Aidedh Ferghusa meic Léide
Sections in the text
|
|
|
|
|
|
||||
Section 1
|
Rí fírén forglide fírbrethach |
Rí fíréanta iontaofa fíorbhreitheach |
A righteous king, a maintainer of truth and a giver of just judgments, |
|
ro gabastair flaithes ocus forlámas for clannaib rathmara Rudraige |
a ghabh flaitheas agus forlámhas ar chlanna rafara Rudhraighe: |
that had dominion over the happy Clanna Rudhraidhe or ‘children of Rury’: |
|
.i. Fergus mac Léite mhic Rudraige |
.i. Fergus mac Léite mhic Rudhraighe. |
Fergus son of Léide son of Rury; |
|
is iad fa churaid ocus ba chathmhílid aige |
Is iad ba churaidh agus ba chathmhílí aige: |
and these are they that were his heroes and men of war: |
|
.i. Eirgenn ocus Aimirgin iurtunach |
Eirgeann agus Aimhirghin an creachadóir, |
Eirgenn, Amergen Iurthunnach or ‘the ravager,’ |
|
ocus Conna buide mac Iliach ocus Dubán mac Luigdech. |
agus Conna buí mac Iliach, agus Dubhán mac Luighdeach. |
Conna Buie son of Iliach, and Dubthach son of Lughaid. |
Section 2
|
Dorónad fled mór lasin ríg sin [in] nemain Macha |
Rinneadh fleadh mhór leis an rí sin in Eamhain Macha, |
By that king a great feast was made in Emania, |
|
gur bo hullam inchaithme |
gur ba hullamh le hithe í, |
and it was ready, fit to be consumed, |
|
ocus gur bo solum solesaigte í. |
agus gur ba sholamh sólásaithe í. |
all set in order and well furnished forth; |
|
is í sin uair ocus aimsir |
Is í sin uair agus aimsir |
that very season and hour being the same also at which |
|
dorigned fled ac ríg thuaithe luchra ocus lupracánach |
a rinneadh fleadh ag rí tuaithe Luchra agus Luprachánach |
the king of the Lupra and Lupracán held a banquet: |
|
.i. Iubd[án] mac Abdáin. |
.i. Iubhdán mac Abhdáin. |
whose name was Iubhdán son of Abhdaein. |
|
ba hiat so anmanna na cathmíled bátar ag Iubdán |
Ba hiad seo ainmneacha na gcathmhílí a bhí ag Iubhdán: |
These are the names of the men of war that were Iubhdan’s: |
|
.i. Conán mac Ruichid ocus Gerrchú mac Gairid |
Conán mac Ruichid, agus Gearrchú mac Gairid, |
Conan son of Ruiched, Gerrchu son of Gairid, |
|
ocus Rigbec mac Róbic ocus Luiccín mac Luiccid |
agus Ríbheag mac Róbhig, agus Luighín mac Luighedh, |
and Righbeg son of Robeg; Luigin son of Luiged, |
|
ocus Glúnán mac Gabairn ocus Febal mac Feoirnín |
agus Glúnán mac Gabhairn, *agus Feabhal mac Feoirnín, |
Glunan son of Gabarn, Febal son of Feornin, |
|
ocus Cinnbec mac Gnumáin ocus Brigbec mac Buain |
agus Ceannbheag mac Gnumháin,* agus Bríbheag mac Buain, |
and Cinnbeg son of Gnuman; together with Buan’s son Brigbeg, |
|
ocus Bran mac Luain ocus Mether mac Mintáin. |
agus Bran mac Luain, agus Meithear mac Miontáin. |
Liran son of Luan, and Mether son of Mintan. |
Section 3
|
Tucad trénfer tuaithe luchra ocus lupracán chucu |
Tugadh tréanfhear tuaithe Luchra agus Lupracán chucu |
To them was brought the strong man of the region of the Lupra and Lupracan, |
|
.i. Glómhar mac Glaiss mic Glomraide |
.i. Glómhar mac Glais mhic Glomhraidhe. |
* Glomhar son of Glomradh’s son Glas,* |
|
ocus fa hí trénferdacht dogníodh |
Agus ba hí tréanfhearúlacht a ghníomhaíodh sé: |
whose prize feat that he used to perform was |
|
in fothannán do trascairt d’óenbuille |
an feochadán a threascairt d’aonbhuille, |
the hewing down of a thistle at a single stroke; |
|
ocus do bíodh feidm in dá fer déc acasan |
agus bhíodh feidhm an dá fhear déag acusan |
whereas it was a twelve men’s effort of the rest of them |
|
ag trascairt in fir sin. |
ag treascairt an fhir sin. |
to give him singly a wrestling-fall. |
|
tucad tánaiste in ríg chucu |
Tugadh tánaiste an rí chucu |
To them was brought the king’s presumptive successor: |
|
.i. Bec mac Bic |
.i. Beag mac Big. |
Beg that was son of Beg; |
|
ocus tuccad ollam in ríg ocus a fer dána |
Agus tugadh ollamh an rí agus a fhear dána, |
the king’s poet and man of art likewise: |
|
.i. Eisirt mac Bic mic Buaidgeine |
Eisirt mac Big mhic Buaidhgheine, |
Esirt son of Beg son of Buaidghen, |
|
ocus maithe thuaithe luchra ocus lupra ar chena. |
agus maithe thuaithe Luchra agus Lupra leis. |
with the other notables of the land of the Lupra and Lupracan. |
Section 4
|
Do cóirged in tech nóla sin aco |
Cóiríodh an teach óil sin acu |
By these now that banquet-house was ordered |
|
ar dánaib ocus ar dligtenas. |
ar dhána agus ar dhliteanas. |
according to qualities and to precedence: |
|
tuccad Iubdán ar slios in tige nóla |
Tugadh Iubhdán ar shlios an tí óil |
at one side Iubhdan was placed, |
|
[ocus a] bainchéile ar a ghualainn .i. Bébó ocus a ollam ar in gualainn aile do |
agus a bhean chéile ar a ghualainn .i. Bé Bhó, agus a ollamh ar an ngualainn eile. |
having next to him on either hand Bébhó his wife, and his chief poet; |
|
ocus tucad Bec mac Bicc ar in slios ríg araill ar agaid Iubdáin |
Agus tugadh Beag mac Big ar an slios eile ar aghaidh Iubhdáin |
at the other side of the hall and facing Iubhdan sat Beg son of Beg, |
|
ocus maithe na táisech uime |
agus maithe na dtaoiseach uime. |
with the notables and chiefs; |
|
tucad trénfer in ríg |
Tugadh tréanfhear an rí, |
the king’s strong man too: |
|
.i. Glómar mac Glais mic Glomraide |
Glómhar mac Glais mhic Glomhraidhe, |
Glomhar son of Glomradh’s son Glas, |
|
i nursainn in tige. |
go hursain an tí. |
stood beside the doorpost of the house. |
|
ro benad a gcinnbecca dá ndabchaib iar sin |
Baineadh a spiogóidí dá ndabhcha iar sin, |
Now were the spigots drawn from the vats, |
|
ocus is amlaid ro bátar na dabcha sin ocus siad donna ar lí dergiubair. |
agus is amhlaidh a bhí na dabhcha sin agus iad donn ar lí deargiúir. |
the colour of those vats being a dusky red after the tint of red yew. |
|
ro éirgedar dáilemain re dáil ocus rannairi re roinn acu |
D’éirigh na dáiliúna le dáileadh agus rannairí le roinnt, |
Their carvers stood up to carve for them and their cup-bearers to pour; |
|
ocus ro dáiled lionn sen suain somblasta for na sluagaib |
agus dáileadh leann sean suain sobhlasta ar na sluaite, |
and old ale, sleep-compelling, delicious, was served out to the throng |
|
|
|
so that on one side as on the other of the hall |
|
comtar mescta medharchain iat |
go mba meiscthe meidhirchaoin iad |
they were elevated and made huge noise of mirth. |
|
[leth] ar leth. |
ar gach leith. |
|
Section 5
|
Is ann sin ro éirig a náirdrí ocus a cenn comairle .i. Iubdán leisin corn mbrec |
Is ansin a d’éirigh a n-ardrí agus a gceann comhairle Iubhdáin leis an gcorn breac. |
At last Iubhdan, that was their king and the head of all their counsel, having in his hand the corn breac or ‘variegated horn’ stood up; |
|
éirgis Bec mac [B]ic do’n tslios ríg i nagaid Iubdáin dá onórugud |
D’éirigh Beag mac Big don tslios rí, in aghaidh Iubhdáin dá onórú, |
on the other hand, over against Iubhdan and to do him honour, stood up Beg son of Beg. |
|
ocus ro ba sochomráid Iubdán: |
agus ba shochomhráití Iubhdán: |
Then the king, by this time affably inclining to converse, enquired of them saying: |
|
“in facabair riam ríg bud ferr iná mise?” |
“An bhfaca sibh riamh rí ba fearr ná mise?” |
“have ye ever seen a king that was better than myself?” |
|
“ní facamar” ar siat. |
“Ní fhacamar,” ar siad. |
and they answered: “we have not.” |
|
“in facabair riam [tré]nfer bud ferr iná mo trénfer?” |
“An bhfaca sibh riamh tréanfhear ba fearr ná mo thréanfhear? |
“Have ye ever seen a strong man better than my strong man?” |
|
“ní facamar” ar siat. |
“Ní fhacamar,” ar siad. |
“We have not.” |
|
“in facabair riam curad ná cathmílid bud ferr iná a fuil [sin] tigse inocht?” |
“An bhfaca sibh riamh curadh ná cathmhíle ba fearr ná a bhfuil sa teach seo anocht?” |
“Horses or men of battle have ye ever seen better than they which to-night are in this house?” |
|
“dar ár mbréithir” ar siat “ní fhacamar.” |
“Dar ár mbriathar,” ar siad, “ní fhacamar.” |
“By our words,” they made answer, “we never have.” |
|
“do[beirim] dom bréithir ris” ar Iubdán |
“Tugaim dom bhriathar leis,” ar Iubhdán, |
“I too,” Iubhdan went on, “wage my word |
|
“co mbud doilig braigde [ná br]aite do breith ar éicin as in tigse innocht |
“go mba dheacair braighdeán ná brathadóir a |
that it were a hard task forcibly to take out of this house to-night either captives or hostages: |
|
ar febus a churad ocus a chathmíled |
ar fheabhas a churadh agus a chathmhílí, |
so surpassing are its heroes and men of battle, |
|
ar imat a tech ocus a trénfer |
ar iomad a theach agus a thréanfhear, |
so many its lusty companions and men of might, |
|
ocus le himat a rígdamnad merborb merláidir midhachda.” |
agus le hiomad a rídhamhnaí mearbhorba mearláidre calma.” |
so great the number of its fierce and haughty ones that are stuff out of which kings might fittingly be made.” |
Section 6
|
|
|
All which when he had heard, |
|
ro tibestair Eisirt .i. ollam in ríg a gháire |
Thibh Eisirt, ollamh an rí, a gháire |
the king’s chief poet Esirt burst out a-laughing; |
|
acá chlos sin |
á chlos sin. |
|
|
fiafraigis Iubdán de: |
D’fhiafraigh Iubhdán de: |
whereupon Iubhdan asked: |
|
“cad fá ndernais in gáire sin a Eisirt?” ar sé. |
“Cén fáth a ndearna tú an gháire sin, a Eisirt?” |
“Esirt, what moved thee to that laugh?” |
|
“is aithnid dam” ar in tollam “énchúiged d’ Eirinn |
“Is aithnid dom,” ar an t-ollamh, “aonchúige d’Éirinn, |
Said the poet: “I wot of a province that is in Ireland, |
|
ocus dobérad énfer díob géill ocus braigde |
agus bhéaradh aonfhear díobh gialla agus braighdeáin |
and one man of them would lift hostages and captives |
|
ó na ceithre cathaib atáise do thuathaib luchra.” |
ó na ceithre chatha do thuatha Luachra.” |
from all four battalions that here ye muster of the Luchra.” |
|
“gabtar lib in tollam” ar Iubdán |
“Gabhtar libh an t-ollamh,” ar Iubhdán, |
“Lay the poet by the heels,” cried the king, |
|
“co ndígailter a mórbriathra fair” |
“go n-imrítear díoltas a mhórbhriathra air.” |
“that vengeance be taken of him for his bragging speech.” |
|
ocus dorónad amlaid. |
Agus rinneadh amhlaidh. |
So it was done; |
|
“bud olcc duitse in gabáil sin a Iubdáin” ar Eisirt |
“Ba olc duitse an ghabháil sin, a Iubhdáin,” ar Eisirt, |
but Esirt said: “Iubhdan, this thy seizure of me will bear thee evil fruit; |
|
|
|
for in requital of the arrest |
|
“ár biairse féin cúig bliadna i láim i nemain Macha |
“óir beirse féin cúig bliana i láimh in Eamhain Macha |
thou shalt thyself be for five years captive in Emania, |
|
i níc na gabála |
in íoc na gabhála, |
|
|
ocus ní tiucfair as |
agus ní thiocfaidh tú |
whence thou shalt not escape |
|
nó co fácbair rogha do shét ocus do maoined |
nó go bhfágfaidh tú rogha do sheod agus do mhaoine. |
without leaving behind thee the rarest thing of all thy wealth and treasures. |
|
ocus is ar son na gabála sin tuitfios Cobtach cas mac ríg Muman |
Agus is ar son na gabhála sin a thitfidh Cobhthach Cas, mac rí Mumhan, |
By reason of this seizure Cobthach Cas also, son of Munster’s king, shall fall, |
|
ocus Eochaid mac Néid mac ríg Laigen |
agus Eochaidh mac Néid, mac rí Laighean. |
and the king of Leinster’s son Eochaid *son of Neid*; |
|
ocus rachadsa féin co tech Ferguis mic Léite |
Rachaidh mise féin go teach Fearghusa mhic Léite |
whilst I myself must go to the house of Fergus son of Leide |
|
ocus bet san chorn ar eocharsnám ocus is bec nach báidfiter mé ann” |
agus beidh mé sa chorn ar eochairsnámh, agus is beag nach mbáfar mé ann.” |
and in his goblet be set a-floating till I be all but drowned.” |
|
ocus atb[ert]:— |
Agus dúirt (sé): |
Which said he indited:— |
|
|
|
|
|
“Fled mór inocht i nEmain |
“Fleadh mhór anocht in Eamhain |
“A great feast there is to-night in Emania, |
|
olc do mnáib í olc d’feraib; |
olc do mhná í olc d’fhir, |
but a feast evil to women, and to men an evil one: |
|
gé atáit slóig co subach de |
cé go bhfuil na sluaite súgach de, |
jovial as be the crowds that now enjoy it, |
|
bud brónach [d]ubach doirche |
ba brónach dubhach dorcha. |
the end will be melancholy dismal gloom . . .” |
|
|
|
|
|
Rachadsa co hEmain de |
Rachadsa go hEamhain de, |
|
|
co tech Ferguis mic Léite; |
go teach Fearghusa mhic Léide, |
|
|
in tráth bias cách ac in ól |
an tráth bheas cách ag an ól |
|
|
bet san chorn ar eocharsnóm |
bead sa chorn ar eochairsnóm. |
|
|
|
|
|
|
Is trít thuitfios Cobthach cas |
Is tríd thiteas Cobhthach Cas, |
|
|
mac ríg Muman móramnas; |
mac rí Mumhan móramhnas, |
|
|
is Eochaid mac Néid connim |
is Eochaidh mac Néid coinneamh, |
|
|
gid é as áirdríg ar Laignib |
gid é is airdrí ar Laighin. |
|
|
|
|
|
|
Beirse bliadain it chimid |
Beirse bliain id’ chime, |
|
|
cot choimét ac gairbgillib; |
go do choimeád ag gairbhghillibh, |
|
|
tré gabáil Eisirt iar sin |
trí ghabháil Eisirt iar sin |
|
|
tré bithin na fleide sin” |
trí bhíthin na fleidhe sin.” |
|
Section 7
|
“Olc in gabáil sin dorinnis ormsa a airdríg” ar Eisirt |
“Olc an ghabháil sin a rinne tú ormsa, a airdrí,” ar Eisirt, |
“An evil arrest is this thou hast made of me, O king,” Esirt went on: |
|
“ocus tabair cáirde trí lá ocus trí naidche damsa |
“agus tabhair cairde trí lá agus trí oíche domsa |
“but grant me now a three-days’ and three-nights’ respite |
|
co ndechainn co hemain Macha co tech Ferguis mic Léite |
go ndeachainn go hEamhain Macha, go teach Fearghusa mhic Léide, |
that I may travel to Emania and to the house of Leide’s son Fergus, |
|
ocus dá fagar comartha suaichnid |
agus dá bhfaighinn comhartha suaithní |
to the end that if there I find some evident token |
|
ar a tiubartháise aithne co fuil in fírinne acom co tucar lem é |
ar a dtabharfása aithne go bhfuil an fhírinne agam, go dtugtar liom é. |
by which thou shalt recognise truth to be in me I may bring the same hither; |
|
ocus muna tucar dénaidse in ní bus áil lib rim.” |
Agus muna dtugtar, déan an ní ab áil libh liom.” |
or if not, then do to me that thou wilt.” |
|
is ann sin ro scáiled d’Eisirt ocus ro éirig |
Is ansin a scaoileadh d’Eisirt. Agus d’éirigh sé |
Then Esirt, his bonds being loosed, rose |
|
ocus ro gabastair léine do maethsról mínétrocht ré a gheilcnes |
agus ghabh sé air léine do mhaothshról míngeal lena ghealchneas, |
and next to his white skin put on a smooth and glossy shirt of delicate silk. |
|
ocus inar finnchlechtach forórda tairsi sin imuig inechtur |
agus ionar gealfhillte for-ór thairis sin, |
Over that he donned his gold-broidered tunic |
|
ocus brat corcra corrtharach imálainn lebarboc |
agus brat corcra cortharach iomálainn leabharbhog |
and his scarlet cloak, all fringed and beautiful, in soft folds flowing: |
|
do chorcair tíre na finn |
de chorchair tíre na bhFinn, |
the scarlet being of the land of the Finn, |
|
cona ciumais do bánór brioc |
gona ciumhais do bhánór breactha. |
and the fringe of pale gold in varied pattern. |
|
ocus a dá bróic áille fhinndruine co forniamad óir itir a troigtib ocus talam |
Agus a dhá bhróg áille fiondruine go forniamhadh óir idir a throithe agus talamh. |
Betwixt his feet and the earth he set his two dainty shoes of the white bronze, overlaid with ornament of gold. |
|
ocus a fhlesc fhileta fhinndruine ocus a chochallbrat sróill |
Agus a fhleasc fhileata fhiondruine. Agus a chochallbhrat sróil. |
After assumption of his white bronze poet’s wand and his silken hood |
|
ocus tánic reime i nathgairit gacha sliged ocus gacha heoluis |
Agus tháinig sé roimhe, in aicearra gach slí agus gach eolas, |
he set out, choosing the shortest way and the straightest course, |
|
ocus ní haitrister a imtecht co ránic co hemain Macha |
agus ní aithrisítear a imeacht go ráinigh sé go hEamhain Macha. |
nor are we told how he fared until he came to Emania |
|
ocus ro chroith a fhlesc fhileta fhiled i ndorus in baile |
Chroith a fhleasc fhileata fhile i ndoras an bhaile. |
and at the gate of the place shook his poet’s rod. |
|
ocus do chuala in dóirseoir in fuaim sin ocus tánic imach |
Chuala a doirseoir an fhuaim sin agus tháinig sé amach. |
The gate-keeper when at the sound he was come forth |
|
ocus do chonnairc in fer bec beoda bithálainn |
Chonaic an fear beag beoga bithálainn, |
beheld there a tiny man, extraordinary comely and of a most gallant carriage, |
|
ocus do roiched fér séta slím glas na faitche |
agus shroichfeadh féar seang glas na faiche |
in respect of whom the close-cropped grass of the green was so long |
|
co a glún ocus co remar a sliasta do. |
go a ghlúin agus go ramhar a sliasaide. |
that it reached to his knee, aye, and to the thick of his thigh. |
|
ocus ro gab ingnad in dóirseoir acá faicsin |
Ghabh ionadh an doirseoir á fheiceáil. |
At sight of him wonder fell upon the gate-keeper; |
|
ocus do chuaid in dóirseoir istech |
Chuaigh isteach |
and he entered into the house, |
|
ocus ro innis d’Fergus ocus do’n tsluag |
agus d’inis sé d’Fhearghus agus don slua, |
where to Fergus and to the company he declared the matter. |
|
ocus issed adeirdís: “in luga é iná Aedh?” |
agus is é a déarfaidís: “An lú é [Eisirt] ná Aodh?” |
All enquired whether he [Esirt] were less than Aedh: |
|
ollam Ulad in tAedh sin ocus abac é |
Ollamh Uladh an tAedh sin, agus abhac é, |
this Aedh being Ulster’s poet, and a dwarf |
|
ocus do bíodh ar basaib na fer mór. |
agus a bhíodh ar bhosa na bhfear mór. |
that could stand on full-sized men’s hands; |
|
“dar mo bréithir” ar in dóirseoir “do thuillfed sé ar bois Aedha.” |
“Dár mo bhriathar,” ar an doirseoir, “thuillfeadh sé ar bhos Aodha.” |
but the gate-keeper said: “upon Aedh’s palm he, by my word, would have room enough.” |
|
ocus rucsat in sluag breisim i naenfecht dá féchain |
Rug an slua scairteadh gáire in éineacht dá fhéachaint |
Hereupon the guests with pealing laughter desired to see him: |
|
ár ba fata le gach naen aca co faiced é |
óir ba fhada le gach aon acu go bhfaiceadh é, |
each one deeming the time to be all too long till he should view Esirt |
|
ocus arna faicsin co labrad ris. |
agus arna fheiceáil, go labhradh leis. |
and, after seeing him, speak with him. |
|
dorigned cumus da gach leith de d’feraib ocus do mnáib. |
Rinneadh deimhin de go mbeadh teacht ag idir fhir agus mhná air de gach leith. |
Then upon all sides both men and women had free access to him, |
|
atbert Eisirt: |
Dúirt Eisirt: |
but Esirt cried: |
|
“a daeine móra” ar sé “ná lenaidh bar nanála coirpte coimgerra dún. |
“A dhaoine mhóra,” ar sé, “ná leanaigí bhur n-anála coirpe bréana chomh gar dom, |
“huge men that ye are, let not your infected breaths so closely play upon me, |
|
acht léicid in fer beg út as luga agaib chucum |
ach ligigí an fear beag is lú agaibh chugam, |
but suffer yon small man that is the least of you to approach me; |
|
ocus cid beg acaibse é do bud mór san crích ina mbímse.” |
agus cé beag agaibhse é, ba mór sa chríoch ina mbímse.” |
who, little though he be among you, would yet in the land where I dwell be accounted of great stature.” |
|
ocus ruc Aedh éiges ar a bais leis sin tech mór é.
|
Agus rug Aodh éigeas ar a bhos leis sa teach mór é. |
Into the great house therefore, and he standing upon his palm, the poet Aedh bore him off. |
|
ro fiarfaig Fergus sc[él]a de cuich é féin. |
D’fhiafraigh Fearghus scéala de cé hé féin. |
Fergus, when he had sought of him tidings who he might be, was answered: |
|
“Eisirt mac Big mic Buaidgeine mise” ar sé: |
“Eisirt mac Big mhic Bhuaidhgheine,” ar sé, |
“I am Esirt son of Beg son of Buaidghen: |
|
“ollam ocus fili ocus éiges tuaithe luchra ocus lupracán.” |
“ollamh agus file agus éigeas thuaithe Luchra agus Lupracán.” |
chief poet, bard and rhymer, of the Luchra and Lupracan.” |
Section 8
|
Is ann sin ro bátar na sluaig ac caithem na flede |
Is ansin a bhí na sluaite ag caitheamh na fleidhe. |
The assembly were just then in actual enjoyment of the feast, |
|
ocus tánic in dáilem leisin corn go Fergus: |
Agus tháinig an dáileamh leis an gcorn go Fearghus. |
and a cup-bearer came to Fergus: |
|
“tabair do’n fior bec chucum” ar Fergus. |
“Tabhair é don fhear beag [a tháinig] chugam,” ar Fearghus. |
“give to the little man that is come to me,” said the king. |
|
“ní chaithiubsa bar mbiad ocus ní hib bar lionn” ar Eisirt. |
“Ní chaithfidh mise bhur mbia agus ní ólfaidh mé bhur leann,” ar Eisirt.” |
Esirt replied: “neither of your meat will I eat, nor of your liquor will I drink.” |
|
“dar ár mbréithir” ar Fergus |
“Dar ár mbriathar,” ar Fearghus,” |
“By our word,” quoth Fergus, |
|
“óir asat fer seguinn fochuidbithe |
“óir is tú an fear séaghainn fonóideach |
“seeing thou art a flippant and a mocking fellow, |
|
is cóir do chur isin chorn |
is cóir a chur sa chorn, |
it were but right to drop thee into the beaker, |
|
gumad coimdes duit in lionn d’ól umat do gach leith.” |
go mba fusa duit an leann a ól umat do gach leith.” |
where at all points round about thou shouldst impartially quaff the liquor.” |
|
ocus acá chloistecht sin do’n dáilemain do iad a glaic uime |
Agus á chloisteáil sin don dáileamh d’iaigh a ghlaic uime |
At which hearing the cup-bearer closed his hand on Esirt |
|
ocus do theilg san chorn é |
agus theilg sé sa chorn é |
and popped him into the goblet, |
|
co raibe ar snám ar uachtar in chuirn. |
go raibh sé ar snámh ar uachtar an choirn. |
in which upon the surface of the liquor that it contained he floated round, and: |
|
“mo chubus ám” |
“Dar mo chúis,” |
|
|
ar Eisirt “a ollamna Ulad |
ar Eisirt, “a ollúna Ulad, |
“ye poets of Ulster,” he vociferated, |
|
is mór d’fios ocus d’eolus |
is mór d’fhios agus d’eolas |
“much desirable knowledge and instruction there is which, |
|
|
|
upon my conscience, |
|
do ricfed sib a les d’fagáil uaim |
a shroichfeadh sibh a leas a fháil uaim, |
ye sorely need to have of me, |
|
gé licthí mo bádud.” |
cé go ligfí mo bhá.” |
yet ye suffer me to be drowned.” |
|
tucad aníos iarsin ocus do niamghlanad |
Tugadh aníos é iar sin, agus niamhghlanadh |
|
|
do bréitib búilide brecsróil |
le bréideanna búcha breacshróil, |
With fair satin napkins of great virtue |
|
ocus do léintib sainemla sídaide é. |
agus le léinte sainiúla síoda é. |
and with special silken fabrics |
|
|
|
he being now plucked out was cleaned spick and span, |
|
fiarfaigis Fergus de: |
D’fhiafraigh Fearghus de: |
and Fergus enquired: |
|
“cad é in col adubrais ó chianaib |
“Cad é an col a dúirt tú ó chianaibh |
“of what impediment spakest thou a while since |
|
fá nach caithfeá ár mbiad?” |
faoi nach gcaithfeá ár mbia?” |
as hindering thee that thou shouldst not share our meat?” |
|
“inneosatsa” ar Eisirt “an ní |
“Inseofaidh mise duit,” ar Eisirt, “an ní |
“That will I e’en tell thee,” the little man replied: |
|
muna tí t’fergsa rium.” |
muna tí d’fhearg-sa liom.” |
“but let me not incur thy displeasure.” |
|
“ní ticfa” ar Fergus |
“Ní thiocfaidh tú,” ar Fearghus, |
“Thou shalt not,” promised the king: |
|
“ocus slonn lim [gac]h ergh[aire]” |
“agus sloinn liom gach urghaire.” |
“only resolve me the whole impediment.” |
| ocus atbert Eisirt in láid:— |
Agus dúirt Eisirt an laoi [agus d’fhreagair Fearghus dó]:— |
Then Esirt said [and Fergus answered him]:— |
|
|
|
E. |
|
“A Ferguis nadfergaigter |
“A Fhearguis nach bhfeargaítear |
“With poet’s sharp-set words |
|
re briatraib féige filed; |
le briathra féighe file, |
never be angered, Fergus; |
|
coi[sc] do glór ndúr ndergnertech |
coisc do ghlór dúr deargneartach |
thy stern hard utterance restrain, |
|
ná hérig l[im] gan dlig[ed]” |
ná héirigh liom gan dlí.” |
nor against me take unjustifiable action” |
|
|
|
F. |
|
“A fir bic na hairide |
“A fhir bhig na haireaghdha, |
“O wee man of the seizure . . .” |
|
is do thene bís díthach; |
is do thine a bhí díothach |
|
|
nó in imthigi aininne |
nó an imithe d’ainimh |
|
|
for in linn ag inethach” |
ar an linn duit eitithe.” |
|
|
|
|
E. |
|
“Mása rimsa bertaigi |
“Más liomsa a bheartaíonn tú |
“Judgments lucid and truthful, if they be those |
|
bretha forglide fíra; |
breithe iontaofa fíora, |
to which thou dost provoke me: then I |
|
[t]usa i ngnáis mná in rechtairi |
tusa i ngnás mhná an reachtaire, |
pronounce that thou triflest with thy steward’s |
|
do dalta i ngnáis na rígna |
do dhalta i ngnás do ríona. |
wife, while thine own foster-son ogles thy queen. |
|
Na mná finna fáthacha |
Na mná fionna áille, |
Women fair-haired and accomplished, rough |
|
gé b’edh d’febus a ndelba; |
cé ba d’fheabhas a ndealbha, |
kings of the ordinary kind [i.e. mere |
|
na ríg garba gnáthacha |
na ríthe garbha gnácha, |
chieftains]: how excellent soever be the form |
|
ní horra bíos a menma” |
ní horthu bhíonn a meanma.” |
of these, ’tis not on them the former let their humour dwell [i.e. when a genuine king comes in their way]” |
|
|
|
F. |
|
“A Éisirt nit lenbaide |
“A Eisirt ní leanbaí thú, |
“Esirt, thou art in truth no child, |
|
is fer fíre rotermuis; |
is fear fire dhéanann meas, |
but an approved man of veracity; |
|
a shúil mall gan ainmide |
a dhuine mánla gan ainnimh |
O gentle one, devoid of reproach, |
|
nocho bia rit ferg Ferguis.” |
nach mbeidh romhat fearg Fhearguis.” |
no wrath of Fergus shalt thou know." |
Section 9
|
“D[ar ár] mbréithir” ar Fergus “is fíor mo chuidse de sin |
“Dár ár mbriathar,” ar Fearghus, “is fíor mo chuidse de sin. |
The king went on: “my share of the matter, by my word, is true; |
|
[uair is fíor co mbím]se ag mnái in rechtaire |
Óir is fíor go mbímse ag bean an reachtaire, |
for the steward’s wife is indeed my pastime, |
|
ocus is dóchaide lium in chuid [eile] do beith ina fhírinne de.” |
agus is dóichí liom an chuid eile a bheith ina fhírinne de.” |
and all the rest as well therefore I the more readily take to be a verity.” |
|
“caithfetsa bar mbiadsa festa” ar Eisirt |
“Caithfidh mise bhur mbiasa feasta,” ar Eisirt, |
Then said Esirt: “now will I partake of thy meat, |
|
“ó do atmhaig tusa in tolc ocus ná déna arís é.” |
“ó d’adhmaigh tusa an t-olc, agus ná déan arís é.” |
for thou hast confessed the evil; do it then no more.” |
|
ocus do bí Eisir[t go] subach somenmach ocus adubairt sé: |
Agus bhí Eisirt go subhach somheanmnach, agus dúirt sé: |
Here the poet waxing cheerful and of good courage went on: |
|
“dorignessa duan dom tigerna féin |
“Rinne mé dán dom’ thiarna féin |
“upon my own lord I have made a poem |
|
ocus dámad áil libse [do] ghébainn dáib í.” |
agus dá mba áil libhse ghabhfainn daoibh í.” |
which, were it your pleasure, I would declaim to you.” |
|
“is binn linn éistecht ria” ar Fergus |
“Is binn linn éisteacht léi,” ar Fearghus. |
Fergus answered: “we would esteem it sweet to hear it,” |
|
ocus atbert:— |
Agus dúirt: |
and Esirt began:— |
|
“Iubdán mac Abdáin |
“Iubhdán mac Abhdáin, |
“A king victorious, and renowned |
|
rí buadach blaithbinn; |
rí buach bláithbhinn, |
and pleasant, is Iubhdan son of Abhdaein: |
|
[rí m]uige line |
rí Maighe Line, |
king of Magh Life [recte, Line], |
|
rí muige faithlinn |
rí Maighe Faithlinn. |
king of Magh Faithlenn. |
|
Guth gluair áib uma |
Guth gluair amhail umha, |
His is a voice clear and sweet as copper’s |
|
gruaid chaeir dath fala; |
grua chaoir dath fola, |
resonance, like the blood-coloured rowan |
|
rosc séim sruth meda |
rosc séimh sruth meá, |
-berry is his cheek; his eye is bland as it were |
|
dath ela uan aba |
dath eala uan abhann. |
a stream of mead, his colour that of the swan or of the river’s foam. |
|
Tensum sluag buide |
Teann san slua buí, |
Strong he is in his yellow-haired host, |
|
roinn buar is boeighe; |
teann i mba is áilleacht, |
in beauty and in cattle he is rich; |
|
gort congabair buide |
ar theann gabhann bua, |
and to brave men he brings death |
|
dia uidhe oeidhe |
nuair ar a uidhe beireann oidhe. |
when he sets himself in motion. |
|
Fer dara fonn fiadach |
Fear dar fonn fiach, |
A man that loves the chase, |
|
tonn fledartach laemrach; |
tonn fleách laomdha, |
active, a generous feast-giver; |
|
cenn na sluag srianach |
ceann na slua srianach, |
he is head of a bridle-wearing army, |
|
miadach mór maenach |
miadhach mór maoineach. |
he is tall, proud and imperious. |
|
Bró dianmarcc drechda |
Plód dianmharc d’eachra |
His is a solid squadron of grand headlong |
|
na srianmarc sruthra; |
na srianmharc srúille, |
horses, of bridled horses rushing torrent-like; |
|
barr fraechmin d’afost |
barr fraochmín d’ór |
heads with smooth adornment of golden locks |
|
ar laechraid luchra |
ar laochra Luchra. |
are on the warriors of the Luchra. |
|
Na hainndiada áille |
Na (fir) dhiaga áille, |
All the men are comely, |
|
na bainndiada buide; |
na (mná) diaga buí, |
the women all light-haired; |
|
bar r[í] saer slat caeille |
gur rí saor slat choill orthu, |
over that land’s noble multitude |
|
Iubdán na finne fuide |
Iubhdán na finne faí. |
Iubhdan of truthful utterance presides. |
|
Meoir bar chorn cherblán |
Méara ar chorn airgid, |
There the fingers grasp silver horns, deep |
|
osnad trom [tiuglán]; |
osna throm tiompáin, |
notes of the timpan are heard; and how great |
|
mian ban serc fort dán |
mian ban searc i do dhán, |
soever be the love that women are reputed to |
|
. . . . [s]erc Iubdán” |
is mó ná sin a searc do Iubhdán.” |
bear thee [Fergus], ’tis surpassed by the desire that they feel for Iubhdan.” |
Section 10
|
A haithle na láide [sin] do egratar na hUlltaig é d’ilimad gacha maithes[a |
A haithle na laoite sin, sholáthraíodar na hUltaigh dó iliomad gach maitheasa, |
The lay ended Ulster equipped him with abundance of good things, |
|
gur ba] comárd ocus fer mór díob gach carn do bí do gach [ní] de. |
go mba chomh hard agus fear mór díobh gach carn a bhí do gach ní ann. |
till each heap of these as they lay there equalled their tall men’s stature. |
|
“mo chubus ám” ar Eisirt |
“Dar mo chúis ámh,” ar Eisirt, |
“This on my conscience, *indeed,*” quoth Esirt, |
|
“is frecra degdáined sin |
“is freagra dea-dhaoine sin, |
“is indeed a response that is worthy of right men; |
|
ocus gided berid féin in maithes úd lib |
agus cé gurb ea, beirigí féin an maitheas úd libh. |
nevertheless take away those treasures: |
|
da[r lim ní] ricimse a les ris |
Dar liom, ní gá domsa a leas, |
of which I conceive that I have no need, |
|
ár ní fuil aenduine acom thigerna |
óir níl aon duine ag mo thiarna |
seeing that in my lord’s following is no man |
|
gan maithes co leor aice.” |
gan maitheas go leor aige.” |
but possesses substance sufficient.” |
|
“dobermáit dár [mb]réithir” ar siat |
“Beirimid ár mbriathair,” ar siad, |
Ulster said however: “we pledge our words that, |
|
“dá tucmáis ár mná duit ocus ar crodh u[ainn] |
“dá dtugaimis ár mná duit agus ár gcrodh uainn, |
though we had given thee our very wives and our kine, |
|
nach bérmáisne én rét uait de |
nach mbéarfaimisne aon rud uait dá bharr. |
|
|
ocus a tucamar ní béram.” |
“Agus an méad a thugamar, ní bhéarfaimid.” |
even so neither will we take again that we now have given thee.” |
|
“A ollamna ocus a éigse Ulad” ar Eisirt “roinnid sút |
“A ollúna agus a éigse Uladh,” ar Eisirt, “roinnigí siúd, |
“Then divide ye the gifts, bards and professors of Ulster,” Esirt cried: |
|
ocus bíodh a dá trian agaibse |
agus bíodh a dhá dtrian agaibhse, |
“two thirds take for yourselves, |
|
ocus tabraid in trian aile d’ec[hlach]aib ocus d’oblóraib Ulad.” |
agus tugaigí an trian eile d’eachaithe agus d’abhlóirí Uladh.” |
and the other bestow on Ulster’s horseboys and jesters.” |
|
ocus do bí Eisirt i nEmain co cenn trí lá ocus trí naidce |
Bhí Eisirt in Eamhain go ceann trí lá agus trí oíche. |
So to the end of three days and three nights Esirt was in Emania, |
|
ocus do timain céilebrad d’Fergus ocus do maithib Ulad. |
Agus thiomáin ceiliúradh d’Fhearghus agus do mhaithe Uladh. |
and he took his leave of Fergus and of Ulster’s nobles. |
|
“ragatsa let” ar Aedh .i. ollam Ulad ocus a fer dána |
“Rachaidh mé leat,” ar Aodh, ollamh Uladh agus a bhfear dána |
“I will e’en go with thee,” said Ulster’s poet and man of science, Aedh: |
|
ocus do bíodh i nucht no i coim gacha deglaeich aca |
a bhíodh in ucht nó i gcoim gach dea-laoich acu, |
that used to lie in their good warriors’ bosoms *or at their waists*, |
|
ocus fa fomóir é i farrad Eisirt |
agus ba Fomhórach é i bhfarradh Eisirt, |
yet by Esirt’s side was a giant; |
|
ocus do bíodhsom ar bais Aedha. |
a bhíodhsan ar bhos Aodha. |
for this latter could stand upon Aedh’s palm. |
|
“ní mese déra rit” ar Eisirt “dul lim |
“Ní mise a dhéarfaidh leat,” ar Eisirt, “dul liom, |
Esirt said: “’tis not I that will bid thee come: |
|
|
|
for were I to invite thee, |
|
óir gémad mait dogentái ort |
óir cé gur maith a dhéantaí ort, |
and kindness to be shewn thee in the sequel, |
|
[dérfá] gur gellad duit í |
dhéarfá gur gealladh duit í |
thou wouldst say ’twas but what [by implication] had been promised thee; |
|
dá niarrainnse lium thu |
dá n-iarrainnse liom thú. |
|
|
ocus dá nderntar ort í |
Agus dá ndéantar ort í, |
|
|
ocus gan a gellad duit |
agus gan gealladh duit, |
whereas if such be not held out to thee |
|
|
|
and thou yet receive the same |
|
bud buidech thu.” |
ba bhuíoch thú.” |
thou wilt be grateful.” |
Section 11
|
Ro imgetar in dá éiges sin rompo a hemain Macha |
D’imíodar, an dá éigeas sin, rompu as Eamhain Macha, |
Out of Emania the pair of poets now went their way |
|
ocus ba mó coiscéim Aeda: |
agus ba mhó coiscéim Aodha. |
and, Aedh’s step being the longer, |
|
“is olc siublus tusa a Eisirt” ar Aedh. |
“Is olc (a) shiúil tusa, a Eisirt,” ar Aodh. |
he said: “Esirt thou art a poor walker.” |
|
ruc Eisirt urracht retha |
Rug Eisirt iarracht reatha |
This one then took such a fit of running |
|
co mbúi urchar saigde roim Aedh |
go raibh (sé) urchar saighde roimh Aodh. |
that he was an arrow’s flight in front of Aedh, |
|
“atorra sin atá in chóir” ar Aedh. |
“Eatarthu sin atá an chóir,” ar Aodh. |
who said again: “between those two extremes lies the golden mean.” |
|
“dar ár mbréithir” ar Eisirt “issed sin |
“Dar ár mbriathair,” ar Eisirt, “ís é sin |
“On my word,” retorted Esirt, “that is the one category |
|
do chuala do’n chóir acá ráda acaib ó atú faraib.” |
a chuala (mé) don chóir á rá agaibh ó atáim faraibh.” |
in which since I am among you I have heard mention made of the golden mean.” |
Section 12
|
Tángatar rompo |
Thángadar rompu |
On they went then |
|
co tráig na tréinfer i nUlltaib |
go Trá na dTréinfhir in Uladh. |
till they gained Tráigh na dTréinfhear or ‘strand of the strong men’ in Ulster: |
|
“créd dogénam anois?” ar Aedh. |
“Cad a dhéanfaimid anois?” ar Aodh. |
“and what must we do now?” Aedh asked here. |
|
“in muir d’imthecht tar a doimnib” ar Eisirt. |
“An mhuir a imeacht thar a doimhne,” ar Eisirt. |
“Travel the sea over her depths,” said the other. |
|
“ní roichiubsa co brách de sin” ar Aedh. |
“Ní shroichfidh mise slán go brách de sin,” ar Aodh. |
To Aedh objecting: “never shall I come safe out of that [trial],” |
|
“ingnam a rochtain damsa ocus gan a rochtain duitse” ar Eisirt |
“Ionadh a rochtain domsa agus gan a rochtain duitse,” ar Eisirt. |
Esirt made answer: “seeing that I compassed the task ’twere strange that thou shouldst fail.” |
|
ocus dorigne Aedh láid ocus do fhregair Eisirt é:— |
Agus rinne Aodh laoidh, agus d’fhreagair Eisirt é:— |
Then Aedh vented a strain and Esirt answered him:— |
|
|
|
A. |
|
“A Eisirt fhéil |
“A Eisirt fhéil, |
“In the vast sea |
|
cá dluidh dogén |
cad a déanfaidh (mé) |
how shall I contrive, |
|
risin muir móir |
leis an mhuir mhór, |
O generous Esirt, |
|
gaeth dom breith sís |
gaoth dom breith síos |
the wind will bear me down |
|
do’n tuinn gan tlás |
don toinn gan tlás, |
to the merciless wave |
|
dá ndech suas |
dá ndeach(óinn) suas |
[on which] though I mount upwards |
|
do gébar bás” |
a gheofar bás.” |
yet [none the less] shall I perish in the end.” |
|
|
|
E. |
|
“Ech Iubdáin fhinn |
“Each Iubhdáin fhinn |
“To fetch thee |
|
ticfa ar do chenn |
(a) thiocfaidh ar do cheann, |
fair Iubhdan’s horse will come, |
|
éirigse air |
éirighse air |
get thee upon him |
|
tar romuir menn |
thar rómhuir meann, |
and cross the stammering sea: |
|
ech maith ní bréc |
each maith ní bréag, |
an excellent horse truly |
|
séd bíos ag ríg |
séad (a) bhí ag rí, |
and of surpassing colour, |
|
is commaith lí |
is comh-mhaith lí, |
a king’s valued treasure, |
|
itir muir is tír |
idir muir is tír |
good on sea as upon land. |
|
ech buide bláith |
each buí bláith |
A beautiful horse |
|
rodbéra leis |
a bhéarfaidh (tú) leis |
that will carry thee away: |
|
an fair gan meirg |
an fear gan mhairg, |
sit on him nor be troubled; |
|
is eirg dá fheis” |
is éirigh dá fhios.” |
go, trust thyself to him.” |
Section 13
|
Ni fada ro bátar ann co facatar |
Ni fada a bhíodar ann go bhfacadar |
They had been no long time there when something they marked |
|
in foluaimnech tar bárr uachtair na tonn chuco |
an foluaineach thar barr uachtair na dtonn chucu. |
which, swiftly careering, came towards them over the billows’ crests. |
|
“fair a chol ocus a dhuabais” ar Aedh. |
“Air a chol agus a duais,” ar Aedh. |
“Upon itself be the evil that it brings,” Aedh cried, |
|
“créd dochí?” ar Eisirt. |
“Cad a chíonn tú?” ar Eisirt. |
and to Esirt asking:”what seest thou?” |
| “in míol mongruad muige” ar Aedh. |
“An míol mongrua maighe,” ar Aodh. |
answered: “a russet-clad hare I see.” |
|
“ní hé” ar Eisirt “acht ech Iubdáin ac techt ar do chennsa sin.” |
“Ní hé,” ar Eisirt, “ach each Iubhdáin ag teacht ar do cheannsa sin.” |
But Esirt said: “not so — rather is it Iubhdan’s horse that comes to fetch thee.” |
|
ocus is amlaid do bí |
Agus is amhlaidh a bhí |
Of which horse the fashion was this: |
|
ocus dá súil gríbda glanshoillse glóir ina ciunn. |
agus dhá shúil ghríofa ghlanshoilse ghlóir ina cheann, |
two fierce flashing eyes he had, |
|
ocus mong chóemálainn chorcarglan uirri |
moing chaomhálainn chorcairghlan uirthi, |
an exquisite pure crimson mane, |
|
ocus cetra cosa uaine fái |
ceithre chosa uaine fúithi, |
with four green legs |
|
ocus erball gnáthchas go [hi]mlebair fair |
eireaball gnáthchas imleabhair uirthi, |
and a long tail that floated in wavy curls. |
|
ocus niam órda ardcherdach uirri |
niamh órga ardcheardach uirthi |
His [general] colour was that of prime artificers’ gold-work, |
|
ocus srian óir druimnig ria. |
agus srian óir droimnigh léi. |
and a gold-encrusted bridle he bore withal. |
|
ocus do chuaidh Eisirt ar a muin “tarr aníos a Aedh” ar Eisirt. |
Chuaigh Eisirt ar a muin. “Tar aníos, a Aodh,” ar sé. |
Esirt bestriding him said: “come up beside me, Aedh;” |
|
“ac a ollamain” ar Aedh: |
“Ach, a ollaimh,” ar Aodh, |
but again the latter objected: “nay, poet, |
|
“ní fuil écht do choite féin inti.” |
“níl éacht do choda féin inti.” |
to do thee alone a skiff’s office his capacity is all too scant.” |
|
“ná dénasa cesacht uirri a Aedh” ar Eisirt |
“Ná déansa ceasacht uirthi, a Aodh,” ar Eisirt, |
“Aedh, cease from fault-finding: |
|
“ár gé atá tromdacht na hecna innatsa |
“óir d’aineoinn troime na heagna ionatsa |
for ponderous as may be the wisdom that is in thee, |
|
béraid sí sinn araen léi.” |
béarfaidh sí sinn araon léi.” |
yet will he carry us both.” |
|
ocus do chuadar aroen uirri tar barruachtar na tonn |
Agus chuadar araon uirthi thar bharruachtar na dtonn, |
They both being now mounted on the horse traversed the combing seas, |
|
ocus tar laechmuinchinn na fairge ocus tar imdomnaib in aigéin |
agus thar laochmhuincheanna na farraige, agus thar iomdhoimhneacha an aigéin, |
the mighty main’s expanse and Ocean’s great profound, |
|
go rángatar gan brón gan bádhad co mag faithlinn |
go rángadar, gan brón, gan bá, go Maigh Faithlinn. |
until in the end they, undrowned and without mishap, reached Magh Faithlenn |
|
ocus ro bátar tuatha luchra i noenach ar a gcionn. |
Agus bhíodar tuatha Luchra in aonach ar a gcionn. |
and there the Luchra people were before them in assembly. |
|
“Eisirt chucainn” ar siat “ocus fomóir farais.” |
“Eisirt chugainn,” ar siad, “agus Fomhórach fairis.” |
“Esirt approaches,” they cried, “and a giant bears him company.” |
|
is ann sin tánic Iubdán i gcuinne Eisirt ocus do rat póig do |
Is ansin a tháinig Iubhdán i gcoinne Eisirt agus a thug sé póg dó. |
Then Iubhdan went to meet Esirt, and gave him a kiss: |
|
“a ollamain” ar sé “cid ima tucais in fomóir út chucainn dar marbad?” |
“A ollaimh,” ar sé, “cén fáth a thug (tú) an Fomhórach úd chugainn dár marú?” |
“but poet,” said he, “wherefore bringest thou this giant to destroy us?” |
|
“ní fomóir é” ar Eisirt “acht ollam Ulad ocus a fer dána ocus abhac in rig sút |
“Ní Fomhórach é,” ar Eisirt, “ach ollamh Uladh agus a bhfear dána, agus abhac a rí siúd. |
“No giant is he, but Ulster’s poet and man of science, and the king’s dwarf. |
|
ocus is é sút duine as luga sin tír asa tánic |
Agus is é siúd (an) duine is lú sa tír as a dtáinig (sé), |
In the land whence he comes he is the least, |
|
dóig bí sút i nochtaib na bfer mór ann |
dóigh bhí siúd in uchtanna na bhfear mór ann |
so that in their great men’s bosoms, he lies down |
|
|
|
and, as it were an infant, |
|
ocus i mbasaib |
agus ina mbois |
stands on the flat of their hands. |
|
amail do biadh lenb |
amhail a mbeadh leanbh. |
|
|
ocus gidedh rictíse a les bar coimét fair.” |
Agus cé gur sa riocht sin atá (sé), bhur leas súil a choiméad air.” |
For all which he is yet such that before him ye would do well to be careful of yourselves.” |
|
“cá hainm sút?” ar siad. |
“Cá hainm siúd?” ar siad.. |
They further asking: “what is his name?” |
|
“Aedh éiges a ainm” ar Eisirt. |
“Aodh éigeas a ainm,” ar Eisirt. |
were told that he was called ‘poet Aedh.’ |
|
“uch is mór a fhir t’athach” ar siat sin. |
“Uch, is mór an fear d’fhathach,” ar siad sin. |
“Alack man,” they cried to Esirt, “thy giant is huge indeed.” |
Section 14
|
Is ann sin atbert Eisirt ré hIubdán: |
Is ansin dúirt Eisirt le hIubhdán: |
Next, Esirt addressing Iubhdan said: |
|
“cuirimse gesa nach fuilngid fírlaeich ortsa a Iubdáin |
“Cuirimse geasa, nach bhfulaingeodh fíorlaoch, ortsa dul, a Iubhdáin, |
“on thee, Iubhdan, I lay bonds which true warriors may not brook |
|
co ndechairse féin d’féchain in tíre asa tángamarne |
go dté tú féin chun féachaint na tíre as a dtángamarna,” |
that in thine own person thou go to view the region out of which we come, |
|
ocus gomad tu cét duine fecmhus ar tús in lite coimded dorigned do ríg Ulad inocht. |
agus go mba tusa an chéad duine ar thús na leite a rinneadh do rí Uladh anocht dá triail.” |
and that of the ‘lord’s porridge’ which for the king of Ulster is made to-night thou be the first man to make trial.” |
|
is ann sin tánic Iubdán co dobrónach domenmnach d’accallaim a mná .i. Bé bó |
Is ansin tháinig Iubhdán go dobrónach domheanmnach d’agallamh a mhná Bé Bhó, |
Then Iubhdan, in grief and faint of spirit, proceeded to confer with Bebo his wife: |
|
ocus ro innis di a chur fó gesaib d’Eisirt |
agus d’inis (sé) di (an chaoi) a cuireadh faoi gheasa é ag Eisirt, |
he told her how that by Esirt he was laid under bonds, |
|
ocus adubairt ré techt leis. |
agus dúirt (sé) léi teacht leis. |
and bade her bear him company. |
|
“rachad” ar sí |
“Rachaidh (mé),” ar sí, |
“That will I,” she said: |
|
“ocus égcóir a ndernais” ar sí “.i. gabáil Eisirt.” |
“agus éagóir a ndearna tú,” ar sí, “gabháil Eisirt.” |
“but in that Esirt was cast into prison thou didst unjustly.” |
Section 15
|
Ocus do chuatar araen ar in ech mbuide Iubdán ocus Bé bó |
Agus chuadar araon ar an each buí: Iubhdán agus Bé Bhó, |
So they *(i.e. Iubhdan and Bebo)* mounted Iubhdan’s golden horse |
|
ocus tángatar rompo co hemain Macha in oidche sin |
agus thángadar rompu go hEamhain Macha an oíche sin |
and that same night made good their way to Emania, |
| ocus do chuatar sin mbaile inonn gan mothugud. |
agus chuadar sa bhaile anonn gan mothú. |
where they entered unperceived into the place. |
|
“sir in baile a Iubdáin” ar Bé bó “do’n litin adubairt Eisirt |
“Sir an baile, a Iubhdáin,” ar Bé Bhó, “don leite (mar) a dúirt Eisirt,” |
“Iubhdan,” said Bebo, “search the town for the porridge spoken of by Esirt, |
|
ocus imgem sul éirgius lucht in baile.” |
agus imímis sula n-éireoidh lucht an bhaile.” |
and let us depart again before the people of the place shall rise.” |
|
cid tra acht do chuatar sin mbruidin istech |
I gceann tráth, chuadar sa bhrú isteach |
They gained the inside of the palace |
|
ocus fuaratar coire mór na hEmna |
agus fuaradar coire mór na hEamhna, |
and there found Emania’s great cauldron, |
|
ocus fuighell liten na sluag ann |
agus fuíoll leitean na slua ann. |
having in it the remnant of the ‘people’s porridge.’ |
|
ocus do chuaid Iubdán chuice ocus ní ránic do lár é. |
Agus chuaigh Iubhdán chuici agus níor ráinigh ar lár é. |
Iubhdan drew near, but might by no means reach it from the ground. |
|
“éirig ar t’ech” ar Bé bó |
“Éirigh ar d’each,” ar Bé Bhó, |
“Get thee upon thy horse,” said Bebo, |
|
“ocus éirig do’n ech ar bórd in choire.” |
“agus éirigh don each ar bord an choire.” |
“and from the horse upon the cauldron’s rim.” |
|
ocus dorignesium sin |
Agus rinne seisean sin. |
This he did but, |
|
|
|
the porridge being too far down and his arm too short, |
|
ocus ní ránic a lám cos na léige airgid do bí san choire |
Ní ráinigh a lámh gus na léiche airgid a bhí sa choire, |
could not touch the shank of the silver ladle that was in the cauldron; |
|
ár ba gerr in lám ocus ba fata sís in lite |
óir ba ghearr an lámh agus b’fhada síos an leite. |
|
|
ocus sínedh dá tuc sís sciorruis a chos |
Síneadh dá dtug síos, sciorr a chos |
whereupon he making a downward effort his foot slipped, |
|
gur thuit isin choire co ránic a imlinn ann. |
agus thit (sé) sa choire, go ráinigh a imleacán ann. |
and up to his very navel he fell into the cauldron; |
|
mar do beitís gemla iairn in betha fái |
Mar a mbéidís geimhle iarainn an bheatha faoi, |
in which as though all existing iron gyves had been upon him |
|
is amlaid ro cenglad ocus ro cuibriged itir chois ocus láim é. |
is amhlaidh a ceanglaíodh, agus a cuibhríodh idir chos agus lámh é. |
he now found himself fettered and tethered both hand and foot. |
|
“is fata atái a fhir duib” ar Bé bó |
“Is fada atá tú, a fhir dhuibh,” ar Bé Bhó, |
“Long thou tarriest, dark man,” Bebo cried to him |
|
ár is amlaid ro búi Iubdán ocus folt cas círdhub fair |
óir is amhlaidh a bhí Iubhdán agus folt cas cíordhubh air, |
(for Iubhdan was thus: hair he had that was jet-black and curled, |
|
ocus ba giliter ocus uan tuinne a chnes |
agus ba ghile ná uan toinne a chneas. |
his skin being whiter than foam of wave |
|
ba deirge iná corcrán caille a dhá gruaid. |
Ba dheirge ná corcrán coille a dhá ghrua. |
and his cheeks redder than the forest’s scarlet berry: |
|
|
|
whereas — saving him only — |
|
fuilt chasa fhionnbuide bátar ar thuaith luchra uile |
Foilt chasa fhionnbhuí a bhí ar thuath Luchra uile |
all the Luchra people had hair that was ringletted indeed, but of a fair and yellow hue; |
|
acht eisium amáin |
ach eisean amháin, |
|
|
ocus is uime sin adertái fer dub ris. |
agus is uime sin a deirtí fear dubh leis. |
hence then he was styled ‘dark man’). |
|
ocus atbert Bé bó ocus do frecair Iubdán í:— |
Agus dúirt Bé Bhó, agus d’fhreagair Iubhdán í:— |
Bebo sang now, Iubhdan answering her:— |
|
|
|
She. |
|
“A fhir dhuib ón a fir duib |
“A fhir dhuibh ón a fhir dhuibh, |
“O dark man, and O dark man, |
|
is mór in gábad i fuil; |
is mór an gábh i(na) bhfuil (tú) |
dire is the strait in which thou art: to-day |
|
is gabtha indiu in gabar bán |
is gafa inniu an gabhar bán, |
it is that the white horse must be saddled, |
|
óir is dolar lán in muir” |
óir is dolar lán an mhuir.” |
for the sea is angry and the tide at flood” |
|
|
|
He. |
|
“A bhen fhionn ón a ben fionn |
“A bhean fhionn ón a bhean fhionn, |
“O fair-haired woman, and O woman |
|
romfost geimel do’n lánlionn; |
i bhfost geimheal don lánlionn, |
with fair hair, gyves hold me captive in |
|
ní lecair mé chum mo shlóg |
ní ligfear mé chun mo shlua, |
a viscous mass nor, until gold be given |
|
nó co tucar ór dom chionn |
nó go dtugtar ór dom cheann. |
for my ransom, shall I ever be dismissed. |
|
A Bé bó ón a Bé bó |
A Bhé Bhó ón a Bhé Bhó, |
O Bebo, and O Bebo, morn is at hand, |
|
tánic matain imthig dó; |
tháinig maidin imigh dó, |
thou therefore flee away: fast in the |
|
do len mo chos is tuir taeis |
lean mo chos sa tuir taois, |
doughy remnant sticks my leg, if here |
|
atáisi ar baeis a Bé bó” |
tá tusa ar baois, a Bhé Bhó.” |
thou stay thou art but foolish, O Bebo.” |
|
|
|
She. |
|
“Briathar bil ón briathar bil |
“Briathar olc ón briathar olc, |
“Rash word it was, ’twas a rash word, |
|
do radaisse thall got thig; |
a dúirt tusa thall id’ theach, |
that in thy house thou utteredst: that but |
|
co nach fastfadh nech fó ghréin |
go nach bhfostfadh neach faoi ghrian |
by thine own good pleasure none under |
|
munbud deoin let féin a fhir” |
muna ba dheoin leat féin a fhir.” |
the sun might hold thee fast, O man.” |
|
|
|
He. |
|
“Briathar bil ón briathar bil |
“Briathar olc ón briathar olc, |
“Rash was the word, the word was rash, |
|
do ratassa thall gum tig; |
a dúirt mise thall im’ theach, |
that in my house I uttered: |
|
betsa bliadain línib lá |
beadsa bliain agus lá, |
a year and a day I must be now, and |
|
gan faicsin dam mná ná fir” |
gan fheiceáil dom mná ná fir.” |
neither man nor woman of my people see.” |
Section 16
|
“Imthig a Bé bó” ar Iubdán |
“Imigh, a Bhé Bhó,” ar Iubhdán, |
“Bebo,” cried Iubhdan, “get thee away, |
|
“ocus beir in echsa let d’innsaigid tuaithe luchra.” |
“agus beir an t-each seo leat d’ionsaí tuaithe Luchra.” |
and to the Luchra-land take back that horse.” |
|
“ná habairse sin” ar Bé bó: “dáig nocho nimtheochadsa uaitse go bráth |
“Ná habairse sin,” ar Bé Bhó, “dóigh nach n-imeoidh mise uaitse go bráth |
“Never say it,” she answered: “of a surety I will not depart |
|
co faicer cá réim bias ortsa.” |
go bhfeicfidh mé cá réim a bheidh ortsa.” |
until I see what turn things shall take for thee.” |
|
ro éirigsetar sluaig in baile iarsin |
D’éirigh slua an bhaile iar sin |
The dwellers in the town when they were now risen anon |
|
ocus fuaratar Iubdán san coire liten |
agus fuaireadar Iubhdán sa choire leitean |
lighted on Iubhdan in the porridge cauldron, |
|
ocus nár b’éitir do a fhágbáil |
agus nárbh fhéidir dó a fhágáil. |
out of which he could not frame to escape; |
|
|
|
in which plight when they saw him |
|
ocus ro léigset na sluaig a niolach gáire ós áird |
Lig na sluaite a n-iolach gáire ós ard |
the people sent up a mighty roar of laughter, |
|
acá fhaicsin fó’n innus sin |
ag féachaint ar an ionnas sin. |
|
|
ocus ro tógbadar as in coire iarsin Iubdán |
Thógadar as an gcoire Iubhdán iar sin |
then picked Iubhdan out of the cauldron |
|
ocus rucatar leo mar a raibe Fergus é. |
agus rugadar leo mar a raibh Fearghus é. |
and carried him off to Fergus. |
|
“mo chubus ám” ar Fergus “ní hé siut in fer beg do bí ann so roime |
“Dár mo chúis ámh,” ar Fearghus, “ní hé siúd an fear beag a bhí anseo roimhe, |
“My conscience,*indeed,*” said the king, “this is not the tiny man that was here before: |
|
uair folt fionn do bí ar in fer mbec roime |
óir folt fionn a bhí ar an bhfear mbeag roimhe |
seeing that, whereas the former little fellow had fair hair, |
|
ocus casair círdub atá air siut.” |
agus casair cíordhubh atá air siúd.” |
this one hath a black thatch. |
|
“cé thusa féin a fhir bhic,” ar Fergus: “nó cá tír asa tángais?” |
“Cé thusa féin, a fhir bhig,” ar Fearghus, “nó cá tír as a dtáinig tú?” |
What art thou at all, mannikin, and out of what region come?” |
|
“do thuathaib luchra dam” ar sé |
“De thuatha Luchra dom,” ar sé, |
Iubhdan made answer: “I am of the Luchra-folk, |
|
“ocus is mé as rí orra sin |
“is mé is rí orthu sin, |
over the which it is I that am king; |
|
ocus Iubdán m’ainm |
agus Iubhdán m’ainm, |
*my name is Iubhdan;* |
|
ocus ben dam in ben úd atchíthíse im fochair |
agus bean dom an bhean úd a chíonn sibhse im fhochair. |
this woman that ye see by me is my wife, |
|
ocus is í as baintigerna ar thuathaib luchra ocus Bé bó a hainm |
Is í an bantiarna ar thuatha Luchra. Bé Bhó a hainm. |
and queen over the Luchra: her name is Bebo, |
|
ocus ní dubartsa brég riam” ar Iubdán. |
Agus ní dúirt mé bréag riamh,” ar Iubhdán. |
and I have never told a lie.” |
|
aspert Fergus: “berar sút imach |
Dúirt Fearghus: “Beirear siúd amach |
“Let him be taken out,” cried Fergus, |
|
i gcenn in gairbteglaig ocus coimétaidh co maith é.” |
i gceann an ghairbhtheaghlaigh agus coimeádaigí go maith é.” |
“and put with the common rabble of the household — guard him well.” |
|
rugad Iubdán immach iarum |
Rugadh Iubhdán amach iaramh |
Iubhdan was led out accordingly |
|
. . . |
. . . |
. . . |
Section 17
|
. . . |
. . . |
. . . |
|
“ocus mad áilt maith do dénum orumsa a Ferguis” ar Iubdán |
“agus más áil leat maith a dhéanamh ormsa, a Fhearghuis,” ar Iubhdán, |
Said Iubhdan: “but if it may please thee to show me some favour, |
|
“ná léig atorra so mé |
“ná lig eatarthu seo mé, |
suffer me no longer to be among yonder loons, |
|
ár dogénait anála na bfer mórsa coirpthe díom |
óir déanann anála na bhfear mór seo coirpthe díom, |
for the great men’s breaths do all infect me; |
|
ocus dobérsa mo bréithir duit |
agus beirfidh mé mo bhriathar duit, |
and my word I pledge |
|
nó gomad deoin let féin ocus le hUlltaib é nach rach uaib co bráth.” |
nó go mba deoin leat féin agus le hUltaigh é, nach rachaidh mé uaibh go bráth.” |
that till by Ulster and by thee it be licensed I will never leave you.” |
|
“dá sáilinnse sin” ar Fergus |
“Dá sílinnse sin,” ar Fearghus, |
Fergus said: “could I but think that, |
|
“ní beitheása itir in ngairbtheglach.” |
“ní bheifeása idir an ngairbhtheaghlach.” |
thou shouldst no more be with the common varlets.” |
|
“ní thánacsa tar mo bréithir riam” ar Iubdán “ocus ní ticfat co bráth.” |
“Níor tháinig mé thar mo bhriathar riamh,” ar Iubhdán, “agus ní thiocfaidh mé go bráth.” |
Iubhdan’s reply was: “never have I overstepped, nor ever will transgress, my plighted word.” |
|
Is ann sin rugad Iubdán i seomra deirit degmaisech do bí ag Fergus |
Is ansin rugadh Iubhdán i seomra dearraid deamhaiseach a bhí ag Fearghus |
Then he was conducted into a fair and privy chamber that Fergus had, |
|
ocus ro hórdaiged gilla gráda d’Fergus ina fhocair dá [fri]thálam. |
agus ordaíodh giolla grá d’Fhearghus ina fhocair dá fhriotháileamh. |
where one that was a servant of trust to the king was set apart to minister to him. |
|
“is maith in taraculsa” ar Iubdán: |
“Is maith an t-aireagal seo,” ar Iubhdán, |
“An excellent retreat indeed is this,” he said, |
|
“ocus gidedh is ferr m’araculsa féin iná é” |
“cé gur fearr m’aragalsa féin ná é.” |
“yet is my own retreat more excellent than it”; |
|
ocus do ráid in láid:— |
Agus dúirt sé an laoidh:— |
and he made a lay:— |
|
“Aracul fil acamsa |
“Aireagal atá agamsa, |
“In the land that lies away north |
|
san talmain atua; |
sa talamh ó thuaidh, |
I have a retreat, |
|
in dara leth de dór derg |
an dara leath de d’ór dearg, |
the ceiling of which is of the red gold, |
|
airget in leth fil fua |
airgead an leath a bhfuil faoi. |
and the floor all of silver. |
|
A fordorus d’fionndruine |
A fhordoras d’fhionndruine, |
Of the white bronze its lintel is, |
|
is a tairrsech d’uma; |
is a thairseach d’umha, |
and its threshold of copper; |
|
is d’eitib én bfionnbuide |
is d’eití éan fionnbuí, |
of light-yellow bird-plumage |
|
dar lium fil a thuga |
dar liom a bhfuil a thuí. |
is the thatch on it I ween. |
|
A chainnelbra órdaide |
A choinnealra órga, |
Golden are its candelabra, |
|
mon cainnill is lór glaine; |
a choinnil is leor glaine, |
holding candles of rich light |
|
co ngeim do líg loghmaire |
go ngeim do líga lómhara, |
and gemmed over with rare stones, |
|
i certlár in taige |
i gceartlár an tí. |
in the fair midst of the house. |
|
Acht mise is an airdrigan |
Ach mise is an ardríon, |
Save myself only and my queen, |
|
ní fuil nech uainn fó duibe; |
níl neach againn faoi duibhe, |
none that belongs to it feels sorrow now; |
|
teglach ann gan arrsaidecht |
teaghlach ann gan ársaíocht |
a retinue is there that ages not, |
|
folta barrchasa buide |
folta barrchasa buí. |
that wears wavy yellow tresses. |
|
Fichellach gan oenduine |
Ficheallach gach aonduine, |
There every man is a chess-player, |
|
dáma maith ann gan tachor; |
dámh maith ann gan tachar, |
good company is there that knows no stint: |
|
ré fer ná ré mnái dá dhul |
le fear ná le bean dá dhul, |
against man or woman that seeks to enter it |
|
ní gabtar in taracul” |
ní gabhtar an t-aireagal.“ |
the retreat is never closed.” |
Section 18
|
Do bí Fer dédh .i. in gilla tened |
Bhí Fear Dédh, an giolla tine, |
Fer dédh or ‘man of smoke’ the fire-servant, |
|
ac fadódh teined i fiadnuise Iubdáin |
ag fadú tine i bhfianaise Iubhdáin, |
as in Iubhdan’s presence he kindled a fire, |
|
ocus do chuir feithlenn fó chrand uirri |
agus chuir sé féithleann ó chrann uirthi, |
threw upon it a woodbine that twined round a tree, |
|
maille cinél gacha crainn eile |
maille cineál gach crainn eile. |
together with somewhat of all other kinds of timber, |
|
ocus atbert Iubdán: |
Agus dúirt Iubhdán: |
and this led Iubhdan to say: |
|
“ná loisc ríg na gcrann” ar sé “uair ní dlegar a loscad |
“Ná loisc rí na gcrann,” ar sé, “óir ní dlitear a loscadh, |
“burn not the king of trees, for he ought not to be burnt; |
|
ocus a Fhir déd dá nderntá mo chomairlese |
agus a Fhir Déithe, dá ndéanfá mo chomhairlese |
and wouldst thou, Ferdedh, but act by my counsel, |
|
ní biadh gábad mara ná tíre ort” |
ní bheadh gábh mara ná tíre ort.” |
then neither by sea nor by land shouldst thou ever be in danger.” |
|
ocus atbert in láid ann:— |
Agus dúirt sé an laoidh seo:— |
Here he sang a lay:— |
|
“A fhir fhadós teine |
“A fhir fhadaíonn tine, |
“O man that for Fergus of the feasts |
|
ac Fergus na fled; |
ag Fearghus na bhfleá, |
dost kindle fire, |
|
ar muir ná ar tír |
ar mhuir ná ar thír, |
whether afloat or ashore |
|
na loisc ríg na fed |
ná loisc rí na bhfeánna. |
never burn the king of woods. |
|
Airdrí feda Fáil |
Ardrí feánna Fáil, |
Monarch of Innisfail’s forests |
|
im nach gnáth sreth sluaig; |
i nach gnáth searnadh slua, |
the woodbine is, whom none may hold |
|
ní fann in feidm ríog |
ní fann an fheidhm rí, |
captive; no feeble sovereign’s effort is it |
|
sníom im gach crann cruaid |
sníomh i ngach crann crua. |
to hug all tough trees in his embrace. |
|
Dá loisce in fid fann |
Dá loiscfeá an fiodh fann, |
The pliant woodbine if thou burn, |
|
bud mana gréch nglonn; |
ba mana scréach glonn, |
wailings for misfortune will abound; |
|
ro sia gábad renn |
bás de reanna, |
dire extremity at weapons’ points |
|
nó bádad trén tonn |
nó bá tréan tonn. |
or drowning in great waves will come after. |
|
Ná loisc aball án |
Ná loisc abhaill án, |
Burn not the precious apple-tree |
|
na ngéc faroll faen; |
na ngéag forleata faon, |
of spreading and low-sweeping bough: |
|
fid man gnáth bláth bán |
feá gur gnáth bláth bán, |
tree ever decked in bloom of white, against |
|
lám cháich na cenn chaem |
lámh cháich ’na cheann caomh. |
whose fair head all men put forth the hand. |
|
Deorad draigen dúr |
Deoraí an draighean dúr, |
The surly blackthom is a wanderer, |
|
fid nach loiscenn saer; |
fiodh nach loisceann saor, |
and a wood that the artificer burns not; |
|
gáirid elta én |
gáireann ealta éan, |
throughout his body, though it be scanty, |
|
tréna chorp cid cael |
trína chorp cé gur caol. |
birds in their flocks warble. |
|
Ná loisc sailig sáir |
Ná loisc saileach saor, |
The noble willow burn not, |
|
fid deimin na nduan; |
fiodh coisricthe na nduanta, |
a tree sacred to poems; |
|
beich na bláth ac deol |
beacha ina bhláth ag diúl, |
within his bloom bees are a-sucking, |
|
mian cáich in cró caem |
mian cháich an cró caomh. |
all love the little cage. |
|
Caerthann fid na ndruad |
Caorthainn fiodh na ndruad, |
The graceful tree with the berries, |
|
loisc caemchrann na gcaer; |
loisc caomhchrann na gcaor, |
the wizards’ tree, the rowan, burn; |
|
sechain in fid fann |
seachain an fiodh fann, |
but spare the limber tree: |
|
na loisc in call caem |
ná loisc an coll caomh. |
burn not the slender hazel. |
|
Uinnsenn dorcha a dath |
An fhuinseog dorcha a dath |
Dark is the colour of the ash: |
|
fid luaite na ndroch; |
fiodh luaite na ndroch, |
timber that makes the wheels to go; |
|
echlasc lám lucht ech |
eachlasc as i lámh lucht each, |
rods he furnishes for horsemen’s hands, |
|
a cruth ac cládh chath |
a chruth ag cloí catha. |
and his form turns battle into flight. |
|
Crom feda déin dris |
Crom fada an déin dhris, |
Tenterhook among woods the spiteful briar is, |
|
loisc féin in ngéir nglais; |
loisc féin an géar glas, |
by all means burn him that is so keen and |
|
fennaid gerraid cois |
feannann (agus) gearrann (sé) cos, |
green; he cuts, he flays the foot, and him that |
|
srengaid nech ar ais |
a tharraingíonn neach ar ais. |
would advance he forcibly drags backward. |
|
Bruth feda dair úr |
Bruth fada dair úr, |
Fiercest heat-giver of all timber is green oak, |
|
ó nach gnáth nech séim; |
uaidh nach gnáth neach gan ghoin, |
from him none may escape unhurt: |
|
tinn cenn tís ó a dhúil |
tinn ceann tís óna dhúil, |
by partiality for him the head is set on aching |
|
tinn súil ó a ghrís ghéir |
tinn súil óna ghríosach ghéar. |
and by his acrid embers the eye is made sore. |
|
Na fern urbadb fheda |
An fearn urbhadha fheá, |
Alder, very battle-witch of all woods, |
|
in crann as teo i ngliaid; |
an crann is teo i ngleo, |
tree that is hottest in the fight — |
|
losc go derb do deoin |
loisc go dearbh do dheoin, |
undoubtingly burn at thy discretion |
|
in fhern is in sciaig |
an fearn is an sceach. |
both the alder and the whitethorn. |
|
[Cui]lenn loisc a úr |
Cuileann loisc é úr, |
Holly, burn it green; |
|
cuilenn loisc a críon; |
cuileann loisc é críon, |
holly, burn it dry: |
|
gach crann ar bith becht |
gach crann ar bith beocht, |
of all trees whatsoever |
|
cuilenn as dech díob |
cuileann is deach díobh. |
the critically best is holly. |
|
[T]rom dana rúsc ruad |
Trom lena choirt rua, |
Elder that hath tough bark, |
|
crann fírghona iar fíor; |
crann fíorghona is fíor, |
tree that in truth hurts sore: him that |
|
loisc co mbeidh na gual |
loisc go mbeidh ’na ghual, |
furnishes horses to the armies from the sídh, |
|
eich na sluag a síod |
eich na slua ón sí. |
burn so that he be charred. |
|
Cid na fharrad faen |
Cé gur leagtha faon, |
The birch as well, if he be laid low, |
|
béithe ba blad buan; |
an bheith ba bhladh buan, |
promises abiding fortune: |
|
loisc go deimin derb |
loisc go deimhin dearbh, |
burn up most sure and certainly |
|
cainnle na mbalg mbuan |
coinnle na mbolg buan. |
the stalks that bear the constant pods. |
|
[L]éig síos madat maith |
Lig síos más maith leat, |
Suffer, if it so please thee, |
|
crithach ruad na rith; |
crithnach rua na rith, |
the russet aspen to come headlong down: |
|
loisc co mall co moch |
loisc go mall go moch, |
burn, be it late or early, |
|
crann ’s a barr ar crith |
crann ’s a bharr ar crith. |
the tree with the palsied branch. |
|
[S]innser feda fois |
Sinsear feá fois, |
Patriarch of long-lasting woods is the yew, |
|
ibar na fled fis; |
iúr na fleidhe mar is fios, |
sacred to feasts as is well known: |
|
déna ris anois |
déan leis anois, |
of him now build ye |
|
dabcha donna dis |
dabhcha donna deis. |
dark-red vats of goodly size. |
|
[D]a nderntá mo thoil |
Dá ndéanfá mo thoil, |
Ferdedh, thou faithful one, |
|
a Fhir déedh dil; |
a Fhir Dhéithe dhil, |
wouldst thou but do my behest: |
|
dot anam dot chorp |
dod’ anam dod’ chorp, |
to thy soul as to thy body, |
|
ní bud olc a fhir” |
ní ba olc a fhir.” |
O man, ’twould work advantage.” |
Section 19
|
Do bísium isin baile mar sin ocus saerchoimét air |
Bhí seisean [Iubhdán] sa bhaile mar sin agus saorchoimeád air. |
After this manner then, and free of all supervision, Iubhdan abode in the town; |
|
ocus ba hurgairdiugud menman ocus aicenta leisna hUlltachaib |
Agus ba hurghairdiú meanman agus aigeanta leis na hUlaidh |
while to them of Ulster it was recreation of mind and body |
|
beith acá fheichem ocus ag éistecht a briathar. |
(a) bheith ag féachaint air agus ag éisteacht lena bhriathar. |
to look at him and to listen to his words. |
Section 21
|
Uair ann do chuaid Iubdán co tech amhais d’amsaib in ríg |
Uair ann chuaigh Iubhdán go teach amhais d’amhais an rí |
Again, Iubhdan went to the house of a certain soldier of the king’s soldiers |
|
ocus bróga nuada aige agá ngabáil uime |
agus bróga nua ag á ngabháil uime. |
that chanced to fit on him new brogues that he had: |
|
ocus ro bí ag techt ar thanacht bonnadhad a bróg ocus ag cesacht orra. |
Agus bhí (sé) ag teacht ar thanaíocht bhonn a bhróg agus ag ceasacht orthu. |
discoursing as he did so, and complaining, of their soles that were too thin. |
|
dorigne Iubdán gáire uime sin. |
Rinne Iubhdán gáire uime sin. |
Iubhdan laughed. |
|
“cad fá ndernais in gáire sin a Iubdáin?” ar Fergus. |
“Cén fáth a rinne tú an gáire sin, a Iubhdáin?” ar Fearghus. |
The king asked: “Iubhdan, why laughst thou thus?” |
|
“adbar gáire dam” ar Iubdán “in fer úd ac cesacht ar thanacht a bróg |
“Ábhar gáire dom,” ar Iubhdán, “an fear úd ag ceasacht ar thanaíocht a bhróg |
“Yon fellow it is that provokes my laughter, complaining of his brogues |
|
ocus ní chesann ar a shaegal |
agus ní cheasann (sé) ar a shaol, |
while for his own life he makes no moan. |
|
ar gid tana na bróga úd ní chaithfidseom iad.” |
óir gidh tanaí na bróga úd ní chaithfidh seisean iad.” |
Yet, thin as be those brogues, he never will wear them out.” |
|
ocus ro b ’fíor d’Iubdán sin |
B’fhíor d’Iubhdán sin, |
Which was true for Iubhdan, |
|
uair do chomraic in fer sin ocus fer eile do muir Fhergusa re chéile ocus ro marbsat a céile ré noidce. |
óir chomhraic an fear sin agus fear eile de mhuintir Fhearghusa le chéile, agus mharaigh siad a chéile roimh oíche. |
seeing that before night that man and another one of the king’s people fought and killed each other. |
Section 23
|
Lá eile do bátar in teglach ag imrád gach neich co ndéndáis é |
Lá eile bhí an teaghlach ag iomrá gach neich a ndéanfaidís, |
Yet another day the household disputed of all manner of things, how they would do this or that, |
|
ocus ní dubratar “má áil le dia” |
agus ní dúradar, “más áil le Dia,” |
but never said: “if it so please God.” |
|
ocus do rigne Iubdán gáire umpu ocus dorigne in láid: — |
agus rinne Iubhdán gáire umpu, agus rinne (sé) an laoidh:— |
Then Iubhdan laughed and uttered a lay:— |
|
“Labraid duine |
“Labhraíonn duine, |
“Man talks but God sheweth the event; |
|
innisid dia; |
insíonn Dia, |
to men all things are but confusion, |
|
meithel ceithel dóib gach ní |
meitheal ceitheal dóibh gach ní, |
they must leave them |
|
léigid mar do fhidir dia |
ligeann (sé) iad mar is eol do Dhia. |
as God knoweth them to be. |
|
Airdrí na ndúla |
Ardrí na ndúl, |
All that which Thou, Monarch of the elements, |
|
ro bud cóir gach ní ro termuis; |
ba chóir gach ní a d’ordaigh (tú), |
hast ordained must be right; |
|
rí na ríg ro fhidir |
rí na rí, tá a fhios aige, |
He, the King of kings, |
|
gach a sirim ort a Ferguis |
gach a shirim ort, a Fhearguis. |
knows all that I crave of thee, Fergus. |
|
Silled súla |
Silleadh súla, |
No man’s life, however bold he be, |
|
saeghal gach duine cid amnus; |
saol gach duine, d’ainneoin a amhnais, |
is more than the twinkling of an eye; |
|
gid mac ríog |
cé gur mac rí é, |
were he a king’s son, he knoweth not |
|
nocho nfitir in fíor labrus” |
níl a fhios aige an fíor a labhraíonn (sé).” |
whether it be truth that he utters of the future.” |
Section 24
|
Cid tracht do bí Iubdán i nEmain mar sin nó go tángatar tuatha luchra |
Bhí Iubhdán in Eamhain mar sin ó go dtángadar tuatha Luchra |
Iubhdan now tarried in Emania until such time as the Luchra-folk, |
|
secht cátha commóra |
— seacht gcatha comh-mhóra — |
being seven battalions strong, |
|
dá iarraid co faitche na hEmna |
dá iarraidh go faiche na hEamhna, |
came to Emania’s green in quest of him; |
|
ocus ní rug nech díb imarcrad ó chéile d’áirde iná do méit. |
agus ní rug neach díobh iomarca óna chéile d’airde ná do mhéid. |
and of these no single one did, whether in height or in bulk, exceed another. |
| ocus tánic Fergus ocus maithe Ulad amach dá nagallam ocus adubratar re Fergus: |
Tháinig Fearghus agus maithe Uladh amach dá n-agallamh agus dúradar le Fearghus: |
Then to Fergus and to Ulster’s nobles that came out to confer with them they said: |
|
“tabair ár ríg dúinn rena fhuasglad” ar siat |
“Tabhair ár rí dúinn lena fhuascailt,” ar siad, |
“bring us our king that we may redeem him, |
|
“ocus dobéram luach maith dá chiunn.” |
“agus béarfaimidne luach maith dá chionn.” |
and we will pay for him a good ransom.” |
|
“cá luach sin?” ar Fergus. |
“Cén luach sin?” ar Fearghus. |
Fergus asked: “what ransom?” |
|
|
|
“Every year, and that without ploughing, without sowing, |
|
“dobéram” ar siat “in mag mórsa na hEmna fá bróin chruithnechta |
“Béarfaimid,” ar siad, “an magh mór seo na hEamhna faoi bhró chruithneachta |
we will cover this vast plain *of Emania* with a mass of corn.” |
|
gacha bliadna gan tsíol gan trebad.” |
gach bliain, gan tsíol gan treabhadh.” |
|
|
“ní thiubarsa Iubdán” ar Fergus. |
“Ní thoirbhreoidh mé Iubhdán,” ar Fearghus. |
“I will not give up Iubhdan,” said the king. |
|
“dogénamne foghal ortsa innocht” ar siat. |
“Déanfaimidne foghail ortsa anocht,” ar siad. |
“To-night we will do thee a mischief.” |
|
“crét í in fhogal?” ar Fergus. |
“Cad í an fhoghail?” ar Fearghus. |
“What mischief?” asked the king. |
|
“léigfemáid laeig Ulad co a máithrecha |
“Ligfimid laonna Uladh go a máithreacha, |
“All Ulster’s calves we will admit to their dams, |
|
|
|
so that by morning time |
|
co nach fuigter díol énnaoidhen amáin do luim nó do lemnacht i gcóiged Ulad |
go nach bhfaightear díol aon naíonáin amháin do loim ná do leamhnacht i gcúige Uladh |
there shall not in the whole province be found the measure of one babe’s allowance of milk.” |
|
ar maitin.” |
ar maidin.” |
|
|
“bud é sin bhus lib” ar Fergus “ocus ní bud hé Iubdán.” |
“Ba é sin (a) bheas libh,” ar Fearghus, “agus ní ba Iubhdán.” |
“So much ye will have gained,” said Fergus, “but not Iubhdan.” |
|
ocus dorignetarsan in fogal in oidce sin |
Agus rinneadarsan an fhoghail an óiche sin. |
This damage accordingly they wrought that night; |
|
ocus tángatar ar maitin ar faitche na hEmna |
Thángadar ar maidin ar fhaiche na hEamhna, |
then at morn returned to the green of Macha |
|
ocus do bátar ag iarraid Iubdáin |
agus bhíodar ag iarraidh Iubhdáin, |
|
|
ocus co neiseochataeis gach ní dar milletar |
agus go ndeiseochaidís gach ní dar mhilleadar. |
and, with promise of making good all that they had spoiled, |
|
|
|
again required Iubhdan. |
|
ocus adubairt Fergus nach tiubradh. |
Agus dúirt Fearghus nach dtabharfadh. |
Fergus refusing them however |
|
“dogénamne dígaltas eile inocht” ar siat. |
“Déanfaimidne díoltas eile anocht,” ar siad. |
they said: “this night we will do another deed of vengeance.” |
|
“cá dígaltas sin?” ar Fergus. |
“Cén díoltas sin?” ar Fearghus. |
*What vengence is that?” asked Fergus.* |
|
“cacfam i nesaib |
“Cacfaimid in easanna |
“We will defile the wells, the rapids, |
|
ocus i ninberaib in chóigid.” |
agus in inbhir an chúige.” |
and the river-mouths of the whole province.” |
|
“fogal beg sin” ar Fergus |
“Foghail bheag sin,” ar Fearghus. |
But the king answered: “that is but a puny mischief” |
|
conid de sin atá in senfocal .i. ‘cac i tibraid.’ |
Gonadh de sin atá an seanfhocal: ‘cac i dtobar.’ |
(whence the old saw ‘dirt in a well’) |
|
“ní fuigtíse Iubdán ar a shon sin” ar Fergus. |
“Ní bhfaighidh sibhse Iubhdán ar a shon sin,” ar Fearghus. |
“and ye shall not have Iubhdan.” |
|
ocus dorónsat amlaid ocus tángatar in tres lá co hEmain |
Agus rinne siad amhlaidh agus thángadar an treas lá go hEamhain |
They having done this came again to Emania on the third day |
|
ocus do iarratar Iubdán. |
agus d’iarradar Iubhdán. |
and demanded Iubhdan. |
|
“ní tiubar” ar Fergus. |
“Ní thabharfaidh mé,” ar Fearghus. |
Fergus said: “I will not give him.” |
|
“dogénamne dígaltas eile” ar siat. |
“Déanfaimidne díoltas eile,” ar siad. |
“A further vengeance we will execute upon thee.” |
|
“cá dígaltas sin?” ar Fergus. |
“Cén díoltas sin?” ar Fearghus. |
“What vengeance is that?” |
|
“loiscfemait átha ocus muilte in chúigid inocht.” |
“Loiscfimid átha agus muilte an chúige anocht.” |
“To-night we will burn the millbeams and the kilns of the province.” |
|
“ní bfuigtíse Iubdán.” |
“Ní bhfaighidh sibhse Iubhdán,” ar Fearghus. |
“But ye will not get Iubhdan,” quoth the king. |
|
ro imthigetar rompo ocus dorignetar mar do gellatar |
D’imíodar rompu agus rinneadar mar a ghealladar, |
Away they went and did as they had threatened, |
|
ocus tángatar in cetramad lá co hEmain ocus do iarratar Iubdán. |
agus thángadar an ceathrú lá go hEamhain agus d’iarradar Iubhdán. |
then on the fourth day repaired to Emania and clamoured for Iubhdan. |
|
“ní thiubar” ar Fergus. |
“Ní thabharfaidh mé,” ar Fearghus. |
Said Fergus: “I will not deliver him.” |
|
“dogénamne dígaltas ortsa.” |
“Déanfaimidne díoltas ortsa.” |
“We will execute vengeance on thee.” |
|
“cá dígaltas sin?” ar Fergus. |
“Cén díoltas sin?” ar Fearghus. |
“What vengeance?” |
|
“gerrfam a gcinn do diasaib in chúigid inocht.” |
“Gearrfaimid a gcinn do diasa an chúige anocht.” |
“We will snip the ears off all the corn that is in the province.” |
|
“ní fuigtí Iubdán ar a shon sin” ar Fergus. |
“Ní bhfaighfí Iubhdán ar a shon sin,” ar Fearghus. |
“Neither so shall ye have Iubhdan.” |
|
ocus dorónsat sin ocus tángatar in cúiged lá co hEmain |
Agus rinne siad sin, agus thángadar an cúigiú lá go hEamhain |
This they did, then returned to Emania on the fifth day |
|
ocus do bíodar ag iarraid Iubdáin. |
agus bhíodar ag iarraidh Iubhdáin. |
and asked for Iubhdan. |
|
“ní thiubar” ar Fergus. |
“Ní thabharfaidh mé,” ar Fearghus. |
Fergus said: “I will not yield him.” |
|
“dogénamne dígaltas eile ortsa.” |
“Déanfaimidne díoltas eile ortsa.” |
“Yet another vengeance we will take of thee.” |
|
“cá dígaltas sin?” ar Fergus. |
“Cén díoltas sin?” ar Fearghus. |
“What vengeance?” |
|
“berrfam fuilt bar mban ocus bar bfer |
“Bearrfaimid folt bhur mban agus bhur bhfear |
“Your women’s hair and your men’s we will e’en shave |
|
co mbeid fó méla ocus fó aithis co brách.” |
go mbeidh siad faoi mhéala agus faoi aithis go brách.” |
to such purpose that they shall for ever be covered with reproach and shame.” |
|
“dar mo bréithir” ar Fergus “dá ndéntáise sin muirbfetsa Iubdán.” |
“Dar mo bhriathair,” ar Fearghus, “dá ndéanfaidís sin maróidh mise Iubhdán.” |
Then Fergus cried: “if ye do that, by my word, I will slay Iubhdan.” |
Section 25
|
“Ní hedh sin as cóir ann” ar Iubdán |
“Ní hé sin is cóir,” ar Iubhdán, |
But here this latter said: “that is not the right thing at all; |
|
“acht ligter mise féin amach dá nagallaim |
“ach ligtear mise féin amach dá n-agallaimh, |
rather let me be enlarged, that in person I may speak with them |
|
ocus dá rád riu imtecht ocus ar milletar do lesugud.” |
agus dá rá leo imeacht agus ar mhilleadar a leasú.” |
and bid them first of all to repair such mischief as they have wrought, and then be gone.” |
|
ocus do léiged eisen imach dá ninnsaigid. |
Agus ligeadh eisean amach dá n-ionsaí. |
*And he was allowed to go out to meet them.* |
|
mar do chonncatarsan chucta é |
Mar a chonaiceadarsan chucu é |
At sight of Iubhdan they then, |
|
|
|
as taking for granted |
|
|
|
that the license accorded him must needs be in order to his departure with them, |
|
do léigetar ilgáire móra ós áird |
do ligeadar ilgháirí móra os ard, |
sent up a mighty shout of triumph. |
|
ár ba deimin leo |
óir ba dheimhin leo |
|
|
gurab leo do cedaiged dosum dul. |
gurab leo a ceadaíodh dósan dul. |
|
|
“a oes chomtha” ar Iubdán “dénaid imtecht |
“A aois chomtha,” ar Iubhdán, “déanaigí imeacht |
Iubhdan said however: “my trusty people, get you gone now, |
|
ár ní ligter mise lib |
óir ní ligtear mise libh. |
for I am not suffered to go with you; |
|
ocus lesaigid ar millebar |
Agus leasaigí ar mhill sibh |
all that which ye have spoiled make good also, |
|
ocus ná millid ní as mó |
agus ná milligí ní is mó. |
neither spoil anything more |
|
ocus dá milltí muirbfiter mise.” |
Dá milltí marófar mise.” |
for, if ye do so, I must die.” |
|
doimthigetarsam co dubach dobrónach |
D’imíodarsan go dubhach dobrónach, |
They thereupon, all gloomy and dejected, went away; |
|
ocus dorigne fer díob in láid ag imtecht:— |
agus rinne fear díobh an laoidh ag imeacht:— |
a man of them making this ditty:— |
|
“Fogal uainne ort inocht |
“Foghail uainne ort anocht, |
“A raid upon thee we proclaim this night, |
|
a Ferguis co nimat port; |
a Fhearghuis go n-iomad port, |
O Fergus owner of many strong places; |
|
benfam a gcinn dot diasaib |
bainfimid a gcinn ded’ dhiasa, |
from thy standing corn we will snip the ears, |
|
ní bud ferrde dod miasaib |
ní ba fearr dod’ mhiasa. |
whereby thy tables will not benefit. |
|
Ro loiscsem bar nátha de |
Loisceamar bhur n-áitheanna, |
In this matter we have already burnt your kilns, |
|
is ro millsem bar muille; |
is mhilleamar bhur muilte, |
your millbeams too we have all consumed; |
|
ro léigsem bar laeig co becht |
ligeamar bhur laonna go beacht, |
your calves we have most accurately |
|
dochum a mbuair i noinfecht |
chun a mbuair in éineacht. |
and universally admitted to their dams. |
|
Tescfamait folta bar fer |
Teascfaimid folta bhur bhfear, |
Your men’s hair we will crop, |
|
ocus folta bar ningen; |
agus folta bhur n-iníonacha, |
and all locks of your young women: |
|
ní ba maise bar norba |
ní ba maise bhur bhforba, |
to your land it shall be a disfigurement, |
|
bud é deired ár fogla |
ba é deireadh ár bhfoghla. |
and such shall be our mischief’s consummation. |
|
Gurab bán bar nech co hág |
Gurab bán bhur n-each go hágh, |
White be thy horse till time of war, |
|
a rí Ulad óg óghslán; |
a rí Uladh óglach ógshlán, |
thou king of Ulster and of warriors stout; |
|
gurab corcra a heirred ann |
gurab corcra a earraí ann, |
but crimsoned be his trappings |
|
in uair bes i cath nó i comhlann |
an uair bheas i gcath nó i gcomhlann. |
when he is in the battle’s press. |
|
Ní rotgaba in tesbach oll |
Nára id ghabháil an teaspach oll, |
May no heat inordinate assail thee, |
|
ní rodgaba in galar bronn; |
nára gabh tú an galar bronn, |
nor inward flux e’er seize thee, |
|
nidria in galar súl i bfus |
nár shroiche an galar súl (tú) abhus, |
nor eye-distemper reach thee during all thy life: |
|
’s ní ar do ghrád a Fergus |
’s ní ar do ghrá a Fhearguis. |
but Fergus, not for love of thee. |
|
Mana biadh Iubdán i bfus |
Muna mbíodh Iubhdán abhus, |
Were it not Iubhdan here whom Fergus holds at his discretion, the manner of our effecting |
|
ar a chumus ac Fergus; |
ar a chumas ag Fearghus, |
our depredations would have been such |
|
ro bud olc diultad gan ail, |
do ba olc diúltú gan oil, |
that the disgrace incurred by the latter would |
|
mar dogénmais ár bfogail” |
mar a ndéanaimis ár bhfoghail.” |
have shown his refusal to be an evil one.” |
Section 26
|
“Dénaid imtecht fesda” ar Iubdán |
“Déanaigí imeacht feasta,” ar Iubhdán, |
“And now get you hence,” said Iubhdan: |
|
“uair do tairrngir Eisirt damsa |
“óir thairngir Eisirt domsa |
“for Esirt has prophesied of me |
|
nach rachainn as |
nach rachainn as |
|
|
ro co fágainn roga mo shét.” |
nó go bhfágainn rogha mo shéad.” |
that before I shall have abandoned here the choicest one of all my precious things |
|
|
|
I may not return.” |
|
ocus do bí Iubdán i nEmain co cenn bliadna acht becán |
Bhí Iubhdán in Eamhain go ceann bliana ach beagán, |
So till a year’s end all but a little he dwelt in Emania, |
|
ocus adubairt Iubdán re Fergus: |
agus dúirt Iubhdán le Fearghus: |
and then said to Fergus: |
|
“beir énroga mo shétsa |
“Beir aonrogha mo sheodsa |
“of all my treasures choose thee now a single one, |
|
ocus ní dligi mo chongbáil ní as sia iná a ndernais |
agus ná dligh mo chongbháil ní is sia ná a rinne tú, |
for so thou mayest. |
|
ocus is maith mo sheoit” ar sé |
agus is maith mo sheoid,” ar sé, |
My precious things are good too”; |
|
ocus ro gab ac áirem na sét ocus atbert in láid ann:— |
agus ghabh (sé) ag áireamh na séad, agus dúirt (sé) an laoidh seo:— |
and in a lay he proceeded to cast them up:— |
|
“Beir mo ghó ón beir mo ghó |
“Beir mo gha ón beir mo gha, |
“Take my spear, O take my spear, thou, |
|
a Ferguis d’an bidba bró; |
a Fhearghuis dar bró a bhíodh, |
Fergus, that hast enemies in number; in battle |
|
comlann céd i cathaib í |
comhlann céad i gcatha í, |
’tis a match for an hundred, and a king that |
|
fágaid rí fó rennaib ró |
(a) f(h)ágann rí faoi reanna ró. |
holds it will have fortune among hostile points. |
|
Beir mo sciath ón beir mo sciath |
Beir mo sciath ón beir mo sciath, |
Take my shield, O take my shield, |
|
a Ferguis is maith in fiach; |
a Fhearghuis is maith an fiach, |
a good price it is for me, Fergus; |
|
nocha gontar ar a scáth |
ná ghontar ar a scáth, |
be it stripling or be it grey-beard, |
|
ógán go bráth ná fer liath |
ógán go bráth ná fear liath. |
behind his shelter none may wounded be. |
|
Mo chlaidem ó mo chlaidem |
Mo chlaíomh ón mo chlaíomh, |
My sword, and O my sword, in respect |
|
i leith re claidem catha; |
i leith le claíomh catha, |
of a battle-sword there is not in a |
|
nocho nfuil i ninis fáil |
nach bhfuil in Inis Fáil, |
prince’s hand throughout all Innisfail |
|
séd as ferr illáim fhlatha |
séad is fearr i lámh fhlatha. |
a more excellent thing of price. |
|
Beir mo bhrat ón beir mo brat |
Beir mo bhrat ón beir mo bhrat, |
Take my cloak, O take my cloak, |
|
is gé beire lat is nua; |
is cé beire leat is nua, |
the which if thou take it will be ever new; |
|
a Ferguis is maith in brat |
a Fhearghuis is maith an brat, |
my mantle is good, Fergus, |
|
méraid dod mac is dot ua |
mairfidh (sé) dod mhac is dod ua. |
and for thy son and grandson will endure. |
|
Mo léine ón mo léine |
Mo léine ón mo léine, |
My shirt and O my shirt, whoe’er he be |
|
gé beth thall ina hinne; |
cé beith thall ina hinneach, |
that in time to come may be within its weft |
|
ben athar mo shenathar |
bean athar do sheanathar, |
— my grandsire’s father’s wife, |
|
a láma is iat dorinne |
a lámha is iad a rinne. |
her hands they were that spun it. |
|
Beir mo chrios ón beir mo chrios |
Beir mo chrios ón beir mo chrios, |
Take my belt, O take my belt, gold and silver |
|
ór is airged iarna bfios; |
ór is airgead iarna fhios, |
appertain to a knowledge of it; sickness will |
|
galar ní géba nech as |
galar ní gheobhaidh neach as, |
not lay hold on him that is encircled by it, |
|
in cnes tar a mbia mo crios |
an cneas thar a mbeidh mo chrios. |
nor on skin encompassed by my girdle. |
|
Mo chathbarr ón mo chathbarr |
Mo chafarr ón mo chafarr, |
My helmet, O my helmet, no prize there |
|
nocha nfuil séd as cóime; |
nach bhfuil séad is caoimhe, |
is more admirable; no man that on his scalp |
|
gach én gébus má baithis |
gach éinne a gheobhaidh um a bhaithis, |
shall assume it will ever be obnoxious |
|
ní bia fó aithis móile |
ní bheidh (sé) faoi aithis maoile. |
to reproach of baldness. |
|
Beir m’inar ón beir m’inar |
Beir m’ionar ón beir m’ionar, |
Take my tunic, O my tunic take, |
|
édach sídamail socuir; |
éadach síodamhail socair, |
well-fitting silken garment; the which |
|
gid cét bliadan bés um nech |
cé (gur) céad blian (a) mbeidh (sé) um neach, |
though for an hundred years it were on one, |
|
nocha mistide a chorcuir |
nach measa de a chorchair. |
yet were its crimson none the worse. |
|
Mo chaire ón mo chaire |
Mo choire ón mo choire, |
My cauldron, O my cauldron, a special rare |
|
maith in sét ar a ghaire; |
maith an séad ar a ghaire, |
thing for its handy use; though they were |
|
bud biad dingbála flatha |
ba bhia diongbhála flatha, |
stones that should go into my cauldron, yet |
|
gid clocha dech im chaire |
cé (gur) clocha bheadh im choire. |
would it turn them out meat befitting princes. |
|
Mo dhabach ón mo dabach |
Mo dhabhach ón mo dhabhach, |
My vat, and O my vat, |
|
illeith re ndabaig ndeise; |
i leith le dabhaigh deise, |
as compared with other vats of the best, |
|
téit i noesaib co fo trí |
téann in aoiseanna faoi thrí, |
by any that shall bathe in him |
|
gach oen fhothraigios eiste |
gach éinne a fhothragann aisti. |
life’s stage is traversed thrice. |
|
Beir mo mhell ón beir mo mell |
Beir mo mhás ón beir mo mhás, |
Take my mace, O take my mace, |
|
ní beri lat sét as ferr; |
ní bheire leat séad is fearr, |
no better treasure canst thou choose; |
|
illó chomlainn chatha glinn |
i leith chomhlainn chatha ghlinn, |
in time of war, in sharp set-to, |
|
dideonaid nái gcinn mot chenn |
díonfaidh naoi gcinn (níos) mó (ná) do cheann. |
nine heads besides thine own it will protect. |
|
Beir m’echlasc ón beir m’echlasc |
Beir m’eachlasc ón beir m’eachlasc, |
Take my horse-rod, O my horse-rod take: rod |
|
echlasc in eich bláith buide; |
eachlasc an eich bhláith bhuí, |
of the yellow horse so fair to see; let but the |
|
féchaid mná in domain do ghnúis |
féachann mná an domhain do ghnúis, |
whole world’s women look at thee [with that |
|
is fort bés a ndrúis uile |
is ort (a) mbeidh a ndrúis uile. |
rod in thy hand and] in thee will centre all their hottest love. |
|
Mo thimpán co téidbinne |
Mo thiompán go téidbhinne, |
My timpan, O my timpan endowed with |
|
a himlib mara rodain; |
ó imill Mara Rua, |
string-sweetness, from the red sea’s borders; |
|
atá i mbun a leitrinne |
atá i mbun a (dtéad) |
within its wires resides minstrelsy sufficing |
|
airfided ban in domain |
oirfide ban an domhain. |
to delight all women of the universe. |
|
Arann glésta mo thimpáin |
Éinne a ghléasann mo thiompán, |
Whosoe’er should in the matter of tuning up |
|
gidbé dá tegma i mboegal; |
cé dá (mbeadh sé) i mbaol, |
my timpan be suddenly put to the test, if never |
|
gingob é in fer dána ifus |
gan gurb é an fear dána abhus, |
hitherto he had been a man of art yet would |
|
is oirfidech é a oenar |
is oirfideach é a aonar. |
the instrument of itself perform the minstrel’s function. |
|
Uch is binn a baegalán |
Uch is binn a nóta baoil, |
Ah how melodious is its martial strain, |
|
ocus is caem a chédail; |
agus is caomh a cheadal, |
and its low cadence ah how sweet; |
|
mar sinnios a haenarán |
mar a sheineann (sé) ina aonarán, |
all of itself too how it plays, without a |
|
gan mér ar théid dá thédaib |
gan méar ar théad dá théad. |
finger on a single string of all its strings. |
|
Mo dheimes ón mo deimes |
Mo dheimheas ón mo dheimheas, |
My shears, and O my shears, |
|
dorigne goba barráin; |
a rinne gabha Bharráin, |
that Barran’s smith did make; |
|
gach aen ghabus ina láim |
gach éinne (a) ghabhann (sé) ina lámh, |
of them that take it into their hands |
|
do geibid uile lennáin |
gheobhaidh uile leannáin. |
every man will secure a sweetheart. |
|
Mo shnáthad ón mo snáthad |
Mo shnáthaid ón mo shnáthaid, |
My needle, O my needle, |
|
dorigned d’ór in enaig; |
a rinneadh d’ór an eanaigh, |
that is made of the eanach’s gold; |
|
dá ngabad mullscóid muilech |
dá ngabhadh scóid mullaí Muileach |
|
|
do bud druinech na degaid |
ba dhruineach (é) ’na dhiaidh. |
|
|
Beir dá muic dom mucaibse |
Beir dhá mhuic dom mhuca-sa, |
Of my swine two porkers take, |
|
méraid duit go lá t’éga; |
mairfidh siad duit go lá d’éaga, |
they will last thee till thy dying day; |
|
a marbad gach énoidche |
a marú gach aonoíche, |
every night they may be killed, |
|
’s a mbeith beo sa tráth chétna |
’s a mbeith beo sa tráth céanna. |
yet within the watch will live again. |
|
M’aghastar ón m’agastar |
M’adhastar ón m’adhastar, |
My halter, O my halter, |
|
gid bé do biadh re hédáil; |
cibé a mbeidh le héadáil, |
whoe’er should be on booty bent, |
|
gid bó dhub chuiredh nech ionn |
cé gur bó dhubh (a) gcuirfeadh neach ann, |
though ’twere a black cow he put into it |
|
do bud bó fhionn i gcédáir |
ba bó fhionn (í) i gcéaduair. |
incontinently she would become a white one. |
|
Beir m’asa ón beir m’asa |
Beir m’asa ón beir m’asa, |
Take my shoes, my shoes O take, brogues |
|
bróga finndruine go feib; |
bróga fionndruine ar fheabhas, |
of the white bronze, of virtue marvelous; |
|
cuma imthig muir is tír |
cuma (má) imíonn (siad ar) mhuir is tír, |
alike they travel land and sea, happy the king |
|
is mongenar rí rosbeir” |
is lúcháireach rí (a) bheireann iad.” |
whose choice shall fall on these.” |
|
“Beir th’énroga seoid díob a Ferguis” ar Iubdán |
“Beir d’aonrogha seoid díobh, a Fhearghuis,” ar Iubhdán, |
“Fergus,” said Iubhdan, “from among them all choose thee now one precious thing, |
|
“ocus léig mise ass.” |
“agus lig mise as.” |
and let me go.” |
Section 27
|
Is í sin uair ocus aimsir |
Is í sin uair agus aimsir |
But this was now the season and the hour |
|
a dtánic Aedh éiges dá echtra. |
a dtáinig Aodh éigeas dá eachtra. |
when from his adventure poet Aedh returned; |
|
ocus ro bátar ollamain Ulad ag fiarfaigid scél de tige Iubdáin |
Bhí ollúna Uladh ag fiarfaí scéil de theach Iubhdáin |
and him the professors presently examined touching Iubhdan’s house, |
|
ocus a teglaig ocus tuaithe luchra uile |
agus a theaghlaigh agus tuaithe Luchra uile. |
his household, and the region of the Luchra. |
|
ocus do bí Aedh agá innisin sin dóib ocus ag tabairt a tuarascbála |
Agus bhí Aodh ag insint sin dóibh, agus ag tabhairt a dtuarascála, |
Concerning all which Aedh forthwith began to tell them, |
|
ocus atbert in láid:— |
agus dúirt sé an laoidh:— |
inditing a lay:— |
|
“Ingnad echtra ingnad echtra |
“Ionadh eachtra ionadh eachtra, |
“A wondrous enterprise it was |
|
romégla uaib ar filedaib; |
a bheir mé uaibh, ár bhfilí, |
that took me away from you, our poets, |
|
co sídbrug slóig co sídbrug slóig |
go síbhrú slua go síbhrú slua, |
to a populous fairy palace with a great |
|
go rígraid móir go bfinnferaib |
go ríora mór, go bhfionn-fhir. |
company of princes and with men minute. |
|
Dá dorus dég dá dorus dég |
Dhá dhoras déag dhá dhoras déag, |
Twelve doors there are to that house |
|
ar in treib tolgmóir toebsoluis; |
ar an treibh tolgmhór taobhsholais, |
of roomy beds and [window] lighted sides; |
|
go mormair móir go mormair móir |
go marmar mór go marmar mór, |
’tis of vast marble [blocks], |
|
co gcomlaid óir gach oendoruis |
go comhla óir gach aondorais. |
and in every doorway doors of gold. |
|
Derg is buide derg is buide |
Dearg is buí dearg is buí, |
Of red, of yellow and green, |
|
is uaine glas gorm rochoilcte; |
is uaine glas gorm na héadaí leapa, |
of azure and of blue its bedclothes are; |
|
cumachta cian cumachta cian |
cumhachta cian cumhachta cian, |
its authority is of ancient date: warriors’ |
|
fulachta fian is fothroigte |
fulachta fiann is folcadáin. |
cooking-places it includes, and baths. |
|
A léibinn bláith a léibinn bláith |
A léibhinn mhín a léibhinn mhín, |
Smooth are its terraces |
|
do blaeisg uighe Iruaithe énugha; |
de bhlaoisc uibhe Iorua aonuibhe, |
of the egg-shells of Iruath; |
|
colba glaine colba glaine |
colúin ghloine colúin ghloine, |
pillars there are of crystal, |
|
colba airgitt is crédumha |
colúin airgid is cré-umha. |
columns of silver and of copper too. |
|
Sída is sróll sída is sróll |
Síoda is sról síoda is sról, |
Silk and satin, silk and satin, |
|
sréin is buabae is birtenga; |
srianta is buabhaill is biortheanga, |
bridles …; |
|
cumachta cian cumachta cian |
cumhachta cian cumhachta cian, |
its authority is of ancient date: warriors’ |
|
fulachta fian is fichella |
fulachta fiann is fichealla. |
cooking-places it includes, and chess-boards. |
|
Sgélaigecht ann sgélaigecht ann |
Scéalaíocht ann scéalaíocht ann, |
Reciting of romances, of the Fian-lore, |
|
gach lá do bíodh is fiannaigecht; |
gach lá a bhíodh is fiannaíocht, |
was there every day; singing of poems, |
|
duanaigecht ann colbaigecht ciuil |
duanaireacht ann, ceol uirlise, |
instrumental music, the mellow blast of horns, |
|
cornairecht chiuin is cliaraigecht |
cornaireacht chiúin is cliaraíocht. |
and concerted minstrelsy. |
|
Rí uasal é rí uasal é |
Rí uasal é rí uasal é |
A noble king he is: Iubhdan |
|
Iubdán mac Abdaein echbuide; |
Iubhdán mac Abhdaein eachbhuí, |
son of Abhdaein, of the yellow horse; |
|
gan deilb do chlód gan deilb do chlód |
gan deilbh a chló gan deilbh a chló, |
he is one whose form undergoes no change, |
|
gan fheidm go mór ar ercnuide |
gan a fheidhm go mór ar éargna. |
and who needs not to strive after wisdom. |
|
Ingena ann ingena ann |
Iníonacha ann, iníonacha ann, |
Women are there, |
|
ag snám locha go lérgluine; |
ag snámh locha go léarghlaine, |
that in pure pellucid loch disport themselves: |
|
go nétach sróill go nétach sróill |
go n-éadach sróil go n-éadach sróil, |
satin their raiment is, |
|
go slabrad óir gach énduine |
go slabhra óir gach éinne. |
and with each one of them a chain of gold. |
|
Amais in ríg amais in ríg |
Amhais an rí amhais an rí, |
As for the king’s men-at-arms, that |
|
go trillsib folt cas chaemshalais; |
go trilse folt cas chaomhsholais, |
wear long tresses, hair ringletted and glossy: |
|
fir fhinna fhois fir fhinna fhois |
fir fhionna fhois fir fhionna fhois, |
men of the mould ordinary with the Luchra |
|
tuilledh ar bhois gach aenamais |
tuilleadh ar bhos gach aon dá n-amhais. |
can stand upon those soldiers’ palms. |
|
Bé bó binn bláith Bé bó binn bláith |
Bé Bhó bhinn bhláith Bé Bhó bhinn bhláith, |
Bebo — Iubhdan’s blooming queen |
|
rígan Iubdáin na tromtuile; |
ríon Iubhdáin na tromthoile, |
—an object of desire |
|
ní bí in gég gel ní bí in gég gel |
ní bíonn an ghéag gheal ní bíonn an ghéag gheal, |
— never is the white-skinned beauty |
|
gan trí chét ben na banchuire |
gan trí chéad ban ’na banchuire. |
without three hundred women in her train. |
|
Banntrocht Bé bó banntrocht Bé bó |
Bantracht Bhé Bhó, bantracht Bhé Bhó, |
Bebo’s women — ’tis little they chatter |
|
beg luaidid d’olc ná d’ardfolaid; |
beag a luann (siad) d’olc ná d’ardfholadh, |
of evil or of arrogance; |
|
rógela a cuirp rógela a cuirp |
rógheala a gcoirp rógheala a gcoirp, |
their bodies are pure white, |
|
soichid a fuilt go fadbronnaib |
sroicheann a bhfolt go rúitíní. |
and their locks reach to their ankles. |
|
Ollam in ríg ollam in ríg |
Ollamh an rí ollamh an rí, |
The king’s chief poet, |
|
Eisirt mac Big meic Buaidgine; |
Eisirt mac Bhig meic Bhuaidhgheine, |
Esirt son of Beg son of Buaidghen: |
|
rosg nguba ngorm rosg nguba ngorm |
rosc gubha gorm rosc gubha gorm, |
his eye is blue and gentle, and |
|
luga ná dorn in duainire |
lú ná dorn an duanaire. |
less than a doubled fist that man of poems is. |
|
Ben in éigis ben in éigis |
Bean an éigis bean an éigis, |
The poet’s wife |
|
ba maith gach ní ro adradh sí; |
ba mhaith gach ní a ndéanfadh sí, |
— to all things good she was inclined; |
|
ben álainn uill ben álainn uill |
bean álainn iontach, bean álainn iontach, |
a lovely woman and a wonderful: |
|
im lámainn chuirr do chadladh sí |
im lámhainn chorr a gcodlódh sí. |
she could sleep in my rounded glove. |
|
Dáilem in ríg dáilem in ríg |
Dáileamh an rí dáileamh an rí, |
The king’s cupbearer |
|
maith in fer comtha cuirmthige; |
maith an fear cumtha coirmthí, |
— in the banquet-hall a trusty man and true: |
|
inmain Ferór inmain Ferór |
ionúin Fearór, ionúin Fearór, |
well I loved Feror |
|
do bí i medón mo muinchille |
a bhí i meán mo mhuinchille. |
that could lie within my sleeve. |
|
Trénfer in ríg trénfer in ríg |
Tréanfhear an rí, tréanfhear an rí, |
The king’s strong man |
|
Glómar mac Glais mic Glomruide; |
Glómhar mac Glais mhic Glomhraidhe, |
— Glomhar son of Glomradh’s son Glas, |
|
in glonnmar garg in glonnmar garg |
an glonnmhar garg an glonnmhar garg, |
stern doer of doughty deeds: |
|
taeth fothannán ard d’aenbuille |
theascfadh feochadán ard d’aonbhuille. |
he could fell a thistle at a sweep. |
|
Secht ngéise dég secht ngéise dég |
Seacht ngéise déag seacht ngéise déag, |
Of those the king’s confidentials, seventeen |
|
im uchtsa do’n lucht cumtha sin; |
im uchtsa don lucht cumtha sin, |
‘swans’ [i.e. pretty girls] lay in my bosom; |
|
cetrar im chrios cetrar im chrios |
ceathrar im chrois, ceathrar im chrois, |
four men of them in my belt and, all unknown |
|
is fer gan fhios im ulchainse |
is fear gan fhios im ulchasa. |
to me, among my beard would be another. |
|
Adeirdís rim adeirdís rim |
Déarfaidís liom, déarfaidís liom, |
They (both fighting men |
|
óig is ánrada in tsíodasain; |
óig is ánraidh an tsí sin, |
and erudites of that sídh) would say to me, |
|
guth na slóg saer guth na slóg saer |
guth na slua saor, guth na slua saor |
and the public acclamation ever was: |
|
‘uch is mór Aedh a fhíorathaig’ |
‘uch is mór Aodh a fhíorathaigh.’ |
‘enormous Aedh, O very giant.’ |
|
Sí sin m’echtra sí sin m’echtra |
Sí sin m’eachtra, sí sin m’eachtra, |
Such, O Leide’s son of forests vast, |
|
a meic Léide na móirfidbad; |
a mheic Léide na móirfheánna, |
such is my adventure: |
|
a Fherguis fhéil a Fherguis fhéil |
a Fhearghuis fhéil a Fhearghuis fhéil, |
of a verity |
|
domtánic inné móiringnad” |
dom tháinig inné mórionadh.” |
there is a wondrous thing befallen me.” |
Section 28
|
Is ann sin rug Fergus roga na sét sin Iubdáin |
Is ansin rug Fearghus rogha na séad sin Iubhdáin |
Of those matters then — of all Iubhdan’s treasures — Fergus made choice, |
|
ocus is í roga rug sé .i. bróga Iubdáin. |
agus is í rogha rug sé: bróga Iubhdáin. |
and his choice was Iubhdan’s shoes. |
|
|
|
This latter therefore, leaving them his blessing and taking theirs, |
|
is do chéilebair sé d’ Fergus ocus do maithib Ulad uile iarsin |
Is cheiliúir sé d’Fhearghus agus do mhaithe Uladh uile iar sin. |
bade Fergus and the nobles of Ulster farewell |
|
ocus ro fhág sé bennacht aca ocus rug bennacht uatha |
D’fhág sé beannacht acu agus rug beannacht uathu, |
|
|
ocus fa cumach Ulltaig ina diaid. |
agus ba chumhach Ultaigh ina dhiaidh. |
(Ulster grieving for his departure) |
|
ní hair aithrister in sgél festa. |
Ní hair aithrisítear an scéal feasta. |
and with him the story henceforth has no more to do. |
Section 29
|
Dála Fergusa imorro |
Dála Fhearghusa, *iomorra,* |
As regards Fergus however, |
|
is uime rug sé na bróga do rogain |
is uime rug sé na bróga a roghnú: |
this is why he picked out Iubhdan’s shoes: |
|
lá dá rála sé ocus óglách dá muir ag siubal láim re loch Rudraige |
lá dá raibh sé agus óglách dá mhuintir ag siúl láimh le Loch Rudhraighe, |
he with a young man of his people walking of a day hard by Lochrury, |
|
ocus do chuatar isin loch dá fothrugud |
chuadar sa loch dá bhfothragadh |
they entered into the loch to bathe; |
|
ocus mothaigis in péist ro búi isin loch iad .i. in tsinech locha Rudraige |
agus mhothaigh an phéist a bhí sa loch iad .i. an tsineach Locha Rudhraighe, |
and the monster that dwelt in the loch — the sinech of Lochrury — was aware of them. |
|
ocus croithis í |
agus chrith sí í féin, |
Then she shaking herself |
|
gur ba hanfad agarb anbáil in loch uile |
gur ba anfa adhgharbh anbháil an loch uile. |
till the whole loch was in great and tempestuous commotion |
|
ocus éirgis suas ina stuaig shesmaig shírgránda |
Agus d’éirigh (sí) suas ina stua seasmhach síorghránna, |
reared herself on high as it had been a solid arc hideous to behold, |
|
gur ba commór í ocus sduag nime i naer . |
gur ba chomh-mhór í agus stua neimhe in aer. |
so that in extent she equalled the rainbow of the air. |
|
dochoncatarsan chucu í ocus snámaid in loch cum tíre |
Chonacadarsan chucu í agus snámh siad an loch chun tíre. |
They both marking her towards them swam for the shore, |
|
ocus snámaid sisi ina ndiaid go trén tinnesnach |
Agus snámhann sise ina ndiaidh go tréan tinneasnach, |
she in pursuit with mighty strokes |
|
gur ba chosmail re buinne mborbruad ndilenn in dá buinne bátar ima taebaib. |
gur ba chosúil le buinne borbrua díle an dá bhuinne a bhí ina taobhanna. |
that in bursting deluge sent the water spouting from her sides. |
|
léigis Fergus a óglaech roime chum tíre |
Lig Fearghus a óglach roimhe chun tíre, |
Fergus suffered his attendant to gain the land before himself, |
|
gur ben anál na péiste re Fergus |
gur bhain anáil na péiste le Fearghus |
whereby the monster’s breath impinging on the king |
|
co nderna cam siabartha saebsúilech de |
go ndearna cam siabhartha saobhshúileach de, |
turned him into a crooked and distorted squint-eyed being, |
|
gur chamastar óna bél co clais a chúil é . |
gur camadh óna bhéal go clais a chúil é. |
with his mouth twisted round to his very poll. |
|
ocus ní raibe a fhios aige féin a beith amlaid sin. |
Agus ní raibh a fhios aige féin a bheith amhlaidh sin, |
But he knew not that he was so; |
|
ocus nír lám nech a fhiarfaigid de |
agus níor lámh neach a fhiarfaí de |
neither dared any enquire of him |
|
cad dorigne sin ris |
cad a rinne sin leis, |
what it might be that had wrought this [change] in him, |
|
ocus nír lámad scáthán do thabairt i nóintig ris. |
agus níor lámhadh scáthán a thabhairt sa teach céanna leis. |
nor venture to leave a mirror in the one house with him. |
Section 30
|
Cid tra acht innisis in tóglaech dá mnái féin sin |
I gceann tráth, ámh, d’inis an t-óglach dá bhean féin sin, |
The young man however told all the matter to his wife |
|
ocus innisis in ben do’n rígain do mnái Fergusa é |
agus d’inis an bhean don ríon — do bhean Fhearghusa — é, |
and the woman showed it to Fergus’s wife, to the queen. |
|
|
|
When therefore anent precedence in use of the bath-stone |
|
go tarla itir in ríg ocus in rígain |
go dtarla idir an rí agus an ríon |
there was a falling-out between the king and queen, |
|
tré imremim fothraicthe |
trí imrim fothragtha, |
|
|
go tuc in rí dorn di gur bris fiacail ina ciunn. |
go dtug an rí dorn di, gur bhris fiacail ina ceann. |
the king giving her the fist broke a tooth in her head; |
|
gabais ferg in rígain ocus adubairt: |
Ghabh fearg an ríon agus dúirt: |
whereupon anger seized the queen, and she said: |
|
“do bud chóra duit” ar sí |
“Ba chóir duit,” ar sí, |
|
|
“a dígailt ar in sinig locha Rudraige |
“a dhíoghail ar an sineach Locha Rudhraighe |
“to avenge thyself on the sinech of Lochrury |
|
do cham do bél go clais do chúil |
a cham do bhéal go clais do chúil |
that dragged thy mouth round to thy poll |
|
|
|
would become thee better |
|
iná báinghníma ban do dhénum.” |
ná báinghníomha ban a dhéanamh.” |
than to win bloodless victories of women.” |
|
tucad scáthán d’innsaigid Fergusa iarum ocus do féch é féin ocus adubairt: |
Tugadh scáthán d’ionsaí Fhearghusa iaramh, agud d’fhéach (sé) é féin, agus dúirt: |
Then to Fergus she brought a mirror, and he looking upon his image said: |
|
“is fíor don mnái a ndubairt sí” ar sé |
“Is fíor don bhean a ndúirt sí,” ar sé, |
“the woman’s words are true for her, |
|
“ocus is í in péist tuc in díol so orumsa” |
“agus is í an phéist thug an díol so ormsa,” |
and to this complexion it is indeed the sinech of Lochrury that hath brought me.” |
|
conad uime sin rug Fergus na bróga do rogain tar shédaib Iubdáin uile. |
gonadh uime sin rug Fearghus na bróga a roghnaigh (sé) thar shéada Iubhdáin uile. |
And hence it was that before all Iubhdan’s other precious wares Fergus had taken his shoes. |
Section 31
|
Ro tinólad |
Tionóladh |
|
|
|
|
In their ships and in their galleys |
|
cúiced Ulad uile le Fergus iarsin |
cúige Uladh uile le Fearghus iar sin, |
the whole province of Ulster, accompanying Fergus, now |
|
|
|
gathered together |
|
cona longaib ocus allaeidengaib |
gona longa agus alladhlonga, |
|
|
co loch Rudraige |
go Loch Rudhraighe, |
to Lochrury. |
|
ocus ro chuirset a longa ar in loch |
agus chuir siad a longa ar an loch. |
They entering the loch |
|
ocus mar rángatar amach ar lár medóin in locha |
Agus mar ráiníodar amach ar lár mheáin an locha |
gained its centre; |
|
ro éirig in phéist ocus ro chroith í co hagarb ainiarmartach |
d’éirigh an phéist agus chrith (sí) í féin go hadhgharbh ainiarmhartach, |
the monster rose and shook herself in such fashion |
|
co nderna brioscbruar do na huile longaib |
go ndearna brioscbhruar de na huile longa, |
that of all the vessels she made little bits |
|
cor ba chommin ocus barrgar crann gcríon fó chosaib echraide gach long díob |
gur ba chuma agus barraíl chrann gcríon faoi chosa eachra gach long díobh, |
and, as are the withered twigs beneath horses’ feet, so were they severally comminuted |
|
gur báithed uile iad sul rángatar tír |
gur bádh uile iad sula ráiníodar tír, |
and, or ever they could reach the strand, all swamped. |
|
ocus adubairt Fergus re hUlltaib: |
agus dúirt Fearghus le hUltaigh: |
Fergus said to Ulster: |
|
“anaid ann so” ar sé “ocus suidid uile |
“Fanaigí anseo,” ar sé, “agus suígí uile |
“bide ye here and sit you all down, |
|
go faicti cá réim dogénsa ocus in péist ar a chéle.” |
go bhfeice (sibh) cén réim a dhéanann (mise) agus an phéist ar a chéile.” |
that ye may witness how I and the monster shall deal together.” |
Section 32
|
Is ann sin ro gab Fergus bróga Iubdáin uime ocus lingis isin loch |
Is ansin a ghabh Fearghus bróga Iubhdáin uime agus léim (sé) sa loch |
Then he being shod with Iubhdan’s shoes leaped into the loch, |
|
ina stuaig niamda neimmertnaig cum na péiste. |
ina stua niamhrach neamh-mheirtneach chun na péiste. |
erect and brilliant and brave, making for the monster. |
|
ótchuala in péist fothrom in rígmíled |
Ó chuala an phéist fothram an rímhíle |
At sound of the hero’s approach |
|
ro nocht a fiacla amail coin re luirg |
nocht (sí) a fiacla amhail cú (i mbaol) le lorga, |
she bared her teeth as does a wolf-dog threatened with a club; |
|
ocus do lonnraig a súile mar dá ríchoinnill ar lasad |
agus lonraigh a súile mar dhá ríchoinneal ar lasadh. |
her eyes blazed like two great torches kindled, |
|
ocus ro garbglés go grod a géiringne |
Gharbhghléas (sí) go grod a géiringne, |
suddenly she put forth her sharp claw’s jagged array, |
|
ocus ro stuag go stuagamail a stuagmuinél |
agus stua (sí) go stua-amhail a stuamhuineál, |
bowed her neck with the curve of an arch |
|
ocus ro nasc go laemda a lipada |
agus nasc (sí) go laomtha a lapaí. |
and clenched her glittering tusks, |
|
ocus ro mael co mímaisech a motharchluasa |
Mhaol (sí) go mímhaiseach a motharchluasa, |
effacing [i.e. throwing back] her ears hideously, |
|
ocus ro éirig gruaim gráinemail glémer uirre. |
agus d’éirigh gruaim ghráinniúil ghlé-mhear uirthi. |
till her whole semblance was one of gloomy cruel fury. |
|
ro ba mairg duine ar doman |
Ba mhairg duine ar domhan |
Alas for any in this world |
|
dá raibe i ndán beith i noirchill chomraic na péiste sin |
dá raibh i ndán bheith in oirchill comhraic na péiste sin, |
that should be fated to do battle with that monster: |
|
ár ba hárracht cennmór cláirfhiaclach í. |
óir ba harracht ceannmhór cláirfhiachlach í. |
huge-headed long-fanged portent that she was. |
|
is amlaid ro búi in torathar trén tailc tinnesnach sin |
Is amhlaidh a bhí an torathar tréan tailc tinneasnach sin, |
The fearsome and colossal creature’s form was this: |
|
ocus í cíorach cennmór cláirfhiaclach mongach gránda gairbfhinnfadach |
agus is í cíorach ceannmhór cláirfhiachlach mongach gránna, garbhfhionnfadach |
a crest and mane she had of coarse hair, |
|
goiblethan garb glennshúilech |
goibleathan garbh gleannshúileach. |
a mouth that yawned, deep-sunken eyes; |
|
ocus trí caeca cos cruaid coimlethan as gach tóeb di |
Agus trí chaoga cos crua coimleathan as gach taobh di, |
on either side thrice fifty flippers, |
|
ocus trí caeca ionga frithbacánach ar gach nénchois |
trí chaoga ionga frithbhacánach ar gach n-aonchos, |
each armed with as many claws recurved; |
|
ocus corp cosnamach coimremar aici |
corp cosantach coimramhar aici, |
a body impregnable; |
|
motharchluasa móra mímaisecha lé ocus fiacla anarrachta áithe aici. |
motharchluasa móra mímhaiseacha léi, agus fiacla an-arrachta áithe aici. |
*large hideous ears and sharp monstrous teeth. |
|
fá duibe iná gual nó druimne daeil a glúine |
Ba dhuibhe ná ghual, nó droim daoil, a glúine. |
Blacker than coal, or a beetle’s back, were her knees.* |
|
trí chaeca traig a háirde in uair do shíned í. |
Trí chaoga troigh a hairde an uair a shín sí.
|
Thrice fifty feet her extended altitude; |
|
fa chruinne iná aball in uair do chrapad |
Ba chruinne ná úll an uair a chrap sí, |
round as an apple she was in contraction, |
|
ocus ba chommór ré cnoc airdsléibe airegda aitenngairbe (sic) |
agus ba chomh-mhór le cnoc airdsléibhe aireaghdha aiteanngairbhe. |
but in bulk equalled some notable hill in its rough garb of furze. |
|
ocus doconnairc in rí in péist ocus ro innsaig í go urlam obann |
Nuair a chonaic an rí an phéist, d’ionsaigh (sé) í go hullamh tobann, |
When the king sighted her he charged, instant, impetuous, |
|
ocus dorigne in rosgad ann:— |
agus rinne sé an roscadh so:— |
and as he went he made this rosg or ‘rhapsody’:— |
|
“Fí domtánic célmaine |
“Olc dom tháinig céalmhaine |
“The evil is upon me that was presaged . . .” |
|
cóiged Ulad ollbladhach |
go cúige Uladh ollbhladhach: |
|
|
sinech shármór shogherrtha |
sineach shármhór shoghearrtha, |
|
|
loch Rugraide rithestar |
Loch Rudhraighe rite, |
|
|
ochna ré creich ngnáthferge. |
ochán roimh chreach ghnáthfheirge |
|
|
comlann catha commaeides |
comhlann catha comh-mhaidhmeadas, |
|
|
asa ána órdaide |
asa ána óraithe, |
|
|
eirred echraide égcomlainn |
earra eachraí éagomhlainn |
|
|
treise triath tuinithe |
(níos) treise (ná) triath tuiní, |
|
|
barca tarbith brúidestair |
bárca ar bith a bhristear, |
|
|
echna re sluag sírfhégad |
eagna le slua (ag) síor-fhéachaint, |
|
|
beit gan ríg re róchathaib |
beith gan rí le róchatha, |
|
|
asa Iubdáin áilimse. |
asa Iubhdáin áilimse |
|
|
ag airlech in arrachta |
ag eirleach an arrachta, |
|
|
coimsig cruth a coimferge |
cuimsigh cruth a coimfeirge, |
|
|
dotaeth in mbéist mbithadbail |
tháinig an phéist bhith-áibhéil, |
|
|
dom éid is dom mórbuillib |
dom (chur in) éad is dom mhórbhuillibh, |
|
|
cian ómtanic fí” |
cian óm tháinig faoi.” |
|
Section 33
|
Iarsin ro éirigset ar lár in locha ocus ro chrithnaigset in loch |
Iar sin d’éirigh siad ar lár an locha, agus chrith siad an loch, |
Then both of them, seeking the loch’s middle part, so flogged it |
|
go rabatar na héicneda eochargorma ag bidgléimnech |
go raibh na héigne eochairghorma ag bíogléimneach |
that the salmon of varied hue leaped |
|
tar bruachaib in locha |
thar bhruacha an locha, |
and flung themselves out upon the shore |
|
dóig ní fuaratar inad comnaide sin loch |
dóigh ní fuaradar ionad cónaithe sa loch, |
because that in the water they found no resting-place, |
|
uair do bí gainem fionntrachta in locha ar a uachtar. |
óir bhí gaineamh fionntrachta an locha [.i. gaineamh ón ngrinneall] ar a uachtar. |
for the white bottom-sand was churned up to the surface. |
|
in dara ham ba gilither iná lemnacht in loch |
An dara ham ba ghile ná leamhnacht an loch. |
Now was the loch whiter than new milk, |
|
in tres am ba chubar forderg fola in loch uile. |
An treas am ba chúr fordearg fola an loch uile. |
anon all turned to crimson froth of blood. |
|
is ann sin ro éirig in péist ós cionn in locha ináirde amail rígdair rómóir |
Is ansin d’éirigh an phéist os cionn an locha in airde, amhail rídhair rómhór, |
At last the beast, in figure like some vast royal oak, rose on the loch |
|
ar teichem roim Fergus |
ar teitheadh roimh Fhearghus. |
and before Fergus fled. |
|
ocus gabuis in rígmílid comnert comtrén comchruaid uirri |
Agus ghabh an rímhíle comhneart comhthréan comhchrua uirthi |
The hero-king pressing her |
|
co nderna óirdne coimgherra di |
go ndearna píosaí coimghearra di |
|
|
leisin claidem do bí ina láim .i. in caladcholg |
leis an gclaíomh a bhí ina lámh .i. an caladhcholg, |
and with the sword that was in his hand, with the caladcholg, |
|
in claidem as ferr do bí in Erinn in uair sin |
an claíomh is fearr a bhí in Éirinn an uair sin. |
best blade that was then in Ireland, |
|
|
|
he hewed her all in pieces. |
|
ocus tuc craide na péiste lais go port in locha mar a rabatar Ulltaig. |
Agus thug (sé) croí na péiste leis go port an locha mar a raibh Ultaigh. |
To the loch’s port where Ulster sat he brought her heart; |
|
ocus gid eisium dono nírsat luga a chréchta |
Agus gidh gur ghní eisean sin, níor ba lú a chréachta, |
but if he did, his own wounds were as many [as hers] |
|
ár nír ba tuille criathar iná a chnes. |
óir níor ba thollta criathar ná a chneas. |
and than his skin no sieve could be more full of holes. |
|
ocus tuc in péist fiacail do |
Thug an phéist fiacail dó, |
To such pitch truly the beast had given him the tooth, |
|
go tuc dubfhuil a chraide amach |
go dtug (sé) dubhfhuil a chroí amach, |
that he brought up his very heart’s red blood |
|
ocus is suaill má do fhéd labairt ocus tuc a osnad as. |
agus is suaill má d’fhéad (sé) labhairt, agus thug (sé) a osna as. |
and hardly might make utterance, but groaned aloud. |
|
ocus issed adeirdís dámad ar tír do choimreogdáis .i. rí Ulad ocus in péist |
Agus is é a dúirt siad, dá mba ar tír a gcomhraicfidís .i. rí Uladh agus an phéist, |
but said the while that were it upon land the king and the beast had striven |
|
gomad maith do choiseonatáis é |
go mba maith a gcosnóidís é. |
they would have succoured him, and that right valiantly. |
|
conad ann sin dorigne Fergus in láid:— |
Gonadh ansin a rinne Fearghus an laoidh:— |
Then Fergus made a lay:— |
|
|
|
|
|
“Uchbadach mo chraide inocht |
“Ochlánach mo chroí anocht, |
“My soul this night is full of sadness, |
|
is trén ro cirrbad mo chorp; |
is tréan a ciorraíodh mo chorp, |
my body mangled cruelly; |
|
do luid co trén trém chraide |
chuaigh go tréan trím chroí, |
red Lochrury’s beast |
|
péist locha ruaid Rudraige |
péist Locha rua Rudhraighe. |
hath pushed sore through my heart. |
|
|
|
|
|
Asa Iubdáin tuc mé as |
Asa Iubhdáin thug mé as, |
Iubhdan’s shoes have brought me |
|
gan mo bádad do’n gai glas; |
gan mo bhá sa ghó, |
through undrowned; |
|
do’n chaladcholg is dom gó |
don chaladhcholg is dom gha glas: |
with sheeny spear and with the |
|
díob dorignes in cruaidgleo |
díobh a rinne mé an cruaghleo. |
caladcholg I have fought a hardy fight. |
|
|
|
|
|
Ro díglas ba mór in blad |
D’imir mé díoltas, ba mhór an bladh, |
Upon the sinech I have avenged my |
|
ar in sinig mo shiabrad; |
ar an sineach (as) mo shiabhradh, |
deformity — a signal victory this. |
|
ferr lium bás dom breith a fhir |
fearr dom bás dom bhreith a fhir, |
Man, I had rather death should snatch me |
|
inás mo bheith fó ainim |
ná mo bheith faoi ainimh. |
than to live on misshapen. |
|
|
|
|
|
Aillin ingen Echach uill |
Aillinn iníon Eochadha iontach, |
Great Eochaid’s daughter Ailinn it is that to |
|
domrad i náit nécomluinn; |
dom bheith in áit éagomhlainn; |
mortal combat’s lists compelled me; and ’tis |
|
in tecasc tuc damsa Iubdán |
an teagasc thug domsa Iubhdán, |
I assuredly that have good cause to sorrow |
|
nocha liumsa nach uchbád” |
nach liomsa nach n-ochadh.” |
for the shape imposed on me by Iubhdan.” |
Section 34
|
Iarsin atbert Fergus: “fuarassa bás a Ulta” ar sé |
Iar sin dúirt Fearghus: “Fuair mise bás, a Ultaigh,” ar sé, |
He went on: “Ulster, I have gotten my death; |
|
“ocus taiscid in claidem so |
“agus taiscigí an claíomh so, |
but lay ye by and preserve this sword, |
|
nó go tí tigerna a dingbála féin do Ultaib im degaidse |
nó go dtí tiarna a dhiongbhála féin do Ultaigh im dhiaidhse, |
until of Ulidia there come after me one that shall be a fitting lord for him; |
|
ocus bud Fergus a ainm .i. Fergus mac Rosa ruaid.” |
agus ba Fearghus a ainm — Fearghus mac Rosa rua.” |
whose name also shall be Fergus: Ros Rua’s son Fergus.” |
|
ro bátar tra Ultaig go huchbadach égcáintech ós cionn Fergusa. |
Bhí tráth Ultaigh go hochlánach éagaointeach os cionn Fhearghusa, |
Then lamentably and in tears Ulster stood over Fergus; |
|
ocus tánic Aedh éiges .i. fili in ríg |
agus tháinig Aodh éigeas .i. file an rí, |
poet Aedh too, the king’s bard, came |
|
ós a chionn ocus do bí agá égcáined |
os a chionn, agus bhí (sé) á éagaoineadh. |
and standing over him mourned for Fergus |
|
ocus dorigne in rann ocus do fhrecair Fergus é:— |
Agus rinne (sé) an rann, agus d’fhreagair Fearghus é:— |
with this quatrain:— |
|
|
|
|
|
“Claidter lib fert Fergusa |
“Claidhtear libh feart Fearghusa |
“By you now be dug Fergus’s grave, |
|
in áirdríg móir meic Leite; |
an airdrí mór mic Léide; |
the great monarch’s, grave of Leide’s son; |
|
mór in béd a marbadsan |
mór an béad a mharú-san |
calamity most dire it is that by a foolish |
|
tré briathraib baethmná beice” |
tré bhriathra baothmhná bige.” |
petty woman’s words he is done to death.” |
|
|
|
|
|
|
|
Answering whom Fergus said:— |
|
|
|
|
|
“Taiscter lib in cloidem so |
“Taisctear libh an claíomhsa, |
“By you be laid up this sword |
|
arm dá ndingantar ernmas; |
arm dá ndéantar iarainnbhás, |
wherewith ‘the iron-death’ is wrought; |
|
ticfaid sunn im degaidse |
tiocfaidh san im dhiaidhse |
here after me shall arise |
|
fer dámad comainm Fergas |
fear dá mba comhainm Fearghus. |
one with the name of Fergus. |
|
|
|
|
|
Coimédaidh in cloidemsa |
Coimeádaigí an claíomhsa, |
By you be this sword treasured, |
|
nach ruga uaib nech eile; |
nach ruga uaibh do neach eile, |
that none other take it from you; my share |
|
go bráth bud é mo díol de |
go bráth ba é mo dhíol de, |
of the matter for all time shall be this: that |
|
techt tar sgél in chloideimse” |
teacht tar scéal an chlaímhse.” |
men shall rehearse the story of the sword.” |
Section 35
|
Ro sgar a anam ré chorp d’Fergus iar sin |
Scar a anam le corp d’Fhearghus iar sin, |
So Fergus’s soul parted from his body: |
|
is do claided a fert |
is claíodh a fheart |
his grave was dug, |
|
ocus do scríbad a ainm ogaim |
agus scríobhadh a ainm in ogham. |
his name written in the Ogham, |
|
ocus dorigned a chluiche cáintech. |
Agus rinneadh a chluiche caointeach, |
his lamentation-ceremony all performed; |
|
ocus ó na hulltaib cloch dorónsat Ulaid agá cháined |
agus is ó na hulltaigh cloch a rinne Ulaidh, á chaoineadh, |
and from the monumental stones [uladh] piled by Ulster |
|
gairter Ulltaig díob. |
gairtear Ultaigh díobh. |
this name of Uladh [Ulster] had its origin. |
Section 36
|
Conid iad imtechta tuaithe luchra ocus aided Fergus conuige sin. |
Gonadh iad imeachta tuaithe Luchra agus oidhe Fearghusa go nuige sin. |
Thus far the Death of Fergus and the Luchra-people’s doings. |
|
|
|
|
|
.Finit. |
Finit |
Finis. |