaidh,

by perpetual pools of gravy,

sech caille drúcht-bela,

seach coillte faoi dhrúcht bealaidh,

past woods dewy with meat-juice,

tar tibrén úscai olorda,

thar toibreacha d’úsc olartha,

past springs of savoury lard,

a n-indsib moethal,

thar insí maothaile,

by islands of cheeses,

tar cruad-chaircib gered gerthide,

thar chruacharraigeacha geire gréisceach,

by hard rocks of rich tallow,

tar srónaib sen-grothai,

thar chinn tíre seanghrutha,

by headlands of old curds,

tar tráchta tana[ch] tirmaide,

thar tránna de cháis thirim,

along strands of dry cheese;

co ro gaibsium calath comnart cutruma

nó gur ghabhamar caladh cruaneartmhar cothrom

until we reached the firm, level beach

eter Sliab nImme ocus Loch nAiss ocus Bend Grotha

idir Shliabh nIme agus Loch Bainne agus Beann Ghrutha

between Butter-Mount and Milk-Lake and Curd-Point

ar bélu belaig criche hUa Moch-Longthi

ar bhéala bealaigh chríche Ua Mochlongtha

at the mouth of the pass to the country of Ua Mochlongtha (“O’Early-Eating”),

for dorus díserta ind F[h]áthlega.

os comhair dorais dísirt an Fháithlia.

in front of the hermitage of the Wizard Doctor.

Cach ráma do-bermís i lLoch Lemnachta,

Gach buille rámha a thugaimís i Loch Leamhnachta

Every oar we plied in New-Milk Lake

co tochrad a mur-grian millsén for uachtar.”

cuireadh sé muirghrean milseoige in uachtar.”

would send its sea-sand of sweet cheese curds to the surface.”

Back to top

 

Section 61

“Conid ann at-bert Mac Con Glinne in guth a n-uachtar a chind:

“Is ansin a dúirt Mac Conglinne in ard a chinn is a ghutha:

“It was then Mac Conglinne said, at the top of his voice:

‘Abb, abb, abb! Ní-m t[h]át múir nád gabind!’

‘Ab, ab, ab! Is í seo muir ba bhreá liom a ghabháil!’

‘Ha, ha, ha! there are not the seas that I could not take!’

Conid ann sin at-bert in Fáthliaig fri a muintir,

Is ansin a dúirt an Fáithlia lena mhuintir:

Then the Wizard Doctor spoke to his people:

‘Fail dáim n-annsa in bar ndochum anocht, a muinter,’ ol in Fáthliaig,

‘Tá dream dochraideach chugaibh anocht, a mhuintir

‘A troublesome party approaches you to-night, my friends,’ said the Wizard Doctor,

‘.i. Aniér Mac Con Glinne do Muimnechaib,

— Ainéar Mac Conlinne de Mhuimhnigh —  

‘— Ainéara Mac Conglinne of the men of Munster —

gláim-gilla uasal oirchetail, oirfitig áin;

giolla óg uasal léannta aortha, *fear* foircheadail *agus* oirfideach án.

a youngster of deep lore, entertaining and delightful.

dáig ro caiter a deg-[fh]ritháilem,

Caithfear deafhriothálamh a dhéanamh air,

And he must be well served;

ór is dublathi díscir

óir is lionndubhach díscir

for he is melancholy, passionate,

dian dremun dénmnetach,

dian dreamhan díbheargach é;

impetuous, violent, and impatient;

iss é mianach moch-loingt[h]ech,

is mianach mochlongach

and he is eager, fond of eating early;

iss é ithamail anfhial occurach,

agus is craosach ainfhial ocrach é;

and he is voracious, ungenerous, greedy;

iss é sám-[fh]ind so-bocc so-f[h]orcutbide;

*agus san am céanna* is sámh-mhín, so-bhog, so-ghluaiste chun gáire é,

and yet he is mild and gentle, easily moved to laughter (?).

ocus is fer bret[h]i budi ocus oirbiri.

agus is fear beirthe bhuíochais agus aithise é.

And he is a man great in thanks-givings and in upbraidings.

Dethbir ón, dáig ro-fhétand aír ocus molad

Ní hionadh sin, mar gur féidir leis idir aor agus mholadh *a dhéanamh*

And no wonder; for he has wit both to censure and to praise

for tellach taige trebargloin mín

ar theaghlach tí threabhar-ghlain mhín

the hearth of a well-appointed, gentle,

maisig medraig midchuartai.’ ”

mhaisiúla mheidhrigh agus meá-halla ann.’ ”

fine, mirthful house with a mead-hall.’ ”

Back to top

 

Section 62

“Ba h-amra trá in dísiurt i mbádus ann,

“B’iontach, go deimhin, an díseart ina raibh mé.

“Marvellous, indeed, was the hermitage in which I then found myself. 

.i. secht fichit cét sonn sleman sen-shaille imme,

Seacht scór céad sonn sleamhain seanbhagúin uime

Around it were seven score hundred smooth stakes of old bacon,

ocus ba h-é cas-draigen boí uas c[h]léthi c[h]end-mullaig cacha suind s[h]ír-fhota,

agus ba é a bhí mar dheilgne chasta os barrmhullach gach soinn shíorfhada *díobh* and instead of the thorns above the top of every long stake

.i. blonoc brothrach bélathi t[h]uirc t[h]rebair t[h]aiscelta

blonag fhriochta bhealaithe as torc treabhar deachothaithe,

was fried juicy lard of choice well-fed boar,

fria fomtin imbualta fri Tuathaib Mescán ocus Maethal

ag feitheamh ansin le hionsaí ó Thuatha Meascáin Ime agus Maothaile

in expectation of a battle against the tribes of Butter-Pat and Cheese

bátar for Loch Lemnachta i cocad frisin Fáthliaig.

a bhí ar Loch Leamhnachta i gcogadh leis an bhFáithlia.

that were on New-Milk Lake, warring against the Wizard Doctor.

Comla gered friss

Bhí geata gheire leis

There was a gate of tallow to it,

ocus gerrcend maróci furri.

a raibh bolta ispín air.

on which there was a bolt of sausage.

Atom-c[h]uirethar suas dó as mo ethar,” or Mac Con Glinne,

D’ardaigh mé ansin mé féin suas as m’eathar,” arsa Mac Conglinne,

I raised myself up then out of my boat,” said Mac Conglinne,

“co dorus erdaim imdorais in dúnaid dianechtair;

“go doras an phóirse a bhí leis an dún lasmuigh

“and betook myself to the outer door of the entrance porch of the fortress,

ocus gebim bulbing brus-garbán

agus rug mé ar bhuilín de ghrán brus-gharbháin

and seizing a cudgel of coarse bran

boí for mo láim dírig deiss

a bhí díreach ar mo láimh dheas

that lay directly on my right hand

fri h-imdorus in dúnaid anechtair,

lasmuigh de phóirse an dúin

outside the porch of the fortress,

ocus ticimm bulli de frissin comlaid ngeriud

agus bhuail mé buille de ar an ngeata geire

I dealt a blow with it at the tallow door,

boí co nglass maróice furri,

a raibh an glas ispín air,

on which was the sausage lock,

ocus fo-s-cerdimm sechum for fut immdorais imechtraig in dúnaid,

agus thiomáin mé romham é ar feadh phóirse an dúin lasmuigh

and drove it before me along the outer porch of the fortress,

co ruachtus in prím-c[h]athraig mór-glain medhónaig in dúnaid dímóir;

nó gur shroich mé príomhchathair mhórghlan an dúin rí-mhóir laistigh.

until I reached the splendid inner chief residence of the enormous fort.

ocus indsmaimm mo deich n-ingne corra corcar-glana

Agus sháigh mé mo dheich n-ingne corcra bioraithe

And I fixed my ten pointed purple-bright nails

isin comlaid slemain sen-shaille

sa gheata sleamhain seanbhagúin

in its smooth old-bacon door,

co n-a glass maethla furri,

a raibh glas maothaile air

which had a lock of cheese,

ocus fo-s-cerdimm sec[h]umm

agus chaith mé seacham é

flung it behind me, 

ocus con-ludimm sec[h]a.”

nó go ndeachaigh mé tríd agus thairis.”

and passed through.”

Back to top

 

Section 63

“Co n-acca trá in doirrseóir.

“Go bhfaca mé, ansin, an dóirseoir.

“Then I saw the doorkeeper.

Ba caín delb in óclaig-sin,

Ba chaoin í dealbh an óglaigh sin

Fair was the shape of that man;

ocus ba h-é a chomainm .i. Mael Saille mac Maíl Imme meic Blongi,

agus ba é ainm a bhí air Maol Saille mac Maol Ime mhic Blonaige.

and his name was Bacon-Lad, son of Butter-Lad, son of Lard;

co n-a assaib slemna sen-[sh]aille ima bunnu;

Asa sleamhaine seanbhagúin um a bhoinn;

with his smooth sandals of old bacon on his soles,

co n-a ochraib do biúd scaiblíne ima lurg[n]ib;

loirgneáin d’fheoil ón bpota um a lorgaí;

and leggings of potmeat encircling his shins,

co n-a hinar bóshaille irnme;

ionar bóshaille air;

with his tunic of corned beef,

co n-a c[h]riss do lethar f[h]írésc taris;

crios de chraiceann bradáin thairis;

and his girdle of salmon skin around him,

co n-a chochall di thascaid imme;

cochall taois uime;

with his hood of flummery about him,

co n-a s[h]echt cornib imme i n-a chind

seacht gcoróin ime ar a cheann

with seven crowns of butter on his head

(ocus bátar secht n-immaire do f[h]ír-chainnind in cach coraind díb-side fo leth);

a raibh toradh seacht n-iomaire de chainneann i ngach coróin díobh ar leith;

(and there was the produce of seven ridges of pure leeks in each and every crown);

co n-a s[h]echt n-epislib do chaelánu inbi fo [a] brágait;

seacht suaitheantas de thríopas faoina bhráid

with his seven badges of tripe about his neck,

co n-a s[h]echt mbille do blonaig bruithi for cind cacha h-episle díb-side;

agus seacht gcnap de bhlonag bhruite ar cheann gach suaitheantais díobh.

and seven bosses of boiled lard on the point of every badge of them;

co n-a chapall saille foe

Capall saille faoi

his steed of bacon under him,

co n-a chethri cossa brechtáin,

a raibh ceithre chos custaird faoi

with its four legs of custard,

co n-a c[h]ethri crú do garb-arán chorca fou,

agus ceithre chrúb de gharbharán coirce;

with its four hoofs of coarse oaten bread under it,

co n-a chluassaib grotha,

cluasa grutha air,

with its ears of curds,

co n-a dá shúil mela i n-a chind,

dhá shúil mheala ina cheann;

with its two eyes of honey in its head,

co n-a s[h]rothaib sen-chrothi i cechtar a dí s[h]rón,

srutha sean-uachtair as dhá pholláire a shróin;

with its streams of old cream in its two nostrils,

co n-a buindib brocóti as a iarcomlaid siar sec[h]tair,

buinní bragóide as a thón siar seachtar;

and a flux of bragget streaming down behind,

co n-a scóib dhulisc fair

eireaball duilisc air

with its tail of dulse,

dia mbendais secht nglacca cach lathi aicenta,

a mbaintí seacht nglaca de gach lá seachtaine;

from which seven handfuls were pulled every ordinary day;

co n-a s[h]adull blongi (nó bós[h]ailli) buadaige fair,

diallait bhuach bhlonaige air,

with its smooth saddle of glorious choice lard upon it,

co n-a drechongdás toíb s[h]amaisce fri a c[h]end,

banda aghaidhe (?) de chliathán samhaisce timpeall a chinn;

with its face-band of the side of a heifer around its head,

co n-a munci do dressán sen-muilt bá brágait,

muince de liathán seanmhoilt faoina bhráid;

with its neck-band of old-wether spleen around its neck,

co n-a chlucín do maethail asin munci

cloigín de mhaothal ar an muince;

with its little bell of cheese suspended from the neck-band,

co n-a thengaid do métail tig t[h]immthasta asin c[h]lucín sís.

teanga de mhiotal tiubh dlúthchasta as an gcloigín sin.

with its tongue of thick compact metal hanging down from the bell; 

Co n-a s[h]rogill i n-a láim in marcaig-sin

Lasc i lámh an mharcaigh sin

and a whip in that rider’s hand,

(batir ialla bátar indi,

gurb iad na hialla a bhí air

the cords whereof were

.i. deich n-indrechtána finda fichet do indrechtánu bó bán-méthi,

deich maróg breátha fichead de mharóga bó bánmhéithe

twenty-nine fair puddings of white-fat cows,

ocus no bíd sáith sacairt fria leth-bairgin

a mbeadh sáith sagairt, in éineacht le leath bhairín,

and there would be a priest’s fill of food, with (the nutritional value of) half a loaf,

in cach bainde beóchlaide no thuited a cind cach indrechtáin díb-side fria lár);

i ngach braon súlaigh a thiteadh de gach maróg díobh sin ar lár.

in every juicy drop that fell to the ground from the end of each of these puddings;

co n-a bachaill buic bruthi bundraisse i n-a láim,

Bachall bog bruite bundraise (?) ina láimh

with his slender boiled stick of edible seaweed (?) in his hand,

co mbíd lán secht ndabach

a mbeadh lán seacht ndabhach

and there would be the fill of seven vats

cacha bainde beóchlaide no sceed tar a cuirr

i ngach braon súlaigh a sceití as a deireadh

in every juicy drop that trickled from the end of it,

in tan no-s fuirmed fri lár.”

nuair a iompaíodh sé síos go talamh í.”

when he pointed it downwards towards the floor.” 

Back to top

 

Section 64

“ ‘Osslaicther dún in dísert,’ ol Mac Con Glinne.

“ ‘Osclaítear an díseart dúinn,’ arsa Mac Conglinne.

“ ‘Open the hermitage to us,’ said Mac Conglinne.

‘A thróig ém,’ or in doirrseóir, ‘tair amuig.’ ”

‘A thruáin,’ arsa an doirseoir, ‘tar isteach.’ ”

‘Come in, wretch,’ answered the doorkeeper.’ ”

“Co n-acca trá, iar ndul anund,” ol Mac Con Glinne,

“Chonaic mé ansin, ar dhul dom anonn,” arsa Mac Conglinne,

“On going in, then,” said Mac Conglinne, “I saw

“for mo láim c[h]líi,

“ar mo láimh chlé,

on my left hand

.i. mogaid in F[h]áthlega co n-a mbrothar-lumnib brothracháin,

moghaí an Fháithlia faoina ngarbh-bhrait,

the servants of the Wizard Doctor with their hairy cloaks of shaggy cloth (?)

co n-a mbrothar-c[h]ertib boc-brechtáin,

faoina ngarbhcheirteacha bogchustaird,

with their hairy rags of soft custard,

co n-a sluastib tur-aráin i n-a lámu,

lena sluaiste tur-aráin ina lámha

with their shovels of dry bread in their hands,

ic fochartad in ottraig ingerta

ag cartadh an otraigh gheire

carrying the tallowy offal

boí forsin [ch]loch-drochat brechtáin

a bhí ar an gcloch-dhroichead custaird

that was on the lake-bridge of custard,

óthá immdorus in tige móir co h-imdorus in dúine inechtair.

ó phóirse an tí mhóir go póirse an dúin lasmuigh.

from the porch of the great house to the outer porch of the fortress.

Co n-acca trá do m’ láim deiss, .i. in Fáthliaig

Chonaic mé, ansin, ar mo láimh dheas, an Fáithlia

On my right hand I then beheld the Wizard Doctor,

co n-a dí lámaind do lón-charna lán-mhéith bá lámaib

lena dhá lámhainn de stéigfheoil lánmhéith ar a lámha

with his two gloves of full-fat rump-steak on his hands,

ic lér-gním in taige

ag cóiriú an tí

setting in order the house,

lán-immerta do chaelánu imbe ó mullach co talmain.

a bhí feistithe ó mhullach go talamh de thríopas.

which was hung all round with tripe from roof to floor.

Atn-aigim isin cuchtair,

Chuaigh mé isteach sa chistin, *ansin*,

Then I went into the kitchen,

co n-acca trá .i. mac ind F[h]áthlega

go bhfaca mac an Fhláithlia

and there I saw the Wizard Doctor’s son,

co n-a dubán blongi i n-a láim,

agus a dhuán blonaige ina láimh

with his fishing-hook of lard in his hand,

co n-a ruaimnig do min-scomartaig oige allaid ass,

a raibh ruaim de smionagair aighe allta as

with its line made of fine brawn of a deer,

.i. smir a lurgan,

— smior a lorgan —

viz., the marrow of its leg,

co n-a s[h]lait co trícha[i]t f[h]er-lám do chaelánu inbe asin ruaimnig-sin sís,

agus a shlat a raibh tríocha fearlámh de ispíní as an ruaim síos uaithi

with its thirty-hand rod of tripe attached to the line below,

oc dubánacht for loch n-úsca.

agus é ag duántacht ar loch gréisce.

and he angling in a lake of lard.

Cumma no bered tinne sen-shaille

Ar uair thugadh sé stráice sean-mhuiceola as

Now he would bring a flitch of old bacon,

ocus lón-longén bós[h]aille

agus ar uair smut de bhóshaill

and now a weasand of corned beef 

ar loch úsca cummascaig[th]e mela

as an loch gréisce agus é comh-mheascaithe le mil.

from the lake of lard mixed with honey,

for tír ngrotha boí i n-a f[h]arrad isin c[h]uchtair;

*Thugadh sé* i dtír é ar bhruach grutha a bhí i bhfarradh na cistine.

on to a bank of curds that was near him in the kitchen.

(ocus isin loch sin ro báided mac in F[h]áthlega

(Agus is sa loch sin a bádh mac an Fháithlia,

And in that lake it is that the Wizard Doctor’s son was drowned,

dia ndernad in marbnaid erdraicc, .i.

dá ndearnadh an marbhna oirearc seo:

for whom the celebrated elegy was made:

‘Mac Eógain, clú má raind,’ et reliqua).

‘Mac Eoghain a maireann a chlú,’ agus araile.)

‘The son of Eoghan of lasting fame,’ etc.

At-aigimm isin tech mór iarum.

Chuaigh mé isteach sa teach mór ansin.

Afterwards I went into the great house.

Amal tucus mo choiss darsin tairrsech istech,

Agus mo chos á tabhairt agam thar an táirseach isteach,

As I set my foot across the threshold into the house,

co n-acca ní, .i. in colcaid n-én-gil n-imme,

chonaic mé ní, an chuilt aongheal ime.

I saw something — a pure white quilt of butter —

co sessar furri,

Shuigh mé uirthi

on which I sat;

co-nam t[h]arrusar innte co barr mo dí chluas.

ach chuaigh mé faoi inti go barr mo dhá chluas.

so that I sank in it to the tips of my two ears.

In ochtar is calma boí isin rígthig,

An t-ochtar is láidre a bhí sa rí-theach

The eight strongest men that were in the king’s house

a n-opar ’com’ tharraing esti for cléthib cend-mullaig.”

bhí a n-obair acu mé a tharraingt aisti ar urla mo chinn.”

had hard work to pull me out by the top of the crown of my head.”

Back to top

 

Section 65

“No-m c[h]urther iar sin áitt a mboí in Fáthliaig fodessin.

“Tugadh ansin mé don áit a raibh an Fáithlia féin.

“Then I was taken to the place where the Wizard Doctor himself was.

‘Oráit, oráit!’ ol mé friss.

‘Guigh orm, guigh orm!’ arsa mise leis.

‘Pray for me!’ said I to him.

‘I n-anmam maethla,’ or sé frim,

‘In ainm na Maothaile,

‘In the name of cheese,’ said he to me.

‘is olc in féthán féth-s[h]nais fil for h’ agaid,’ or in Fáthliaig;

is olc an chuma atá ar d’aghaidh,’ arsa an Fáithlia.

‘Evil is the limp look of your face,’ said the Wizard Doctor.

‘uchán! is féth galair.

‘Ochón! is cuma ghalair í.

‘Alas! it is the look of disease.

At buide do láma,

Is buí do lámha,

Your hands are yellow,

at brecca do beóil,

is breac do bheola,

your lips are spotted,

at liatha do shúile.

is liath do shúile.

your eyes are grey

Ro f[h]annaigsetar th’ f[h]éthi,

Fannaíodh d’fhéithe

your sinews have relaxed,

at-rachtatar ós t’ [sh]úli ocus ós t’ [fh]eóil

*ionas gur* éirigh siad os cionn do shúile agus d’fheoil

they have risen over your brow and over your flesh,

ocus ós t’ altaib ocus ós t’ ingnib.

agus os d’ailt agus os d’ingne.

and over your joints and nails.

Ro-[t] tairbirsetar trí mná 

Chloígh an triúr cailleach thú

The three hags have attacked you,

— uatha ocus éca ocus gorta — 

— Uathadh agus Éag agus Gorta —

— Scarcity and Death and Famine—

.i. do gobaib gorta galbigi.

le goib ghéara ocrais.

with sharp beaks of hunger.

Ro-[t] táraill súil ná-t athbendach,

Do dhearc ort an tsúil nach beannaithe,

An eye that does not bless has looked upon you.

ro-[t] táraill tám trom-galair.

bhuail támh thromghalair thú.

A plague of heavy disease has visited you.

So-dethbir trá;

Go deimhin, ní hionadh *sin*.

No wonder, truly;

ní féth laíg lilicca lachtmair lessaigthi latt

Ní dealramh lao le loilíoch lachtmhar leasaithe atá ort

for yours is not the look of a full-suckled milk-fed calf,

fo lámu dagchoca,

*a thug* cócaire maith aire duit,

tended by the hands of a good cook.

n[í] féth luirc fola lessaigt[h]i latt

ní dealramh bainbh fhola leasaithe atá ort,

You have not the corslet look of well-nourished blood,

acht is féth meic mí-altromma fo muich mí-lessaigt[h]i.’

ach dealramh mic mhí-altroma ar tugadh droch-chothú dó.’

but that of a youth badly reared under the vapours of bad feeding.’

‘So-dethbir ón,’ ol Mac Con Glinne,

‘*Go deimhin*, ní hionadh sin,’ arsa Mac Conginne,

‘Very natural that,’ said Mac Conglinne.

‘atá do thruime mo galair,

de bharr troime mo ghalair

‘Such is the heaviness of my ailment,

do therci in legis,

agus teirce an leighis

the scarcity of cure,

do accobar na h-ícce.’ ”

agus mo dhúil sa ní a d’íocfadh mé.’ ”

the longing for the remedy.’ ”

Back to top

 

Section 66

“ ‘Asnéid dam do galar, a laích,’ or in Fáthliaig.

“ ‘Inis dom cad é do ghalar, a laoich,’ arsa an Fáithlia.

“ ‘Tell me your disease, my man,’ said the Wizard Doctor.

‘Asnédfit ém,’ ol Mac Con Glinne,

‘Inseoidh mé, go deimhin,’ arsa Mac Conglinne.

‘I will tell you,’ said Mac Conglinne,

‘indrud mo c[h]redba

Is é rud a sheargann mé

‘what it is that shrivels me up

ocus a ndo-m-gní miffrech mí-gnímach

agus a dhéanann duairc mí-ghníomhach mé

and what makes me low-spirited, inactive, 

.i. carthain caemna,

ná carthain don phléisiúr,

even love of good cheer,

miscais mí-chaemna,

mioscais don mhí-phléisiúr,

hatred of bad cheer,

mian moch-longthi,

mian mhochlongtha,

desire of eating early,

min-chirrad m’ il-blass,

mo ghnáth-chreimeadh ag m’ilmhianta,

the gnawing of my many fancies,

cnám carna,

creim feola,

the gnawing of flesh,

bronnud bánbíd.

slogadh bánbhia,

the consumption of dairy products,

Géri ocus gorti,

géire *ocrais* agus *ghorta*;

greed and hunger.

ítmaire ocus ithemraige lemm mo chuit fodéin,

íota agus craos orm chun mo choda,

The thirst and voracity which I feel in consuming my food,

co ná gaib greim nó gabáil ina tomlim;

ionas nach bhfaighim sásamh ná só *as an méid* a thomhlaím;

so that what I eat gives neither satiety nor substance;

doichell ocus dochta,

doicheall agus sprionlaitheacht,

inhospitality and ungenerosity,

diúltad ocus díchonnercli immon ní is leamm fodén,

diúltú agus mícharthanacht um an ní is liom féin.

refusal and uncharitableness regarding what is my own,

conadam lista liumm fodén

Ionas gur crá dom féin mé

so that I am a burden to myself,

ocus nacham inmain fris nach aen.

agus nach ionúin mé le duine ar bith eile.

and dear to none.

Gorta co n-a cethri fodlaib fichet air-sin anuas

Anuas air sin gorta lena cheithre fichead fodhla;

Hunger, with its four-and-twenty subdivisions in addition thereto,

.i. dogaillsi, díbe,

dóilse agus stocaireacht;

sadness, stinginess,

dál fria h-essamna lem ré cách i cend cach bíd,

mé ag súil go mbeadh fáilte ag cách romham chuig gach saghas bia

anxiety to be welcomed before everybody to all kinds of food,

inriud cach bíd frim.

*agus ansin* gach bia ag déanamh díobhála dom.

and the injurious effect to me of every food.

Ba h-ed mo mian,

Is é ba mhian liom

My wish would be,

biada ilarda immda inganta in betha i comair mo c[h]raís

bianna iomaí iontacha an tsaoil a bheith agam i gcomhair mo chraois,

that the various numerous wonderful foods of the world were before my gorge,

do dénam mo tholi,

chun sásaimh mo thola

that I might gratify my desires,

do línad mo shanti.

*agus* chun líonadh mo shainte.

and satisfy my greed.

Uch, trá, is mór in saeth-sin do neoch ná-dos-fagaib uli.’

Och, is mór, go deimhin an trua duine mar mé nach bhfaigheann iad sin uile.’

But alas, great is the misfortune to one like me, who cannot obtain any of these.’

‘At-biur mo bréthir,’ or in Fáthliaig,

‘Beirim mo bhriathar,’ arsa an Fáithlia,

‘On my word,’ said the Great Doctor,

‘is olc ind accidit,

‘gur olc an aicíd sin.

‘the disease is grievous.

is margócán dia-nos tarla,

Is mairg don ógánach dá dtarla

Woe to him on whom it has fallen,

ocus níba fota foelustar.

agus ní fada a mhairfeadh *duine a mbeadh á* fulaingt.

and not long will it be endured.

Ar is ’cot’ uide[c]ht duit do m’ dísiurt-sa ocus do m’ dúnad don chur-sa,

Ach, ó thainig tú chuig mo dhíseart-sa agus chuig mo dhún den chor seo,

But as you have come to me to my hermitage and to my fort at this time,

béra midchuine latt do [t’] tig d’ ícc do galair,

béarfaidh tú míochaine leat abhaile a íocfaidh do ghalar

you shall take home with you a medicine to cure your disease,

ocus bi[dat] slán c[h]aidche de.’ ”

agus beidh tú slán choíche dá bharr.’ ”

and shall be forever healed from it.’ ”

Back to top

 

Section 67

“ ‘Cade-side?’ ol Mac Con Glinne.

“ ‘Céard sin?’ arsa Mac Conglinne.

“ ‘What is that?’ asked Mac Conglinne.

‘Ní h-annsa ém,’ or in Fáthliaig;

‘Ní deacair sin a fhreagairt, go deimhin,’ arsa an Fáithli.

‘Not hard to tell,’ answered the Great Doctor.

‘dia téis do [t’] tig innocht,

‘Má théann tú abhaile anocht,

‘If you go home tonight,

eirg don tiprait d’ innmad do lám;

éirigh chuig an tobar d’ionladh do lámha;

go to the well to wash your hands,

con-melfi dorni fri détu,

cuimil do dhoirne le d’fhiacla

rub your teeth with your fists,

ocus tochosaig cach finda fiar foltnide iar n-a chóir do t’ fhult.

agus cíor gach ribe fiar gruaige de d’fholt i ndiaidh a chéile.

and comb every straight rib of your hair in order.

Iar sin, no-t gor fri tenid trichemruaid do daroich deirg dírig,

Ansin téigh le tine ghríosghortha de dhair dhíreach dhearg

Warm yourself afterwards before a glowing red fire of straight red oak,

nó do ocht slisnib uindsend

nó d’ocht slisneach fuinseoige

or of octagonal ash

fhásus i fhail airshlébi

a fhásann i gcóngar bun sléibhe

that grows near a hill-side

dú i caccut min-gelbuind,

áit a gcacann mionghealbhain;

where little sparrows leave their droppings;

hi tellach thirmaide irard airísel,

ar theallach tirim ur-ard, uiríseal,

on a dry hearth, very high, very low,

co ra-t gori a gríss,

nó go ngora a gríos thú

that its embers may warm you,

ná ro-t losci a lassar,

ach nár loisce a lasair

that its blaze may not burn you,

ná ro-t bena a dé.

agus nár goine a deatach thú.

that its smoke may not touch you.

Scarthar gemen findach fír-gamna fót fria tenid anair-t[h]uaid

Scartar seithe fhionnaitheach ghamhna fút os comhair na tine anoir aduaidh,

Let a hairy calf-skin be placed under you to the north-east before the fire,

ocus do s[h]liss fri colba find-gel ferna saindrud;

do shlios go cruinn le ráille fionn-gheal fearna.

your side resting exactly against a bright white rail of alde.

ocus toirbired ben dian dóit-gel imchialla fhorbaílid

Déanadh bean bheoga dhóidgheal rí-chiallmar fhorbhfáilteach freastal ort

And let an active, white-handed, sensible, joyous woman wait upon you,

’s í sochla so-acallma, ’s í bél-chorccra banamail, ’s í so-beóil socheneóil,

agus í so-labhartha, is í béalchorcra banúil, is í so-chineálach, is so-beola aici,

of good repute, of good discourse, red-lipped, womanly, eloquent, of a good kin,

’s í muincech bratach bretnusach,

í muinceach, bratach, breathnasach,

wearing a necklace, and a cloak, and a brooch,

co mbruach ndub eter dá ó a bruit,

bruach dubh idir dhá stuaic a brait,

with a black edge between the two peaks of her cloak,

ná ro fhera brón furri.

le nach dtiocfadh brón uirthi.

that sorrow may not come upon her;

Teóra muime a h-ordan furri;

Trí bhuime a hordain *chomh maith léi féin.*

with the three nurses of her dignity upon her,

teóra h-aíble sercci ocus áne for a h-inchaib,

Trí aoibheal (thobairín?) seirce agus aoibhnis ar a haghaidh,

with three dimples of love and delight in her countenance,

cen fír doichle i n-a h-étan.

gan rian doichill ina héadan.

without an expression of harshness in her forehead,

Écosc suairc so-chóir lee;

Éagasc suairc so-chórach uirthi;

who shall have a joyous, comely appearance,

bratt corccra coíc-diabulta impe;

brat corcra cúigfhillte uimpi;

a purple five-folded cloak about her,

eó ór-derg i n-a brut;

bróiste órdhearg ina bhrat;

a red-gold brooch in her cloak,

agaid chaín f[h]orlethan lé;

aghaidh caoin fhorleathan léi;

a fair broad face,

rosc glass caín i n-a cind.

rosc glas caoin ina ceann;

a good blue eye in her head,

Dá brá doíle dub-gorma ós na rosca-sin;

dhá bhraoi dhaola dhubhghorma os na rosca sin;

two blue-black brows of the colour of a black chafer over those eyes,

gruade corccra comarda lé.

gruanna corcra comh-arda léi;

ruddy even cheeks,

Beóil deirg t[h]anaide;

beola dearga tanaí;

red thin lips,

déta gela glanide i n-a cind, amal betís némaind.

déada geala glana ina ceann mar a mbeadh néamhainn;

white clear teeth in her head as though they were pearls,

 

Rigthi boca bláth-gela;

rítheacha boga bláithgheala;

soft tender white fore-arms,

dí thaeb s[h]lemna shnechtaide;

dhá thaobh sleamhaine shneachtaí;

two smooth snowy sides,

sliasta ségda sebcaide;

sliasta áille cruthúla;

beauteous shapely thighs,

colptha córa cutruma;

colpaí córa, cothroma;

straight well-proportioned calves,

traigthe tana tonn-gela;

troithe tanaí toinngheala;

thin white-skinned feet,

méra seta sith-alta;

méara fada singile,

long slender fingers;

ingne áille iuchanta;

ingne áille dearga.

long pale-red nails.

corab álaind ocus corab gasta

Go mba álainn agus go mba ghasta

so that graceful and quick may be

a fochéim ocus a foímmt[h]echt na h-inghene-sin;

a céim agus a himeacht;

her gait and movements,

corab tét-bind téth-milis

go mba téadbhinn, téadmhilis

so that melodious as strings, soft and sweet, may be

a mín-chomrád ocus a mín-acallam;

a mínchomhrá agus a mínagallamh,

her gentle talk and address,

co ná roib locht nó on nó anim

ionas nach mbeadh locht ná ainimh *ná máchail uirthi*,

so that there may be neither fault, nor stain, nor blemish,

risi mbenfa nach aicsed féig furachair

dá bhféadfadh fear aireach géarfhéachana a bhraith uirthi

that a sharp watchful observer may notice

óthá a h-ind co a bond.’ ”

ó bhathais go bonn.’ ”

from her crown to her sole.’ ”

Back to top

 

Section 68

“ ‘Tabrad in ingen-sin duit do t[h]rí noí mírend, a Meic Con Glinne,

“ ‘Tugadh an iníon sin do thrí naoi míreanna duit, a Mhic Conglinne,

“ ‘Let this maiden give you your thrice nine morsels, O Mac Conglinne,

corab médithir fri h-og rerc[h]irci cach mír.

agus go mba chomh-mhór le hubh chirce gach mír díobh.

each morsel of which shall be as big as a hen’s egg.

Fo-dos-ceirdi for lua[i]sc luamnig i t’ beólu na mírenda,

*Ní mór duit* na míreanna a chur i do bhéal le luascadh luaineach

These morsels you must put in your mouth with a swinging jerk,

co ru-s impóat do shúile i t’ chloiceand oca n-ithe.

*agus ní mór do* do shúile iompú i do chloigeann á n-ithe *duit*.

and your eyes must whirl about in your skull while you are eating them.

Na h-ocht n-orbaind, ní-dos coicéla, a Meic Con Glinne,

Ná bíodh na hocht gcineál arbhair in easnamh ort, a Mhic Conglinne,

The eight kinds of grain you must not spare, O Mac Conglinne,

cia bali a dochrat duit:

pé áit a ndéanfar iad a ofráil duit:

wheresoever they are offered to you:

secul, seruán, maelán, ruadán,

seagal, searbhán, maolán, ruán,

viz., rye, wild-oats, beare, buck-wheat,

cruithnec[h]t, eórna, fidbach, corca.

cruithneacht, eorna, fidbach (?), coirce.

wheat, barley, fidbach (?), oats.

Ocht mbairgena cacha h-orbaind díb-side

Bíodh ocht mbairín de gach arbhar díobh sin agat

Take eight loaves of each fair grain of these,

ocus ocht n-andlaind cacha bargine,

agus ocht n-anlann le gach bairín díobh

and eight condiments with every loaf,

ocus [ocht] torsnu fria cach n-andland;

agus ocht tarsann le gach anlann

and eight sauces with each condiment;

ocus médithir fri h-og curri cach mír fo-s-cerdi i t’ beólu díb.’ ”

agus méid ubh choirre i ngach mír a chuirfidh tú i do bhéal.’ ”

and let each morsel you put in your mouth be as big as a heron’s egg.’ ”

Back to top

 

Section 69

“ ‘Cosna corénaib míne millsén duit festa, a Meic Con Glinne!

“ ‘Imigh leat anois chuig na potaí míne grutha cáise, a Mhic Conglinne:

“ ‘Away now to the fair pots of cheese-curds, Mac Conglinne,

Co mucca úra,

Chuig muca úra,

to fresh pigs,

co lúna hítha,

Chuig na ceathrúna méithe,

to loins of fat,

co lúnu messi .i. muilt bruithi,

Chuig na geadáin ar mhiasa — caoireoil bhruite,

to boiled loins; to boiled mutton,

cosin tuicsenach so-acallmach c[h]osnait na slóig

Chuig an ní is so-thuigthe, so-thuarascála a throideann na sluaite faoi

to the choice easily-discussed thing for which the hosts contend

.i. cosin lón-longín bós[h]aille;

— chuig an scrogall mairteola leasaithe,

— the gullet of salted beef;

cosin sercoll socheneóil, co mid;

Chuig searcbheadaíocht na n-uaisle — meá,

to the dainty of the nobles, to mead;

co leiges in chliab-galair .i. sean sen-shaille;

Chuig leigheas an chliabhghalair — seanbhagún,

to the cure of chest-disease — old bacon;

co tothlugud mbrothc[h]áin .i. sen-gruth;

Chuig tothlú an bhracháin — seanghruth,

to the appetite of pottage — old curds;

co mian ban aentuma .i. lemnacht;

Chuig mian mná aontumha  — leamhnacht,

to the fancy of an unmarried woman — new milk; 

co briscén mbanrígna .i. cerrbacán;

Chuig brúitín na banríona — cairéid,

to a queen’s mash — carrots;

co h-eill fir c[h]élide .i. cuirm;

Chuig dainséar an aoi — coirm,

to the danger awaiting a guest — ale;

co cunnid corgais .i. coilech circe;

Chuig lón an Charghais — coileach circe,

to the sustenance of Lent — the cock of a hen;

co h-étan briste .i. brechtán;

Chuig éadan briste — arán is im air,

to a broken head — butter-roll;

co lám-ar-cách .i. tur-arán;

Chuig lámh-ar-chách — tur-arán,

to hand-upon-all — dry bread;

co torrach tellaig .i. tanach;

Chuig torthúlacht an teallaigh — cáis,

to the pregnant thing of a hearth —cheese;

cosin mbrúchtaig mbolgaig .i. nua corma;

Chuig an brúchtach bolgánach — coirm úr,

to the bubble-burster — new ale;

co mian na sacart .i. braisech bélaide;

Chuig mian na sagart — praiseach bhealaithe,

to the priests’ fancy — juicy kale;

cosin maín is míne ocus is millse da cach biúd .i. find-litte;

Chuig an maoin is míne agus is milse de gach bia — fionn-leite,

to the treasure that is smoothest and sweetest of all food — white porridge;

co h-ingur cícarais cúigir .i. craíbechán;

Chuig ancaire chíocrais chlainne — praiseach,

to the restraint (lit. anchor) of the greed of five people — broth;

cosna lúb-diabulta emnaigib .i. caelánu caerech;

Chuig an gcúiplín dé-lúbach — tríopas caorach,

to the double-looped twins — sheep’s tripe;

co fiachu fraiged .i. cliathánu;

Chuig fiacha na mballaí — cliatháin *bhagúin*,

to the dues of a wall — sides (of bacon);

co h-én crossi .i. saland;

Chuig éan na croise — salann,

to the bird of a cross — salt;

co h-imdorus aenaig .i. ubla cumra;

Chuig fáilte chun an aonaigh — úlla cumhra,

to the entry of a gathering — sweet apples;

co némannu tigi teglaig .i. uga cercc;

Chuig néamhainn tí theaghlaigh — uibheacha cearc,

to the pearls of a household — hens’ eggs;

co brafud nochta .i. etneda.’ ”

Chuig nóiméad nochta — eithní. ’ ”

to the glance of nakedness — kernels.’ ”

Back to top

 

Section 70

“Feib no-s turim dam na h-il-biadu,

“Tar éis dó na hilbhianna a áireamh dom,

“When he had counted to me those many foods,

iar sin ordaigis dam mo deog mbolgaim:

ansin, d’ordaigh sé dom mo bholgam óil.

he ordered me my drop of drink.

‘Metríne bec bec

‘Meadairín beag, beag duit

‘A tiny little measure for you,

nát ro-mór,

nach bhfuil ró-mhór,

not too large,

cet[h]ri fichit fer-bolcumm deit,

ceithre fichead fearbholgam duit

only as much as twenty men will drink,

a Meic Con Glinne,

a Mhic Conglinne.

MacConglinne,

for na biadaib-sin anuas,

ar na bianna sin anuas;

on the top of those foods:

d’ ass ro-thécht,

de bhainne leabhair-thiubh,

of very thick milk,

d’ ass nát ro-thécht,

de bhainne nach ró-thiubh,

of milk not too thick,

d’ ass lebar-thécht,

de bhainne fadathiubh,

of milk of long thickness,

d’ ass eter dá thécht,

de bhainne idir dhá thiús,

of milk of medium thickness,

d’ ass buide bolcach

de bhainne buí bolgánach

of yellow bubbling milk,

fo-loing in slucud-chocnum,

ar gá an chogaint chun é a shlogadh,

the swallowing of which needs chewing,

don lomum da-ní in slaim[m]egil rethi

den bhainne a dhéanann srann-mhéileach reithe

of the milk that makes the snoring bleat of a ram

oc dul darsin mbrágait sís,

ag dul thar an bhráid síos,

as it rushes down the gorge,

co n-aprai in bolcum toísech frisin mbolcum ndédenach,

i dtreo go ndeir an bolgam tosaigh leis an mbolgam deireanach:

so that the first draught says to the last draught:

“For-t-gillim, a charr-matraid, i fiadnaise in Dúilemun,

“Geallaim duit, a charrmhadra, i bhfianaise an Dúilimh, 

“I vow, you mangy cur, before the Creator,

cia thís anuas regut-sa suas,

má thagann tú anuas rachaidh mise suas,

if you come down, I'll go up,

ar ní thalla ar mataidecht ar ndís isin istad-luc-sa.”

óir níl slí dár madraíocht araon san ionad seo.”

for there is no room for the doghood of the pair of us in this treasure-house.”

In galar no-t gébad de-sin, a Meic Con Glinne,

galar a ghabhfaidh thú dá bharr sin, a Mhic Conglinne,

Whatever disease may seize you from it, Mac Conglinne,

cenmothá aen-ghalar, is misse no-t ícfa,

ach an t-aon ghalar amháin, is mise a íocfaidh thú,

it is I that will cure you, excepting one disease,

.i. galar sruthi ocus dag-daíne,

is é sin galar saoithe agus dea-dhaoine,

I mean the disease of sages and of gentlemen,

in galar is f[h]err cach ngalar,

an galar is fearr ná gach galar *eile*,

the best of all diseases, 

in galar is f[h]iú slánti suthain, .i. in buar fodessin.’ ”

an galar ar fiú sláinte srutháin é — an bhuinneach.’ ”

the disease that is worth perpetual health — loose bowels.’ ”

Ind Aislingthi ind sin anuas, et reliqua.

An aisling ansin anuas, agus araile.

Thus far the vision, etc.

Back to top

 

Section 71

Fri h-airerdacht na h-indisen

Ó thaitneamhacht na hinsinte

At the pleasure of the recital

ocus fri tuirem na mbiad n-imda n-écsamail n-oirerda

agus ó áireamh na mbianna iomaí éagsúla ilbhlasta

and the recounting of those many various pleasant foods

i fiadnaise in ríg,

i bhfianaise an rí,

in the king’s presence,

in t-anmunna indligthech ro aittrebastar a n-indib inmedónachaib Cathail meic Fhinguine

an t-ainmhí aindlíthiúil a d’áitrigh inní inmheánacha Chathail Mhic Fhinguine,

the lawless beast that abode in the inner bowels of Cathal Mac Finguine

tánic co mboí oc immlige a bél fri a chend anechtair.

tháinig sé amach nó go raibh sé ag imlí a bheola taobh amuigh dá cheann.

came forth, until it was licking its lips outside his head.

Is amlaid boí in mac légind co tenid móir occa istaig.

Is amlaidh a bhí an mac léinn agus tine mhór *ar lasadh* aige laistigh.

The scholar had a large fire beside him in the house.

Do-berthí cach staic iar n-urd do na stacib frisin tenid,

Cuireadh gach píosa feola de na stéigí i ndiaidh a chéile leis an tine

Each of the pieces was put in order to the fire,

ocus do-s-bertís iar n-urd co beólu in ríg.

agus rugadh ansin i ndiaidh a chéile iad go beola an rí.

and then one after the other to the lips of the king.

Tan ann tuccad staic díb co beólu in ríg,

Uair dár tugadh stéig díobh go beola an rí í,

One time when one of the pieces was put to the king’s mouth,

ocus lingis in mac mallachtan

agus ling an mac mallachta

the son of malediction darted forth,

cor sháid a dí chrob isin staic

agus sháigh a dhá chrobh sa stéig

fixed his two claws in the piece

boí i lláim in me[i]c légind,

a bhí i láimh an mhic léinn

that was in the student’s hand,

ocus beris leis dar tellach anund

gur rug leis é thar an teallach anonn

and taking it with him across the hearth to the other side,

ocus atn-aig fon coire

agus shocraigh é féin faoin gcoire

bore it below the cauldron

boí fri tenid anall,

a bhí taobh thall den tine

that was on the other side of the fire. 

ocus impáither in coire fair.

agus iompraíodh an coire air.

And the cauldron was overturned upon him.

Conid de as-berair ‘lón-choire’

(Gur dá bharr sin a deirtear ‘lonchoire,’

(And hence is said ‘lonchoire’,

.i. don c[h]raes-lon

ón gcraoslon (craosdeamhan)

viz., from the demon — lon — of gluttony 

boí i mbrága C[h]athail meic Fhinguine do beith foí.

a bhí i mbráid Chathail a bheith faoin gcoire.)

that was in Cathal’s throat being under the cauldron.)

Nocon ead atfiadut scélaige,

Ní mar sin a deir na scéalaithe, *áfach*,

This is not what (some) story-tellers relate,

acht is a mbrágait gilla in tshacairt do-chóid,

ach gur i mbráid ghiolla an tsagairt a chuaigh sé

who say that it was down the throat of the priest’s gillie he went,

co ro báidead in gilla i llind mulind Dúine Caín

agus gur bádh an giolla i linn mhuilinn Dhún Chaoin

and that the gillie was drowned in the millpond of Dún-Cáin

for bélu puirt P[h]icháin meic Moíle Findi

os comhair longfoirt Phiacháin Mhic Mhaoile Finne

opposite the fortress of Píochán, son of Maol Finne,

i Feraib Féni.

i bhFeara Féine.

in the land of the men of Féine.

Nocon ed sin fil i llebruib Corccaige,

Ní mar sin, *áfach*, atá an scéal i leabhair Chorcaí, 

But it is not so in the books of Cork,

acht conid isin coire tucad

ach gur sa choire a cuireadh é

which state that he was put into the cauldron,

ocus conid foe ro losced.

agus gur faoi a loisceadh é.

and was burned under it.

“Fri Dia ocus fri Brigit berma a atlugud,” ol Mac Con Glinne,

“Le Dia agus le Bríd a bheirimid altú,” arsa Mac Conglinne,

“To God and Bríd we give thanks,” said Mac Conglinne,

ic tabairt a bossi dessi fri a gin fodén

ag cur a bhoise deise thar a bhéal féin

clapping his right palm over his own mouth,

ocus a chlé-boss fria gin Cathail;

agus a bhos chlé thar bhéal Chathail.

and his left palm over the mouth of Cathal.

ocus atn-agur lín-scóti bá chend Cathail

Cóiríodh bráillíní lín faoi cheann Chathail

And linen sheets were put round Cathal’s head 

ocus berair hé immach.

agus rugadh amach *as an teach* é.

and he was carried out.

Back to top

 

Section 72

“Cíd is nesam dún,” or Pichán, “i festa?”

“Cad is gá dúinn a dhéanamh anois?” arsa Píochán.

“What is most necessary for us to do now?” asked Píochán.

“Iss asu [a] chách lind,” ol Mac Con Glinne,

“An ní is fusa ar domhan,” arsa Mac Conglinne.

“The easiest thing in the world,” said Mac Conglinne. 

“berair na slóig ocus na sochaide,

“Beirtear na sluaite agus na sochraidí,

“Let the hosts and multitudes,

ríg ocus rigna ocus muintera,

na ríthe agus na ríona agus a muintireacha,

the kings and queens and people,

éte ocus alma ocus indile

na tréada, an áirnéis agus an t-eallach

the herds, flocks and cattle,

ocus a uli indmassa óir ocus argait in dúnaid, dar dún immach.”

agus gach uile mhaoin óir agus airgid atá sa dún as an dún amach.”

and the entire gold and silver treasure of the fortress be taken out beyond the fortress.”

Ocus at-berait eólaig

Agus deir na heolaigh

And the learned say,

co nár fárcbad luag cossi cenbair do nach innmas

nár fagadh luach coise priompalláin d’aon ionnús

that the price of a chafer’s leg of any kind of property was not left 

i ríg-imscing móir medónaig in dúnaid

i rí-imscing mhór mheánach an dúna

in the large central royal pavilion of the fort,

acht in cori boí imm chend in luin.

ach amháin an coire a bhí um cheann an deamhain.

except the cauldron that was about the demon’s head.

Ocus iatar in tech fair indechtair

Agus iadh an teach ansin ón taobh amuigh

And the house was then shut on him from the outside,

ocus adáither cet[h]ri tendti dermára sain-chan isin tech.

agus fadaíodh ceithre tinte rí-mhóra anseo is ansiúd sa teach.

and four huge fires were kindled here and there in the house.

In tan boí in tech i n-a thuir t[h]richemruaid

Nuair a bhí an teach ina thúr lasrach deirge

When the house was a tower of red flame

ocus i n-a briaid adbul-móir,

agus ina bhladhaire ábhalmhór,

and a huge blaze,

lingis in demun i féic in rígthige suas,

ling an deamhan go maide mullaigh an ríthí suas

the demon sprang to the rooftree of the palace above,

ocus nír choem in tene ní dó;

agus níor chumas don tine baint dó.

and the fire was powerless to do anything to him,

ocus saidis forsin taig ba nessa dó.

Ansin shuigh sé ar na teach ba neasa dó.

and he sat on the house that was next to it.

Back to top

 

Section 73

“Maith trá, a f[h]iru Muman,” ol Mac Con Glinne,

“Maith, anois, a fheara Mumhan,” arsa Mac Conglinne,

“Well, now, ye men of Munster,” said Mac Conglinne,

“fil sund út bar cara;

“sin é thall bhur gcara.

“yonder is your friend.

ocus iadaid bar mbeóla,

Iaigí bhur mbéil

Shut your mouths

co ru-s acailler-sa in manach n-oibéil ndermitnech út.”

nó go labharfaidh mé leis an manach uafásach (?) easurramach úd.”

that I may speak with that meddlesome (?), irreverent monk.”

“Maith, a thróig,” ol Mac Con Glinne,

“Maith, a thruáin,” arsa Mac Conglinne,

“Now, wretch,” said Mac Conglinne,

“déna umalóit dún.”

“déan umhlóid dom.”

“do obeisance unto us.”

“Do-gén-sa ón,” or diabul,

“Déanfaidh mé, go deimhin,” arsa an diabhal,

“And indeed I will,” said the devil,

“ór ní chumgam cen a dénam;

“óir ní fhéadaim gan a dhéanamh.

“since I cannot help it.

uair at fer co rath Dé,

Mar is fear faoi rath Dé tusa,

For you are a man with the grace of God,

co n-imma[d] ecnai,

faoi iomad eagna,

with abundance of wisdom,

co ngéri inntlechta,

faoi ghéire intleachta,

with acuteness of intellect,

co lléri umalóti,

faoi dhéine umhlóide,

with intentive humility,

co mian cach maithiusa,

mian gach maitheasa ionat,

with the desire of every goodness,

co rath in Spiruta sechtaig.

agus faoi rath an Spioraid sheachtaigh.

with the grace of the seven-fold Spirit.

Am demon-sa aicenta co n-adbar nem-brisc,

Is deamhan ó nádúr mise, d’ábhar dobhriste,

I am a demon by nature, of indestructible substance, 

ocus indisfet mo thindram det-siu.

agus inseoidh mé mo scéala duitse.

and I shall tell you my story.

Atám teóra leth-bliadna hi ngin C[h]athail

Táim trí leathbhiain i mbéal Cathail

I have been three half-years in Cathal’s mouth,

oc admilled Muman ocus Lethe Moga Nuadat ol chena,

ag adhmhilleadh Mumhan agus Leithe Mhogha Nuat chomh maith,

to the ruin of Munster and the Southern Half besides,

ocus dia mbeind teóra leth-bliadna ele,

agus dá mbeinn trí leathbhliain eile ann,

and if I were to continue three half-years more,

no millfind Érinn uli.

mhillfinn Éire uile.

I would ruin all Ireland. 

Mina beth dia n-uaisle ocus dia n-ecnaidecht,

Muna mbeadh uaisleacht agus eagnaíocht

Were it not for the nobleness and wisdom,

dia n-ógi ocus dia n-indracus

agus óighe agus ionracas

and for the purity and honesty,

ocus d’ immad a n-espoc ocus a n-an[m]charut

agus iomad na n-easpag agus na n-anamchara

and for the multitude of bishops and confessors

muintire Corccaige móire Muman

atá ag muintir Chorcaigh mhór Mhumhan

of the monks of great Cork of Munster

ó tudchad-su do m’ shaigid-sea,

a dtáinig tusa uathu i mo choinne-se,

from whom you have come against me;

ocus do indracus a gotha ocus a bréthri

agus murach ionracas gutha agus briathair

and were it not for the worth of the voice and the word,

ocus enig ocus anmma in ríg uasail oirmitnig

agus oinigh agus anama an rí uasail oirmhinnigh

honour and soul of the noble venerable king,

dia tánac tesarcain;

a dtáinig tú a theasargan;

whom you have come to save;

ocus didiu mina beth do t’ uaisle-siu ocus t’ indracus

agus, arís, mura mbeadh d’uaisleacht féin agus d’ionracas

and again, were it not for your own nobility and worth

ocus t’ ógi ocus t’ ecnaide,

agus d’ócht agus d’eagnaíocht,

and for your purity and wisdom,

d’ immbud t’ fhessa ocus t’ airchetail,

iomad d’fheasa agus d’fhoghlama,

and abundance of knowledge and lore

is i t’ brágait fén no ragaind,

is id’ bhráid féin a rachainn

— it is into your own throat I would go,

co ngabdaís coin-téill ocus slipre

ionas go ngabhfaí de choin-iallacha agus d’fhuipeanna

so that they would lash you with dog-straps and scourges

ocus echlasca duit sechnón Érenn,

agus d’eachlasca díot seachnóin na hÉireann

and horsewhips through all Ireland,

ocus comad hé galar no-t bérad, gorta.”

agus go mba é an gorta an galar a leanfadh díot.”

and the disease that would kill you, would be hunger.”

Back to top

 

Section 74

“Airde na crochi coimdetta uam-sa i t’ agaid!” ol Mac Con Glinne,

“Comhartha croise an Choimdheadh uaim-se id’ aghaidh!” agus Mac Conglinne,

“The sign of the Lord’s cross between me and you!” said Mac Conglinne,

ocus atn-aig trí tomaid don tshoscéla friss;

agus bhagair sé an soiscéal trí huaire ina aghaidh,

thrice threatening him with the Gospels.

ocus at-bert in demun, “Minbad in mbáin mbic a Cuirrech Liffe,

agus dúirt an deamhan: “Muna mbeadh an bán beag as Churrach Life,

And the demon said: “Were it not for the little fair woman from the Currach Life,

do m’ debroth fia Dia, a C[h]athail meic Fhinguine,

dar mo mhóid Dé os comhair Dé, a Chathail Mhic Fhinguine,

by my God’s doom before God, O Cathal Mac Finguine,

do-s-béraind do chorp i talmain

bhéarfainn do chorp i dtalamh

I would bear your body into the earth

ocus t’ animm a n-iffernn ré nómaide anocht.”

agus d’anam in ifreann roimh i bhfad anocht.” 

and your soul into hell before long tonight.”

Ocus foluamnigis i n-ethiar iar sin la muintir iffirnn.

Agus d’eitil sé leis san aer ansin in éineacht le muintir ifrinn.

After that he flew into the air among the people of hell.

“Cid do-géntar ann hi festa, a Meic Con Glinne?” or Pichán.

“Cad é a dhéanfar anois, a Mhic Conglinne?” arsa Píochán.

“What is to be done now, O Mac Conglinne?” asked Píochán.

“Ní h-annsa,” ol Mac Con Glinne,

Ní deacair *sin a fhreagairt*,” arsa Mac Conglinne.

“Not hard to tell,” answered Mac Conglinne.

“lemnacht ocus imm úr, a comberbad tria mhil

“Leamhnacht agus im úr a chomhbheiriú trí mhil

“Let new milk and fresh butter be boiled along with honey,

ocus a n-ól do nua-dhig don ríg.”

agus a n-ól de nua-dheoch don rí.”

and drunk for a new drink by the King.”

Do-rigned samlaid.

Rinneadh amhaidh.

That was done.

Tuccad cori cét chombruthi do loimm lán-berbthi dia shain-ól don ríg,

Tugadh coire céad meadar de bhainne lánbheirithe ina shain-ól don rí.

A cauldron of a hundred measures of fully-boiled milk was given as a special drink to the King.

conid hí sáith mór dédenach

Go mba é sin an tsáith mhór dheireanach

It was the last great bellyful

do thomail Cathal iarsan lun in tsáith-sin.

a d’ith Cathal tar éis an deamhain an tsáith sin.

that Cathal took because of the demon.

Déraigther iar sin don ríg for colcid clúm-dérai[g]thi,

Coiríodh leaba ansin don rí ar chuilt chlúimh

A bed was afterwards prepared for the King on a downy quilt,

ocus aes ciúil ocus airfitig

agus aos ceoil agus oirfide *ag seinm dó*

and musicians and players entertained him 

ó etart[h]ráth co h-etrud.

ó eadarthráth go hoíche.

from noon until twilight.

Fesiss in rí i n-a shuan-torthim chodulta.

Chodail an rí ina shuantoirchim chodlata.

The King lay in his slumbering rest of sleep.

Fessaiter in rígrad um Pichán

Luigh na ríthe síos um Phiachán

The chieftains lay around Píochán

feib is aíbne ocus is anórdha bátar riam remi.

chomh haoibhinn agus chomh honórach agus a bhíodar riamh roimhe.

in as pleasant and honourable a manner as ever before.

Cáttu mór ocus anóir for in scolaige leó in adaig-sin.

Tugadh cáta mhór agus onóir don scoláire an oíche sin.

They had great respect and honour for the scholar that night.

At-berut eólaig (.i. scélaige)

Deir na heolaigh (.i. na scéalaithe)

The learned (viz. the story-tellers)

co mboí in rí teóra láa ocus teóra [h]-aidche isi[n] aen chodlad-sin.

go raibh an rí trí lá agus trí oíche sa chodladh sin.

say that the King was three days and three nights in that one sleep.

At-berat libair C[h]orccaige

Deir leabhair Chorcaí, áfach,

But the books of Cork relate

ná boí acht ón tráth co ’raile.

go nuige an tráth céanna an lá ina dhiaidh sin.

that he only slept the round of the Hours.

Back to top

 

Section 75

At-raig in rí iar n-a bárach

D’éirigh an rí arnamhárach

The King arose the following morning,

ocus tig a láim dar [a] agaid,

agus thug sé a lámh thar a aghaidh

and passed his hand over his face;

ocus níba luga oltá uball féta fír-chumra

agus ní lú ná úll breá fíorchumhra

and no smaller than a full-fragrant apple

cach banna drúchta dond-c[h]orccra

gach braon drúchta donn-chorcra

was each dark-purple drop of dew

boí tria n-[a] agaid.

a bhí trína aghaidh amach.

that was on his face.

“C’ áit hi fil Mac Con Glinne?” ol Cathal.

“Cá háit a bhfuil Mac Conglinne?” arsa Cathal.

“Where is Mac Conglinne?” asked the King.

“Atá sund,” ol sé.

“Tá sé anseo,” ar seisean.

“Here he is,” answered he.

“Indis in t-aislingi dún i fecht-sa.”

“Inis an aisling dúinn anois.”

“Tell us the vision now.”

“Do-géntar,” ol Mac Con Glinne.

“Déanfar é,” arsa Mac Conglinne.

“It shall be done,” said Mac Conglinne.

“Cé fota bé ’ca h-indissi indiú,

“Pé fada a bheidh an insint inniu,”

“However long the tale may be today,”

ní fota lemm,” ol Cathal,

arsa Cathal, “ní fada liom é.

said Cathal, “it will not appear long to me,

“ní h-inand ocus indé.”

Ní hionann agus inné.”

it is not the same as yesterday.”

Fácbais Cathal rath ocus bendachtu

D’fhág Cathal rath agus beannacht

Cathal left his grace and blessing 

for cach n-oen no-t légfa[d] ocus no-t lessaigfed.

ar gach aon a léifeadh agus a chaomhnódh an scéal.

on everyone who would read it and preserve it.

“Maith,” ol in rígrad, “do dénam for Mac Con Glinne.”

Luach saothair do Mhic Conglinne,” arsa na ríthe.

“Some boon should be done to Mac Conglinne,” said the chieftains. 

“Do-géntar,” ol Cathal;

“Béarfar,” arsa Cathal.

“It shall be done,” said Cathal. 

“bó cach liss hi Mumain-tír dó,

“Bó gach leasa i Mumhaintír dó

“He shall have a cow out of every close in Munster,

ocus uinge cach comathig,

agus uinge gach teaghlaigh,

and an ounce for every householder,

brat hó cach cill

brat ó gach cill

and a cloak for every church,

ocus caera cach thige ó Charn cu Corccaig fri a thaeb-sin.

agus caora gach tí ó Charn go Corcaigh ina theannta sin.

and a sheep from every house from Carn to Cork.

Do-bérthar trá in sét is f[h]err oltás sin uile

Béarfar, freisin, dó an tseoid is fearr ná sin uile,

Moreover, he shall be given the treasure that is better than all these,

.i. cocholl Manchíne.”

cochall Mainchín.”

I mean Mainchín’s little cloak.”

Back to top

 

Section 76

Is ann trá tánic Roennu Ressamnach isin tech

Is ansin a tháinig Raonna Reassamhnach sa teach

It was then that Raonna Reassamhnach came into the house,

ocus Cruit-Fhiach a mac ocus Mael Chiar a ingen,

agus Cruitfhiach a mhac agus Maolchiar a iníon.

and Cruitfhiach, his son, and Maolchiar, his daughter.

conid ind do-s-gní na rundu-sa:

Agus rinne sé an rann seo:

And then he made these quatrains:

 

 

 

“Do-lluid Manchín, monar nglé,

“Chuaigh Mainchín — gaisce glé —

“Mainchín went — a brilliant feat —

d’ accra for Mac Con Glinne;

chun agairt le Mac Conglinne

To plead against Mac Conglinne,

is é Manchín melltais de

Mainchín a chaill *más ea*

Mainchín they defrauded then

don chochlín bec boí imme.”

an cochall beag a bhí uime.”

Of the little cloak around him.”

 

 

 

“Nírb uróil do Chomgán glan”

Ní bheadh sé ró-iomarcach do Chomhgán glan

“It was not so much for pure Comhgán,”

(.i. ar mac in drúith)

(arsa mac an drúith)

(said the son of the jester)

“(cen co bad uann a bunad)

“(cé nach uainn a bhunadh)

“Though we are not of his kindred,

in cocholl it-chiú co mblad

an cochall oirirc a chím

The famous cloak which I see,

cémad fhiú trí secht cumal,

cé go mbeadh sé fiú trí seacht chumhal

Although worth thrice seven cumals,

cia no beth fo dathaib bran,

cé go mbeadh dath bran air

Though it were of the ravens’ hue,

ó Chathal, ó ríg Muman.”

ó Chathal, ó rí Mumhan.”

From Cathal, King of Munster.”

 

 

 

“Nírb oróil lemm uaimm fodén

“Ní bheadh sé ró-iomarcach dom féin é a thabhairt

“It would not be so much for me to give,

gémad ór i n-a thairmchéill,

cé go mbeadh ór ina chiumhais

Though gold were in its border,

amal no berad fri a réir

amhail a tugadh dá dheoin *féin*

As it was given by his will,

is it-berad tria glan-chéill,

is a dúradh trí ghlan-chiall

And spoken in pure reason:

is do C[h]athal i[s] slán céill

is do Chathal slán chéille

For health of reason Cathal now

in t-erriud do-lluid Manchéin.”

an t-éadach a tháinig ó Mhainchín.”

Receives from Mainchín’s journey.”

Dolluid M.

 

 

 

 

 

Tecar ann sin bó cach liss,

Tugadh bó gach leasa,

Then a cow was given to him out of every close

uinge cach comathig,

uinge gach teaghlaigh,

an ounce for every householder,

bratt cach cille,

brat gach cille,

a cloak for every church,

fail óir ocus ech Bretnach,

fail óir agus each Breatnach,

a ring of gold, a Welsh steed,

caeru fhind cach t[h]ige ó Charnn co Corccaig.

caora fhionn gach tí ó Charn go Corcaigh *do Mhac Conglinne*.

a white sheep out of every house from Carn to Cork.

Dá t[h]rian immpide (ocus trian d’ f[h]eraib Érenn ol chenai),

*Tugadh dó* dhá dtrian cirt idirghuí (trian á fhágáil ag fir Éireann)

Two thirds of the right of intercession (one third being reserved to the men of Ireland) *was accorded to him*,

ocus leth-lám C[h]athail do grés.

*agus ceart suí* i gcónaí ar leathláimh Chathail.

and that he should sit always at the right hand of Cathal.

At-agur dó sin uli, feib ro ráidsium.

Bronnadh sin uile air, feibh a dúramar.

All these things were granted to him, as we have said.

Back to top

 

Section 77

Tidnocul cacha cluaisi

Cluineadh gach cluas

Let this be heard by every ear,

ocus cach thengad tuicsinche di araile,

agus cloistear ó gach teanga thuisceanach do araile an scéal seo

and delivered by every chosen tongue to another,

feib at-c[h]ódutar sruthi ocus senóri ocus senchaide,

feibh a dhearbhaigh saoithe agus seanóirí agus seanchaithe é

as elders and old men and historians have declared,

feib légait[h]er ocus scríbthar i liubar Chorccaige,

feibh a scríobhadh agus a léitear é i leabhair Chorcaí, 

as it is read and written in the books of Cork,

feib ro ordaig aingel Dé do Mac Con Glinne,

feibh a d’ordaigh aingeal Dé do Mhac Conglinne é,

as the angel of God set it forth to Mac Conglinne, 

feib ro shluind Mac Con Glinne do Chathal mac Fhinguine

feibh mar a labhair Mac Conglinne é do Chathail Mac Finguine

as Mac Conglinne himself uttered it to Cathal Mac Finguine 

ocus do f[h]eraib Muman ol chena.

agus d’fhir Mhumhan chomh maith.

and to the men of Munster besides.

Ní closti ní bes dogra;

Ní chloistí ní ar bith brónach

Nothing sorrowful shall be heard by anyone who has heard it,

bat c[h]omga bliadna da cach aen at-chuala.

agus beidh sé ina chosaint ar feadh bliana do gach aon a chuala é. 

it will be a year’s protection to him.

Atát deich prím-ratha fichet forsin sceól-sa,

Tá tríocha príomhbheannacht leis an scéal seo

There are thirty chief virtues attending this tale,

ocus is lór uathad díb for desmberecht.

agus is leor beagán díobh mar dheismireacht.

and a few of them are enough for an example.

In lánomain dia n-ind[is]fither i cét-adaig

An lánúin dá n-inseofar é an chéad oíche

The married couple to whom it is related the first night

ni scérat cen comorba;

ní scarfaidh siad gan oidhre *a ghiniúint*

shall not separate without an heir;

ní bet i terca bíd nó étaig.

agus ní bheidh teirce bhia ná héadaigh orthu.

they shall not lack food or clothing. 

In tech nua do chét-sceól,

An teach nua arb é an chéad scéal é *a inseofar ann*,

The new house, in which it is the first tale told,

ní bérthar marb ass,

ní bhéarfar duine marbh as,

no corpse shall be taken out of it;

níba terc mbíd nó étaig,

ní beidh teirce bhia agus éadaigh ann

it shall not want food or clothing;

ní loisc tene.

agus ní loiscfidh tine é.

fire does not burn it.

In rí dia n-aisnéther ré cath nó comrac,

An rí dá n-inseofar é roimh chath nó comhrac

The king to whom it is recited before battle or conflict

a mbuaid laiss.

beidh an bua leis.

shall be victorious.

Oc taisselbad lenda,

Ar ócáid dháilte leanna,

On the occasion of bringing out ale,

oc biathad f[h]latha,

ag tabhairt féasta do fhlaith,

or of feasting a prince,

oc gabáil orbai ocus athardha,

ag dul i seilbh oidhreachta agus athartha,

or of taking an inheritance or patrimony,

in scél-sa do aissnéis.

*ba chóir* an scéal seo a aithris.

this tale should be recited.

Is é lóg aisnéssi in sceóil-sea,

Is é luach saothair inste an scéil seo:

The reward of the recital of this story is

bó brecc-f[h]ind hó-derg,

bó bhreacfhionn chluasdhearg,

a white-spotted, red-eared cow,

léne do nua-lín,

léine den nua-lín,

a shirt of new linen,

brat longain lómair co n-a delg,

brat olla lómhar agus a dhealg

a woollen cloak with its brooch,

ó ríg ocus ó rígain,

— é sin ó rí agus ó ríon,

from a king and queen,

hó lánamnaib,

ó lánúna pósta,

from married couples,

ó maeraib, ó fhlathib,

ó mhaoir, ó fhlatha —

from stewards, from princes,

dont-í chuimgess a fhaissnéis ocus a indisse dóib.

don té ar féidir leis é a fhaisnéis agus a insint dóibh.

to him who is able to tell and recite it to them.

FINIT

FINIT

THE END

Back to top